Thơ của Alexander Blok

[Nguyệt VŨ]

Dmitri Tran viết

Các bác bàn thơ ca mà truy tìm như là thám tử "những giọt nước mắt của cây liễu nằm ở đâu"... "những lọn tóc của nàng ánh sáng cũng nằm ở đâu", nên tôi cũng bị cuốn hút. Tuy mờ tịt về thơ ca, nhưng chính xác hóa các chi tiết thì quả là хобби từ khi còn đi học.
Bác minminixi nói: "Trong khi chờ ý kiến của người Nga...". Vâng, 1 người Nga của tôi đang ngoài bếp, 2 chú Nga lai con đang "phá bậy", việc này người Nga bình thường không hiểu hết được. Sau 2 cú đthoại cho cô bạn giáo viên văn học Nga, được cô ta gợi ý về cả nghĩa và ý thơ, xin cụ thể hóa lại (mất hơn 10 đô bác minminixi ạ, ĐTDĐ từ đây về Nga 0.65 usd/phút):

Thật đúng khi bác đặt câu hỏi: "tại sao ở đây lại là cây liễu mà không thể là cây nào khác?"
Từ "Зорька" viết hoa như Ивушка và người Anh cũng viết hoa khi dịch là Dawn, vì đây là cây Зорька, tiếng Việt là cây Thạch trúc (đang dịch cây thuốc nên hơi bị ham mê dịch các loàii cây cỏ).
Phổ biến nhất là loại thạch trúc có hoa nhiều cánh, màu chim cu, mọc nhiều ở Đông Âu:
Ở vùng Cápcadơ thường mọc loại thạch trúc hoa chùm, nhiều túm:Rất có thể Blok muốn nói loại này?
Như vậy, "кудри" - lọn tóc (của thiếu nữ mới dùng từ này, kiễu như túm tóc đuôi gà, gọi như vậy cho lọn tóc của phụ nữ lớn tuổi thì người ta không thích đâu nhé!). Bác Blok muốn ám chỉ bông hoa thạch trúc. Còn giọt lệ, đương nhiên là của Liễu, bản thân đã có nổi buồn, lại một mình đứng cả đêm giữa màn sương lạnh lẻo... Nếu ta sắp đoạn thơ
Раннее утро блеснет,
Нежная девушка Зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слёзы кудрями сотрет.
theo văn xuôi thì thấy rõ nghĩa hơn:
Раннее утро блеснет, нежная девушка Зорька кудрями сотрёт слёзы Ивушке, плачущей горько.
Dựa theo ý của bác NV, tôi diễn tả:
Bình minh vừa ửng sáng,
Nàng Thạch trúc dịu dàng
lấy những lọn tóc vàng,
Lau giọt sầu cho Liễu.
- Раннее утро - bình minh vừa lên
- "lấy những lọn tóc..." chứ không "bằng những lọn tóc" dùng cho thời hiện tại (vì động từ сотрёт chỉ tương lai - стереть thể hoàn thành).
- Tôi hiểu hình tượng "Lau giọt sầu" ở chổ: những giọt sương từ cành liễu rũ nhỏ xuống bông thạch trúc, nắng mới lên rọi sáng cây liểu (nó cao hơn) làm nó tươi tắn hơn, còn bông thạch trúc (ở dưới thấp) hứng lấy nổi buồn của không gian cho mình....
- "Bình minh vừa ửng sáng..." và "Thạch trúc lấy ...lau giọt sầu" còn muốn nói lên sự nhịp nhàng, hài hòa của thiên nhiên. Cái đẹp của tạo hóa là ở chổ đó!
Còn việc "hoa lá cành" cho hay thì xin nhường các bác!

Bác Trần mến!
Em đọc xong comment của bác trở nên " ú Ớ" mất rồi, đúng là bài thơ ngắn mà sáng mắt từ Nàng Miên Liễu (dubravka) tới Bé Thạch trúc. Khi ở U em không thấy loại này mà có thấy cũng chẳng thể biết được tên. Em xin sửa chữ Nàng Thạch Trúc của bác thành Bé Thạch trúc cho non tơ hơn dịu dàng hơn vào lúc ban mai vì Blok cũng tránh lặp lại từ bằng cách dùng она Ивушка và девушка Зорька. Giống như em bé đang lau nước mắt cho chị ấy, dễ thương lắm.
Nói đến từ девушка tự nhiên rưng rưng. Ba mươi năm trước đây mình còn được gọi là девушка hoặc cô gái bé nhỏ. Bây giờ đã thành một lão bà bà nghe đến từ đó thèm ghê. Khi đó em vẫn thường được đi taxi không mất tiền vì nếu gặp các bác tài lớn tuổi kể vài câu về chiến tranh ở VN là đến lúc trả tiền các bác đều nói thơm papa đi nào . Mới đó mà đã như từ lâu lắm từ xa lắm.
Nói đi nói lại nó cũng loanh quanh nhưng nhà iem xin nốt bác từ Thạch trúc ạ, em nghĩ cho vào bài thơ sẽ hay hơn nhiều, lung linh hơn nhiều
Rưng mà bác cho iem củ cải tí về chuyện lấy lọn tóc hay bằng lọn tóc. Nguyên tác dùng danh từ cách 5, nếu bác dịch là lấy có thể hay hơn nhưng chuyển sang động từ mất. Mí lị để từ bằng ở đầu câu thơ đọc vào hơn và nhà iem thấy hay hơn vì đôi khi phê phê iem vẫn thường lấy tóc chọc mũi ông xã nhưng lau nước mắt bằng tóc chứ không phải mùi xoa nghe loãng mạng hơn
Sau khi xem ảnh cây Thạch trúc bác post lên thì có lẽ iem không dám dùng lọn tóc vàng nữa ( lúc đầu em nghĩ đó là những tia nắng của Nàng Ban Mai cơ) mà có thể phải đổi đi ví dụ
Suốt đêm trong vườn tôi

Aleksandr Blok

Suốt đêm trong vườn tôi
Miên liễu đang tức tưởi,
Và nàng Liễu không nguôi,
cành buồn buông ủ rũ.

Ban mai vừa hé nở
Bé Thạch trúc dịu dàng
Bằng lọn tóc mơ màng
Lau lệ sầu cho Liễu
hi hi

Một lần nữa cảm ơn bác

[minminixi]

Đêm nơi vườn tôi

Đêm đêm nơi vườn tôi vẫn có
Liễu khóc nghe muôn dòng lệ sầu
Và sao ngăn được hồn liễu nhỏ
Tuôn lệ buồn phải có, liễu ơi!.

Rồi mỗi sớm mai ngày tỏ dạng
Nàng Bình minh ghé lại dịu dàng
Giúp liễu nhỏ lau dòng lệ đắng
Để yêu đời bằng suối tóc trôi.

[hungmgmi]

Em ủng hộ và nhất trí với cách hiểu (về đại thể) của bác BT và Sao mai, dù rằng 2 bác đang chưa có sự đồng thuận về "lọn tóc".
Cảm ơn bác Dmitri Tran đã gọi điện hỏi cô giáo người Nga và đưa ra luận giải trên. Một cách luận giải táo bạo, khiến có thể nhiều người sửng sốt.
Theo em, ở đây không có cây Thạch trúc nào cả. Một cái cây Thạch trúc vốn bé bỏng hơn "hứng" lấy nỗi buồn từ cây Liễu theo cách hiểu của cô giáo Nga, theo ý kiến của em, là hơi khiên cưỡng. Tất nhiên là em tôn trọng ý kiến giáo viên bản ngữ, nhưng em đã gặp rất nhiều trường hợp, các giáo viên ngữ văn tiếng Việt đã hiểu sai dẫn đến bình sai các bài thơ, thậm chí là những câu ca dao Việt Nam. Đặc biệt, một cô giáo đã làm tới chức Thứ trưởng Bộ GD-ĐT hiểu sai một bài thơ đơn giản, đã trở thành giai thoại nhiều năm trong cơ quan này. Xin lỗi vì lý do tế nhị, em không thể dẫn ra cụ thể được, nhưng chắc chắn nhiều người trong số chúng ta đã biết đa số người Việt Nam không thể hiểu được ý nghĩa của câu "Đáy đĩa mùa đi nhịp hải hà" của Xuân Sanh trong nhóm Xuân thu nhã tập, dù rằng nhiều người vẫn bảo nó ...hay và gợi? Hoặc gần hơn với Trịnh Công Sơn, đã mấy ai trong chúng ta giải nghĩa được ý tứ sau những câu thơ-ca từ của thiền sư(chữ của Đỗ Minh Tuấn) này? Phạm Duy là người đã chỉ ra Trịnh Công Sơn "bị ám ảnh bởi mưa đến độ còn nhìn ra màu sắc của mưa...Mưa hồng". Trong thơ Nga có Simonov với hình ảnh những cơn mưa vàng(không phải là cơn mưa vàng lá bay như có người đã nhầm tưởng) trong Đợi anh về, còn nhìn ra mưa hồng trong thi ca Việt, có lẽ chỉ có Trịnh Công Sơn. Thế nào là cơn mưa hồng? Cũng xin mở ngoặc là trong bài hát Mưa hồng, Trịnh viết:"Em đi về cầu mưa ướt áo". Có ai trả lời ngay được cầu mưa là gì không? Cơn mưa bắc thành nhịp cầu? Cầu cho mưa ướt áo em? Hay là như trong một bài báo ngày xưa đã đọc, nói rằng Trịnh đã khéo gắn tên người con gái tên Cầu (người bạn gái giai đoạn này của nhạc sĩ)vào bài hát, như trường hợp đã xảy ra với Diễm xưa?. Vậy nên, cách giải thích của cô giáo người Nga nọ, theo em, cũng chỉ mang tính chất tham khảo mà thôi.
Do vậy, em chọn nghĩa thứ nhất của Зорька, đó là một tên gọi khác chỉ Bình Minh.

Зорька - уменьшительно-ласкательное название зари или раннего утра

Một khi gọi Bình Minh là nàng, coi đó là cô gái-девушка rồi, thì lọn tóc của nàng có gì khó hiểu đâu, đang phát triển ý liền mạch mà. Lọn tóc đó chính là những tia nắng sớm. Những tia nắng tươi mới này đã làm khô đi (lau đi) những giọt lệ trong đêm của cây liễu kia.
Đi theo hướng này, ta sẽ thấy rõ hơn ý tưởng của nhà thơ người Armenia (mà Blok chỉ là người chuyển ngữ) như bác BT đã viết trang trước:
“Đêm ẩn giấu đau buồn, ngày bừng lên sức sống. Triết lý cuộc đời biến hóa khôn lường chỉ do con mắt ta nhìn sự vật trong ánh sáng hay bóng đêm, dù cùng một đối tượng hay sự việc”.
Xin cảm ơn các bác đã đọc và mong được trao đổi thêm

[USY]

Em cũng nhất trí với ý kiến Зорька là Bình minh, vì nếu là Thạch trúc - một loại cây khác - thì hoàn toàn không có gắn kết với "sớm mai", với "lau khô" được (cả đêm thì Thạch trúc không khóc cũng ướt dẫm chứ bộ!).
Hết đêm là tới hừng đông, như vậy mới logic. Cây đẫm sương đêm thì sẽ hồng lên buổi sớm, như vậy mới tươi sáng lạc quan. Cảnh vật, sự việc rất bình thường, nhưng dưới con mắt và ngôn từ của nhà thơ thì lại làm bao thế hệ đắm say, tranh cãi, thưởng thức ... cho đến tận ngày nay và bao năm sau nữa - Nhà thơ thật nguy hiểm!

Em xin góp một phương án dịch "cũn cỡn" cho vui, vì nắng đã lên thì Liễu nhỏ cũng hết sầu thương mà đùa theo nắng gió. Vì là ngắn, nên phương án dịch của em không thể chuyển tải hết những nét độc đáo trong nguyên bản, mong các bác châm chước:

Ночью в саду у меня Плачет плакучая ива, И безутешна она Ивушка, Грустная ива. Раннее утро блеснет, Нежная девушка Зорька Ивушке, плачущей горько, Слёзы кудрями сотрет. Александр Блок

Đêm trong vườn tôi Sụt sùi liễu khóc Liễu chẳng nguôi ngoai Não nề, buồn mãi. Sớm mai trời tỏ, Bình Minh dịu dàng Run run lọn nắng. Lau khô lệ nàng. Alexandr Blok

[dubravka]

USY viết

Em cũng nhất trí với ý kiến Зорька là Bình minh, vì nếu là Thạch trúc - một loại cây khác - thì hoàn toàn không có gắn kết với "sớm mai", với "lau khô" được (cả đêm thì Thạch trúc không khóc cũng ướt dẫm chứ bộ!).
Hết đêm là tới hừng đông, như vậy mới logic. Cây đẫm sương đêm thì sẽ hồng lên buổi sớm, như vậy mới tươi sáng lạc quan. Cảnh vật, sự việc rất bình thường, nhưng dưới con mắt và ngôn từ của nhà thơ thì lại làm bao thế hệ đắm say, tranh cãi, thưởng thức ... cho đến tận ngày nay và bao năm sau nữa - Nhà thơ thật nguy hiểm!

Em xin góp một phương án dịch "cũn cỡn" cho vui, vì nắng đã lên thì Liễu nhỏ cũng hết sầu thương mà đùa theo nắng gió. Vì là ngắn, nên phương án dịch của em không thể chuyển tải hết những nét độc đáo trong nguyên bản, mong các bác châm chước:

Em lúc nào cũng thích những bản dịch cô đọng của Bác.
Thậm chí em còn tích lũy được một câu ghi nhớ:

Nghĩ không được, dịch không ra - Phải theo Bác USY đến chợ Bắc Qua.

[Мужик]

MU em mon men "hội nhập" phương án "đậm đà bản sắc dân tộc":

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vãn than, tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Ban mai rạng phía chân trời,
Dịu dàng lọn nắng làm vơi lệ buồn.

(Dịch thẳng từ tiếng Ác-mê-ni)

[dubravka]

Мужик viết

MU em mon men "hội nhập" phương án "đậm đà bản sắc dân tộc":

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vãn than, tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Ban mai rạng phía chân trời,
Dịu dàng lọn nắng làm vơi lệ buồn.

(Dịch thẳng từ tiếng Ác-mê-ni)

Em đã nhấn nút cảm ơn Bác Мужик rồi, nhưng phải viết thêm vài lời nữa là em thích nhất bản dịch này của Bác Мужик đấy ạ.
Một lần nữa xin được đa tạ Bác.

Kính chào Bác.
Dubravka.

[minminixi]

dubravka viết

Em đã nhấn nút cảm ơn Bác Мужик rồi, nhưng phải viết thêm vài lời nữa là em thích nhất bản dịch này của Bác Мужик đấy ạ.
Một lần nữa xin được đa tạ Bác.

Kính chào Bác.
Dubravka.

Bác Dub đang tự mâu thuẫn rồi vì trước dây bác có quan điểm "đúng nghĩa sát vần" qua ý muốn phẫu thuật "chẻ sợi tóc làm tám", nhưng nay bác lại thích thú bản thơ lục bát.
Nhưng trong bản của anh MU, tôi xin sửa động từ "làm vơi" bằng từ khác là "" sáng ngời", vì nếu mới "vơi nươc mắt" thì còn ướt quá ạ. Một số chỗ khác có thể sửa chút cho sát vần điệu Việt:

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vì đâu tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Chờ Ban mai rạng chân trời,
Sáng ngời lọn nắng còn đâu lệ buồn.

[Saomai]

minminixi viết

Bác Dub đang tự mâu thuẫn rồi vì trước dây bác có quan điểm "đúng nghĩa sát vần" qua ý muốn phẫu thuật "chẻ sợi tóc làm tám", nhưng nay bác lại thích thú bản thơ lục bát.
Nhưng trong bản của anh MU, tôi xin sửa động từ "làm vơi" bằng từ khác là "" sáng ngời", vì nếu mới "vơi nươc mắt" thì còn ướt quá ạ. Một số chỗ khác có thể sử chút cho sát vần điệu Việt:

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vì đâu tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Chờ Ban mai rạng chân trời,
Sáng ngời lọn nắng còn đâu lệ buồn.

@bạn Minminixi:Khi làm thơ lục bát gieo vần là tối quan trong. Bản edit của bạn làm lạc vần hai câu cuối, hơn nữa chữ "đâu" bị lặp 2 lần trong vỏn vẹn có 4 câu luc bát vốn đã rất cô đọng của Muzhik.
Chữ "Sáng ngời" bạn thay vào cũng không ổn, nó làm xa nghĩa gốc (có nghĩa nàng Ban mai dịu dàng), đấy là chưa kể nó lại lặp nghĩa từ của "rạng" ở câu trên. Vài nhận xét nhỏ, nếu có gì không phải mong được bỏ qua.

-------------
Tin vui: Một nhân viên thuộc công ty của SM dịp về VN nghỉ Tết Tân Mão vừa qua đã mang sang đây bổ sung cho tủ sách của SM 5 cuốn thơ, trong đó có: Thơ Nguyễn Duy (tuyển tập mới), Olga Berggoltz của tôi và Sương trắng bạch dương. Nếu có thể, SM sẽ có dịp đưa ra những cảm nhận chân thực của mình về nhưng cuốn sách vừa nhận được.

[Nguyệt VŨ]

Мужик viết

MU em mon men "hội nhập" phương án "đậm đà bản sắc dân tộc":

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vãn than, tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Ban mai rạng phía chân trời,
Dịu dàng lọn nắng làm vơi lệ buồn.

(Dịch thẳng từ tiếng Ác-mê-ni)

Tuyệt vời

[Dmitri Tran]

Nguyệt VŨ viết

Bác Trần mến!
.... Giống như em bé đang lau nước mắt cho chị ấy, dễ thương lắm.
Nói đến từ девушка tự nhiên rưng rưng. Ba mươi năm trước đây mình còn được gọi là девушка hoặc cô gái bé nhỏ. Bây giờ đã thành một lão bà bà nghe đến từ đó thèm ghê. Khi đó em vẫn thường được đi taxi không mất tiền vì nếu gặp các bác tài lớn tuổi kể vài câu về chiến tranh ở VN là đến lúc trả tiền các bác đều nói thơm papa đi nào . Mới đó mà đã như từ lâu lắm từ xa lắm.
Sau khi xem ảnh cây Thạch trúc bác post lên thì có lẽ iem không dám dùng lọn tóc vàng nữa ( lúc đầu em nghĩ đó là những tia nắng của Nàng Ban Mai cơ) mà có thể phải đổi đi ví dụ
Suốt đêm trong vườn tôi
Aleksandr Blok

Suốt đêm trong vườn tôi
Miên liễu đang tức tưởi,
Và nàng Liễu không nguôi,
cành buồn buông ủ rũ.

Ban mai vừa hé nở
Bé Thạch trúc dịu dàng
Bằng lọn tóc mơ màng
Lau lệ sầu cho Liễu
hi hi
Một lần nữa cảm ơn bác

Bác NV ạ, câu này "Bây giờ đã thành một lão bà bà nghe đến từ đó thèm ghê..." là bác quá khiêm nhường rồi!. Cách nhìn đời, hồn thơ của bác thì còn trẻ đến cả trăm năm nữa!

Càng ở lâu bên này tôi càng thấy tuổi tác càng ít quan trọng. Chắc tôi chỉ thua bác vài tuổi thôi nhưng tự đánh giá là còn "phong độ" chán. Một phần là tôi sống đơn giản, hầu như không "để bụng" chuyện gì cho nặng, và hay tham gia các sự kiện của giới thanh niên, thậm chí thiếu niên... ("bật mí" một chút: thỉnh thoảng các cô sinh viên quen trên mạng vẫn mail tán chuyện học, chuyện đời..., gửi ảnh, gửi thơ tự làm), trên NNN được gặp nhiều bác có tâm hồn, cách nhìn mới... Cứ thế, mỗi ngày tôi nhặt một tý, năm tháng của mình tự nhiên lùi lại thôi.

[Dmitri Tran]

Hôm nay cô bạn có nói thêm mấy ý, tôi post để các bác tham khảo:
Bản thân giới văn học Nga cũng bàn cải về khổ thơ trên, nhất là câu cuối cùng. Trên sách vở và nhiều trang web đăng là:
Раннее утро блеснет -
Нежная девушка-зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слезы - кудрями отрет.
Tôi đã kiểm tra trên mạng, đúng là trong nhiều bài có 3 chổ khác:
- dấu “ , ” ở dòng 1 thay bằng “ – “;
- từ Зорька không viết hoa mà thêm dấu “ – “ ở phía trước;
- động từ сотрёт thay bằng отрёт.
Theo tôi, điểm mấu chốt trong việc nhiều người “sừa lại” như trên là vì động từ сотрёт – стереть khó ăn khớp với hình ảnh ánh nắng “lau nổi buồn” cho Liễu (стереть chỉ việc lau kỹ, có tác động cơ học vào bản thân đối tượng, gần như ta nói “lau, chùi nước mắt”). Còn отрёт – отереть (gần như обтереть, вытереть) có nghĩa lau nhẹ nhàng, lau khô bề mặt (như là “gạt, lau nước mắt”). Khi dùng hình ảnh lãng mạn và dể hiểu là ánh sáng “lau khô” cành liễu thì phải dùng отрёт thay cho сотрёт, không thì nghe rất chướng tai.
Chắc họ hiểu như vậy, cho nên không viết hoa Зорька và thêm luôn 2 dấu “ – “ trước và sau Нежная девушка cho ăn chắc. Nếu vậy, việc sửa lại thơ của Blok để gò nó theo cách hiểu của mình là hơi quá đáng!

Bản thân tác giả Avetik Isaakian (Аветик Исаакян) là nhà thơ danh tiếng, như Blok đã nói “... поэт Исаакян — первоклассный; может быть, такого свежего и непосредственного таланта теперь во всей Европе нет”. Dùng hình ảnh “thông thường” mà nhiều nhà thơ khác đã nhiều lần dùng cho thơ của mình thì trông “yếu” quá. Với lại, ông ta là người gần gũi với cuộc sống, yêu cảnh vật quê hương từ khu vuờn nhà của mình… thì trong cách nhìn của ông ta, theo logic, sẽ có ít yếu tố lãng mạn mà nhiều cái độc đáo, thực tế và tình người hơn.

Theo tôi nghĩ, cái hay trong thơ của Isaakian và bản dịch của Blok là đã “để dành” cho ta mỗi người một góc nhỏ để suy nghĩ và tìm hiễu thế giới quanh mình qua cách lập luận của bản thân. Cũng như truyện Kiều, chắc vài trăm năm sau các thế hệ yêu văn thơ sẽ vẫn còn bàn đến…
Cảm ơn mọi người bàn về bài thơ này, tôi biết thêm nhũng điều mới, và bác minminixi đã dẫn link xem Blog về thơ và Liễu thật là đẹp !.

[minminixi]

Theo góp ý của chị SM tôi xin phép anh MU sửa lại:

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vì đâu tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Chờ Ban mai rạng chân trời,
Dịu dàng suối tóc lau trôi lệ buồn

Các vần tôi gạch dưới tạm đủ theo vần lục bát.
Nhưng ta dịch chơi chứ chẳng để xuất bản, còn bản dịch của cụ Blok tôi cũng thấy các biến thể trong những nguồn dẫn khác nhau. Theo tôi thì như các post mà tôi đã phân tích,nhiều bác không hiểu ý tôi nói vì có lẽ chắc tôi vốn dốt văn thơ cũng như mỗi lần vào net tranh thủ không nhiều thời gian do còn lang thang chui rừng gần "Huế mộng mơ" nữa. Người Nga thay từ "lau gạt" bằng từ"lau" như bác DT dẫn ra là có lý của họ, vì đây là hình ảnh "lọn tóc" thay thế cho "những giọt-dòng nước mắt". Nhưng cũng không phải cụ A.B không biết điều đó,mà từ "lau gạt" mang tính Người và triệt để hơn thôi. Nói chung nàng Bình minh dùng lọn tóc để lau, nên ta thấy sáng ra không hề có nước mắt mà là những lọn tóc tức nhành liễu rủ. Vì nếu chỉ hiểu tóc của nắng thì không giải thích được sao ta lại thấy tóc của liễu vào ban ngày, thế nên cụ A.B mới không hề chỉ ra "lọn tóc " là của ai cả. Ta chỉ cần tưởng tượng cái gạt nước trên kính xe: dòng nước (mắt) được lau đi là hiện ra dòng suối tóc, rồi (đêm xuống) lại thành dòng nước mắt, rồi lại được gạt đi....
Chính vì câu cuối cùng trong bản cụ A.B là chìa khóa và là cái độc đáo của bài thơ, nên nếu đơn giản dễ hiểu, không gây tranh cãi với những nhận thức và tư duy phong phú thì làm sao bài thơ nổi tiếng được. Đấy mới là thơ: chứa đầy sự bí ẩn của cả cái buồn và cái đẹp.
Thơ Nga xưa dù ngắn xíu như thế có khi dịch cả đời chưa ưng ý, còn thơ thường thì tôi có thể làm 15-20p là xong dù dài cả trang. Các nhà thơ Việt mà mong dịch theo nghĩa Từ điển thì chỉ nên dịch thơ Nga "mì ăn liền" hiện đại thôi, chứ ý nghĩa thâm sâu không cần xét cứ thay đổi quan điểm theo thiên hạ thì có tới chục dị bản vẫn không đủ.
Chuẩn bị lên đường đi Vinh tiếp xin nhường sân cho các bác ạ!

[Saomai]

Trao đổi vui với bạn minminixi:

Bạn nói: “Vì nếu chỉ hiểu tóc của nắng thì không giải thích được sao ta lại thấy tóc của liễu vào ban ngày, thế nên cụ A.B mới không hề chỉ ra "lọn tóc " là của ai cả”

Đành rằng ánh sáng, dù là của Bình minh đi nữa, cũng truyền theo tia thẳng (tương đối), và không “xoăn” được. Ánh sáng đơn giản chỉ là tên gọi của một loại sóng điện từ mà mắt thường của con người có thể nhìn thấy được. Bạn hỏi vì sao ta lại thấy được tóc của liễu vào ban ngày ư? – Đó chính là nhờ chùm ánh sáng phản xạ phát ra từ cây liễu (chứ không phải mắt ta nhìn thấy trực tiếp những tia sáng từ mặt trời). Vì thế trong một post trước, SM nói Cái mái tóc của ánh sáng (hay của Bình minh) trùng khít, đồng dạng với tóc liễu. Còn màu xanh của liễu thì phụ thuộc tính chất hấp thụ ánh sáng của chính nó, khiến bước sóng của lượng tử ánh sáng khi ra khỏi tán lá liễu ứng với màu xanh trong cảm thụ của mắt người. Cũng có nghĩa lá liễu không hấp thụ sáng màu xanh lục, nên những tia xanh lục đó được "hắt ra" và đập vào mắt chúng ta. Rất có thể ý của bạn và SM cũng giống nhau, chỉ có cách diễn đạt không như nhau thôi...

Về khoa học thì tạm hiểu như thế. Còn về văn học, nhất là thi ca, thì nói “lọn tóc của Bình minh”, SM nghĩ là có thể chấp nhận được. Và đọc nguyên bản, SM cũng cảm nhận được cụ Blok dùng từ кудрями là ứng với Нежная девушка Зорька.

Раннее утро блеснет,
Нежная девушка Зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слёзы кудрями сотрет.

SM thích bản edit cuối cùng của bạn trên cơ sở bài dịch cua bác Muzhik. Rõ ràng so với bản trước của bạn, có một bước tiến rõ rệt!

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vì đâu tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Chờ Ban mai rạng chân trời,
Dịu dàng suối tóc lau trôi lệ buồn

[Nina]

Riêng về phần chữ cuối của bài thơ - сотрёт hay отрёт thì em xin phép được giải thích như thế này. Em vốn nghe bài romance do Rachmaninov trước rồi mới tìm lời. Và như các bác thấy trong clip em đưa lên trong bài trước, ca sĩ hát là сотрёт (nếu như tai em vẫn còn nghe được tiếng Nga).

Các bác có thể tham khảo bản nhạc của Rachmaninov tại link sau:

Ночью в саду у меня - Ноты

Cũng như có thể tham khảo thêm 2 ca sĩ khác thể hiện romance này:




Về mặt âm tiết, thì cả hai chữ сотрёт và отрёт đều tương đương nhau, tức là không có khó khăn gì to lớn về mặt âm nhạc để Rachmaninov phải đổi lời cả. Do đó, em vẫn nghiêng về ý kiến - Blok viết như trong bản nhạc của Rachmaninov, và nhà soạn nhạc không có lý do gì để phải sửa lời thơ.

[dubravka]

minminixi viết

Bác Dub đang tự mâu thuẫn rồi vì trước dây bác có quan điểm "đúng nghĩa sát vần" qua ý muốn phẫu thuật "chẻ sợi tóc làm tám", nhưng nay bác lại thích thú bản thơ lục bát.
Nhưng trong bản của anh MU, tôi xin sửa động từ "làm vơi" bằng từ khác là "" sáng ngời", vì nếu mới "vơi nươc mắt" thì còn ướt quá ạ. Một số chỗ khác có thể sửa chút cho sát vần điệu Việt:

Vườn khuya liếu rủ khóc sầu,
Vì đâu tức tưởi, buồn rầu, Liếu ơi!
Chờ Ban mai rạng chân trời,
Sáng ngời lọn nắng còn đâu lệ buồn.

Kính gửi Bác minminixi.

Không phải em mâu thuẫn đâu Bác ạ. Em "yêu cầu" dịch đúng, dịch vần, dịch thoát ý nhưng xưa nay em vẫn đặc biệt thích bác nào dịch ra thơ lục bát Bác ạ.
Em còn nhớ ngày xưa, lúc ba em dạy em tới bài "Tự quân chi xuất hỹ" của nhà thơ Trương Cửu Linh:

Tự quân chi xuất hỹ,
Bất phục lý tàn ky.
Tư quân như mãn nguyệt,
Dạ dạ giảm thanh huy.

(Xin lỗi các bác vì NNN là trang tiếng Nga nên em không viết tiếng Hoa ra đây).

Có nhiều bản dịch khác nhau, nhưng bản mà em thích là bản dịch của cụ Ngô Tất Tố. Cụ Ngô dịch thế này ạ:

Từ ngày chàng bước chân đi,
Cái khung dệt cửi chẳng hề dúng tay.
Nhớ chàng như mảnh trăng đầy,
Đêm đêm vầng sáng hao gầy đêm đêm.

Bác minminixi thấy thế nào ạ???

Trân trọng.
Dubravka.

[minminixi]

dubravka viết

Kính gửi Bác minminixi.
...
Bác minminixi thấy thế nào ạ???

Trân trọng.
Dubravka.

Tôi thấy lục bát không có vấn đề gì nếu giúp bản dịch hay hơn. Chính tôi luôn quan niệm chuyển ngữ thơ thì bảo toàn ý thơ quan trọng nhất, vần điệu thì khó mà khớp nhau được bởi đặc thù các ngôn ngữ và nền văn hóa Nga-Việt khác nhau về gốc hệ tiếng nói và chữ viết. Giữ vần điệu chỉ cần thiết khi dịch thơ-bài hát thôi ạ!
Như chị SM khen tôi khi sửa câu lục bát của anh MU cũng chứng tỏ chúng ta đang nói chuyện theo hai dòng tư tưởng: tôi nói về ý nghĩa và cái hay của bản dịch bởi cụ Blok, còn các bác nói về nghĩa đen đơn thuần. Các bản tôi dịch cũng chỉ nói "Lau lệ buồn bằng suối tóc trôi" cũng không khẳng định là tóc liễu mà là tóc của bình minh dùng lau cho liễu, nhưng lau rồi để lại đó cho ta ngắm nhìn. Hiểu cái hay này của bài thơ thì sẽ không nên dùng "lọn tóc vàng" để chỉ chính xác sở hữu chủ, vì như thế cái nhành liễu-suối tóc đặc thù của liễu còn đâu nữa? Nỗi buồn và cái đẹp của cây liễu đều nằm ở những nhành liễu rủ của nó cả, nên không gán nó cho bất cứ thứ cây nào khác được.
Tôi nhớ lại ngày xưa có mua một cuốn "văn thơ VN tiêu biểu" bằng tiếng Nga mang về cho tụi Tây trong lớp đọc. Trong cuốn này có Bỉ vỏ-Vorovka, bài thơ Quê hương, trích đoạn truyện Kiều, vài bài thơ của Bà HXH ... Tụi Nga đọc rất khen, nhưng chúng nó cãi nhau rồi mang hỏi tôi về câu " thân em như trái mít trên cây, vỏ nó xù xì múi nó dày..." có phải mô tả đặc trưng da phụ nữ VN thô ráp không? (cả khoa địa chất tôi học không có cô Vixi nào để chúng nó sờ thử da) Chúng nó cũng hiểu theo hai trường phái: nghĩa đen và nghĩa bóng, mà phe nghĩa bóng không cãi mạnh hơn được: rõ ràng câu chữ như vậy mà! Nhưng tôi đã phân xử cho phe nghĩa bóng ẩn dụ thắng, rằng thơ nói thế mà không nên hiểu thế, thế thôi! Hiểu khác đi rồi mới : ah! thơ hay thật nhỉ!
Nhưng vì tự thấy không phải nhà thơ, cũng không nhằm đến đúng sai nào cả nên tôi xin phép rút không bàn về thơ thẩn nữa đâu ạ!
Trân trọng!

[USY]

Bác BT rút không bàn, nhưng em vẫn chưa ưng cứ muốn bàn thêm chút nữa.
Em nhất trí thơ thì phải hiểu "kiểu thơ", giống như Esenin từng viết là nhà thơ thì "hôn như nhà thơ", chẳng cần giống ai, chẳng phải bắt chước ai cả. Tuy nhiên nếu dịch thơ thì trước hết là tôn trọng nguyên tác đã, chứ không thì thành "phỏng dịch" mất rồi. Sau đó là đến vần điệu, nếu "giông giống" (về độ dài ngắn của câu thơ) thì tốt, hạn chế thơ câu dài dịch thành ngắn, câu ngắn dịch quá dài ra. Còn lục bát là thể thơ đặc biệt của Việt Nam, dịch thơ nước ngoài ra lục bát mà giữ được nghĩa trong nguyên bản đã là rất giỏi, nếu thành lục bát hay nữa thì là tuyệt vời. Nhưng riêng em nghĩ là khi đọc một bản dịch theo thể lục bát thì ta thấy cái hay của tiếng Việt nhiều hơn là cảm nhận cái hay của thơ nguyên bản.

Vấn đề thứ hai xin lạm bàn thêm với bác BT chút nữa. Đọc câu:
...Нежная девушка Зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слёзы кудрями сотрет.
đơn thuần về ngữ nghĩa thì em chỉ có thể hiểu "кудри" là của Bình Minh, chứ không thể là của Liễu, vì ở đây chủ ngữ là Bình Minh, theo logic ngữ pháp thì câu này không thể hiểu là Bình Minh lấy "кудри" của ai đó khác để lau nước mắt cho Liễu được, kể cả bác có dịch là: "Chờ Ban mai rạng chân trời,/ Dịu dàng suối tóc lau trôi lệ buồn" hay "Lau lệ buồn bằng suối tóc trôi" thì cũng hiểu là "tóc của Bình Minh" chứ không thể hiểu là "tóc Liễu". Còn chuyện "tóc Bình minh" nó không thẳng theo nguyên tắc tia sáng truyền theo đường thẳng mà lại trở thành "кудри" thì em nghĩ ở đây cụ Blok đã nhìn sự vật trên thực tế mà làm thơ, chứ không như các nhà khoa học, nói chi cũng phải xuất phát từ các luận điểm khoa học. Cụ thấy nắng rung rinh trên nhành liễu xoăn, làm khô những giọt sương đêm, làm lá liễu vui trở lại, không còn "não nuột, ủ rũ" nữa nên cụ viết vậy thôi. Chính vì vậy nên em nghĩ MU dịch "dịu dàng lọn nắng làm vơi lệ buồn" là tuyệt vời. Trước đó em có dịch "Bình Minh dịu dàng/ run run lọn nắng/ lau khô lệ nàng" so với ph. án của MU còn kém mấy bậc :-) về mặt cấu trúc câu và sự cô đọng của từ ngữ.

Mong bác BT tham gia nhiều nữa cho topic "thơ thẩn" vui trở lại bác nhé!
(Còn riêng về thơ HXH, thì em nghĩ các bác nam giỏi tiếng Nga như bác đâu có ngại gì mà không phân tích cái hay của Bà chúa thơ nôm Việt Nam ra cho các đấng mày râu của Nga hiểu được! Chắc bác vẫn "ngoại giao" quá đấy thôi :-) )

[dubravka]

minminixi viết

Nhưng vì tự thấy không phải nhà thơ, cũng không nhằm đến đúng sai nào cả nên tôi xin phép rút không bàn về thơ thẩn nữa đâu ạ!

Thực tế là lâu lắm rồi em mới lại post bài vào "thi ca", nhưng gây nhiều hiểu lầm không đáng có.
Em bây giờ cũng giống như đã "trúng tên" một lần, nên viết bài đã rất rất cẩn trọng, không dám làm "mất lòng" bác thành viên nào cả. Vậy mà...
Em cũng xin phép theo chân bác minminixi, sau lần này thì có lẽ xin không bàn về thơ thẩn nữa đâu ạ.
Kính chào các bác.
Dubravka.

[Nina]

Kính thưa bác dubravka, bác minminixi và các bác khác!

Nói về gây hiểu nhầm không đáng có và những thứ liên quan khác thì có lẽ ở diễn đàn NNN này chẳng ai nhiều bằng em. Nếu các bác rút đi như thế này thì có lẽ em phải suy nghĩ nghiêm túc - hay mình không vào diễn đàn NNN nữa.