Nikolai Gumilev (Николай Гумилёв, 1886-1921)

[Geobic]

nthach viết

Còn thêm một ý mà tôi đã viết, có thể bài thơ này viết về những người con gái nước khác vì:
Các nước thuộc Indochina của Pháp: Là một khu vực thuộc địa của Pháp, phía đông giáp Ấn Độ, phía nam giáp Trung Quốc – mọi người xem bản đồ vào năm 1886, các quốc gia tô màu xanh là khu vực Indochina. Nó không chỉ gồm có ba nước Việt Nam, Lào và Campuchia, do vậy cũng có thể bài thơ này không nói đến các cô gái Annam, Lào, hoặc Campuchia (đây cũng chỉ là lập luận của tôi).

Geo "bắt" được 1 lỗi của bác nthach nhé: Xứ Đông Dương thuộc Pháp, còn được gọi là Đông Pháp. Phía Tây giáp Ấn Độ, phía Bắc giáp Trung Quốc. Vì thế còn được gọi là bán đảo Trung Ấn.

Còn với 2 bài ca dao VN mà bác Tuntin đã dẫn thì Geo thực lòng tin Gumiliev đã dựa vào những bài đó mà phóng tác sang tiếng Nga. Chính Lemontov cũng đã từng làm việc đó một cách cách thần tình, ví dụ những bài ông đề Phỏng Bairơn, Phỏng theo Gơt... chính là những bài dịch thơ tuyệt tác. Còn trường hợp 2 bài ca dao trên, Geo chỉ đó chỉ coi chúng là những bản phóng tác, và rất thú vị.

@Tuntin: Bài Con cò trắng bạch như vôi... là do bác tự "mò ra" hay cũng đã có ai đó tìm ra và post lên mạng từ trước? Dù sao những tìm tòi của bác là rất kỳ phu, rất quý và đáng trân trọng. Còn bàn luận tiếp thì... nên quá chứ.

Детская песенка Что это так красен рот у жабы, Не жевала ль эта жаба бетель? Пусть скорей приходит та, что хочет Моего отца женой стать милой! Мой отец ее приветно встретит, Рисом угостит и не ударит, Только мать моя глаза ей вырвет, Вырвет внутренности из брюха.

Đồng dao Nàng cóc tô môi đỏ thắm Chắc vừa bỏm bẻm nhai trầu? Nếu muốn làm vợ bố tớ, Người vợ thảo hiền, về mau! Bố tớ sẽ đón nhiệt tình, Nuôi ăn và không đánh đập, Nhưng mẹ tớ thì sẵn sàng Móc mắt, moi gan, rút ruột...

Ca dao Việt Nam
Cái cò trắng bạch như vôi,
Có về lấy lẽ chú tôi thì về!
Chú tôi chẳng đánh, chẳng chê,
Thím tôi móc ruột, lôi mề, ăn gan.

Девушки Нравятся девушкам рупии С изображением птицы, Они покидают родителей, Чтобы идти за французами.

Các nàng Các nàng mê đồng bạc trắng Trên mặt khắc hình con chim. Nên đành giã từ bố, mẹ Sống kiếp me Tây nổi chìm.

Ca dao Việt Nam

Tham chi đồng bạc con cò
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang sa.

[USY]

Em nghĩ ca dao là tinh hoa văn hóa và ngôn ngữ của dân tộc ta. Cho dù ta chỉ nhớ thuộc lòng từ tấm bé, lớn lên có khi quên bẵng đi, nhưng cũng có lúc bât giác nhớ ngọn ngành và bỗng dưng bật ra, như tiếng khóc lúc đau, tiếng gọi mẹ lúc buồn. Thế cho nên ca dao thì chẳng cần tìm trên mạng mà có khi chỉ truyền khẩu và nhập tâm thôi, vẫn không thể nào "quên sạch" được. Em tin tưởng vào công phu tìm tòi thu thập tư liệu trên mạng của bác tuntin, và em cũng hết sức tin tưởng vào vốn thành ngữ, tục ngữ, ngạn ngũ phong phú, vốn ca dao nhiều câu bình dị mà độc đáo, những bài đồng dao có khi rất ngô nghê nhưng cũng rất trong sáng..., nói chung là vốn sống và hiểu biết về văn hóa dân gian của bác tuntin. Bà ngoại em ngày xưa cũng thế, nhiều khi cụ nhớ ra và đọc chơi những câu ca dao em chưa nghe thấy bao giờ để bình luận sự việc nào đó, em cứ mắt tròn mắt dẹt hỏi: có thật đó là ca dao các cụ hay là bà "bịa" ra thế ạ? Bà em chỉ cười và nhẹ nhàng cắt nghĩa câu ca rồi bảo: ca dao đấy chứ, bà sao nghĩ ra được, bà chỉ nhớ nhập tâm thôi...
Em tin chắc là ông Gumilev đã dựa vào câu ca dao của Việt Nam mà dịch và phóng tác thành mấy bài thơ trong tập Индокитай trên của ông. Vì nếu so với ca dao Việt Nam nhuần nhị, sâu sắc, có nét ai oán, thì thơ tiếng Nga của ông về mặt âm điệu ngữ nghĩa không sao bằng được, và những câu thơ về An Nam hay Lào kia cũng không hay bằng thơ thuần Nga của ông.
Em nhầm bác Geo ạ, không phải là bác tuntin dịch thơ của Gumilev, mà là nhà thơ Nga đã dựa vào ca dao VN, có thể qua bản dịch tiếng Pháp, để viết nên những câu thơ kia, với tinh thần và logic ngôn ngữ tựa như của người Việt. Câu ca dao "Tham chi đồng bạc..." thật hay quá bác tuntin và Geo ạ! Em vote lần nữa cho câu ca đó đấy!

Xin phép các bác cho em đọc câu này ngoài chợ Bắc Qua nhé:
Các cô tham tiền
In hình con ó,
Bỏ thầy bỏ u,
Theo thằng mũi lõ.
Đúng là... (thôi không nói nữa)!

[hungmgmi]

Em thì em cảm ơn bạn Bạch Tuyết nào đó đã post mấy bài thơ của Gumilev(bản dịch của nhà thơ Hồng Thanh Quang). Đúng là nhờ mem này mà em mới biết thêm một nhà thơ của thế kỷ bạc. Rồi không ngờ topic này lại sôi nổi không ngờ, với biết bao nhiêu điều mới mẻ được khám phá. Lọ mọ quanh topic này, lạc vào cơ man trang để biết thêm về các loại tiền cổ, tiền Mễ Tây Cơ, tiền Phú Lang Sa...Hay thật là hay.
Em quay trở lại trang trước cảm ơn nàng Bạch Tuyết cái đây.

[nthach]

Tôi thấy các bác lại mượn ca dao Việt Nam để "tưởng nhớ" đến bài Девушки của Nikolai Gumilyov, thì lại lạc đề quá.

Đúng vậy, Việt nam có câu - đồng bạc con cò.

Nhưng mà nếu so với bài trên thì khác nhau quá, chả lẽ Nikolai Gumilyov lại không nhận ra?

Tình tiết bài này là:

Một cô gái (hoặc người vợ) hỏi chàng trai:

Anh ham chi đồng bạc con cò?
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa!

Người con trai liền trả lời rằng:

Cưới em bằng bạc con cò,
Đâu phải hẹn hò, nói chuyện đẩy đưa?.

Câu: Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa! ở đây có nghĩa là một người đi theo phó tá, làm tay sai cho giặc, chứ không phải như các bác nghĩ là phò khác.

Do vậy toàn bộ vế trên;

Anh ham chi đồng bạc con cò?
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa!

Là nói về người đàn ông đi làm ngụy chứ không phải nói về những cô gái đi làm me tây. Nếu là một dịch giả và nhất là người đã từng nghiên cứu văn học Đông phương thì nhất định ông không thể mắc lỗi này được. Do vậy tôi cũng vẫn không thông rằng bài thơ trên được dịch từ ca dao Việt Nam, và cũng có thể không nói đến các cô gái Annam vì khu vực Indochina rất rộng lớn như tôi đã viết ở trên.

[Geobic]

Bạch Tuyết viết

Chép ra đây hai bài của Nikolai Gumilev viết về An Nam và Lào. Đọc xong mà lòng thấy nao nao một nỗi niềm khó tả.


Полюби меня, и мы отныне
Никогда друг друга не покинем.


Yêu anh đi và vĩnh biệt từ nay
Ta chẳng bao giờ tay bỏ rời tay

(Hồng Thanh Quang dịch)[/I]

Chắc viết nhầm:

Yêu anh đi và vĩnh viễn từ nay...

[Geobic]

nthach viết

Tôi thấy các bác lại mượn ca dao Việt Nam để "tưởng nhớ" đến bài Девушки của Nikolai Gumilyov, thì lại lạc đề quá.

Đúng vậy, Việt nam có câu - đồng bạc con cò.

Nhưng mà nếu so với bài trên thì khác nhau quá, chả lẽ Nikolai Gumilyov lại không nhận ra?

Tình tiết bài này là:

Một cô gái (hoặc người vợ) hỏi chàng trai:

Anh ham chi đồng bạc con cò?
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa!

Người con trai liền trả lời rằng:

Cưới em bằng bạc con cò,
Đâu phải hẹn hò, nói chuyện đẩy đưa?.

Câu: Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa! ở đây có nghĩa là một người đi theo phó tá, làm tay sai cho giặc, chứ không phải như các bác nghĩ là phò khác.

Do vậy toàn bộ vế trên;

Anh ham chi đồng bạc con cò?
Bỏ cha bỏ mẹ đi phò Lang Sa!

Là nói về người đàn ông đi làm ngụy chứ không phải nói về những cô gái đi làm me tây. Nếu là một dịch giả và nhất là người đã từng nghiên cứu văn học Đông phương thì nhất định ông không thể mắc lỗi này được. Do vậy tôi cũng vẫn không thông rằng bài thơ trên được dịch từ ca dao Việt Nam, và cũng có thể không nói đến các cô gái Annam vì khu vực Indochina rất rộng lớn như tôi đã viết ở trên.

Điều bác nthach nói thì cũng đã có người trong topic này (hoặc trong đường link mà bác Tuntin đưa) nói tới rồi. Và hình như không có ai nhầm lẫn, coi các bài thơ của Gumiliev là dịch các bài ca dao Việt. Nếu dịch thế thì hỏng hẳn.

Nhưng có thể coi đó là các bài phóng tác, vì thực sự Gumiliev có ghi là bài dịch đâu. Nếu đúng là ông đã dịch từ ca dao VN thì thật vô duyên khi đem chúng dịch lại sang tiếng Việt. Ở đây, bác Tuntin đã nói rõ là Gumiliev đã thay đổi khái niệm (đánh tráo khái niệm), khi sáng tác những bài thơ của mình. Từ sự việc đi phò tây của mấy bác "nhà mình" biến thành đi làm me Tây của mấy cô gái, từ cô cò trắng muốt biến thành mụ cóc xấu xí. Đó hẳn là sáng tác của Gumiliev sau khi đọc mấy bài ca dao Annam, là ảnh hưởng của thơ ca VN đối với 1 tác giả Nga từ đầu TK trước. Kể cũng đáng kể đấy chứ, vì điều đó hiếm hoi lắm. Xưa nay ta biết rất nhiều văn sỹ nổi tiếng của VN, kể cả Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Vũ Trọng Phụng... đều chịu ảnh hưởng của văn hóa Phú Lang Sa!!!

[hungmgmi]

Phóng tác là chuyện thường mà bác. Dựa trên ý tứ của bản gốc mà lái đi theo hướng của mình. Tôi nhớ láng máng cụ Phạm Duy Tốn viết thiên truyện ngắn"Sống chết mặc bay" với câu "Ù thông tôm chi chi nảy...Điếu mày!" nổi tiếng cũng là phóng tác từ một truyện ngắn nước ngoài.
Có thể ai đó có ý khác, nhưng tôi cho rằng chắc chắn Gumilev đã đọc đâu đó những bản dịch ra Pháp ngữ những câu ca dao của VN, và lấy tứ đó để viết nên 2 bài thơ trong phần Indokitai của mình. Tôi nghĩ về một mặt nào đó có thể chấp nhận được điều này ở Gumilev, một người chưa hề đến VN, chỉ biết đến xứ này khi đang đồn trú ở Pháp.
Đối tượng được nhắc đến trong 2 câu ca dao của VN và bài thơ Девушки của Gumilev khác nhau. Đúng thế. Nhưng ý bật lên trong cả 2 văn bản là các vị (anh hay các nàng) cùng một giuộc với nhau cả, đều chạy theo lũ mắt xanh mũi lõ vì...tiền. Nên lưu ý là tiền kim loại in hình con ó của Mê-hi-cô (mà dân gian gọi là con cò, theo ý kiến của nhà văn Sơn Nam-một pho sử về văn hoá Nam Bộ-ý này lấy từ bài bác tuntin đã trích dẫn) chứ không phải đồng tiền nào khác, dù thời điểm đó vẫn tồn tại tiền giấy và tiền đồng bạc khác. Có thể diễn đạt ý này bằng những hình ảnh khác, nhưng sự giống nhau đến kỳ lạ này trong bài thơ vỏn vẹn 4 câu của Gumilev và câu ca dao không khỏi khiến chúng ta nghi ngờ.
Bài Детская песенка thì ý lại càng rõ hơn. Ngay từ việc đặt tít. Chúng ta dịch tít bài thơ này thành gì, nếu như không chọn phương án Đồng dao (như bác Geobic đã lựa chọn rất đúng trên kia). Đồng dao, như đã rõ là những câu hát truyền miệng của trẻ con. Chẳng lẽ Gumilev đi đặt lời một bài hát mới cho trẻ con xứ Đông Pháp, chắc chắn là không phải rồi. Bài thơ chắc chắn dựa trên ý bài đồng dao VN mà chúng ta đã biết, với những lời dậm doạ giết người, móc ruột...của "bà cả" nghe thật gớm ghiếc ở cuối bài.

[tuntin]

Geobic viết

@Tuntin: Bài Con cò trắng bạch như vôi... là do bác tự "mò ra" hay cũng đã có ai đó tìm ra và post lên mạng từ trước? Dù sao những tìm tòi của bác là rất kỳ phu, rất quý và đáng trân trọng. Còn bàn luận tiếp thì... nên quá chứ.

Tuntin xin phép được trả lời bác Geobic:

1. Ý tưởng về việc nhà thơ Nga Nikolay Stepanovich Gumilyov có 2 sáng tác bằng tiếng Nga mô phỏng theo 2 bài ca dao có xuất xứ từ Việt nam (xin phép được dùng từ của bác Hungmgmi) là tự Tuntin nghĩ vậy, chưa có ai ở Việt nam đặt vấn đề này ra. Chính vì thế khi đưa ra trên topic này, Tuntin rất mong nhận được nhiều những bình luận hoặc là ủng hộ hoặc là phản biện có thể có để làm rõ được thực chất vấn đề.
2. Chính vì thế mà 2 bài ca dao Việt nam nói trên là do chính Tuntin tự "mò ra" (xin phép được dùng từ của bác Geobic) đấy ạ.
À, chút nữa quên, xin được thông tin thêm, bài ca dao "đồng bạc con cò", in cùng trong sách đã dẫn của Vũ Ngọc Phan, trang 488. Chỉ có 2 câu và không có các câu nào khác kèm theo.
3. Tiện đây xin phép bác Geobic cho phép tôi trình bày:
Nếu các bác thành viên NNN tìm được ở trang mạng nào hoặc ở tài liệu dạng in ấn nào có ai đó đã bàn về vấn đề này, thì Tuntin thành khẩn kính mong các bác chỉ dẫn cho để Tuntin được tham khảo với ạ.

Xin cảm ơn bác Geobic đã lưu tâm.
Kính chúc bác Geobic khỏe.
Trân trọng.
Tuntin.

[Geobic]

tuntin viết

Tuntin xin phép được trả lời bác Geobic:

1. Ý tưởng về việc nhà thơ Nga Nikolay Stepanovich Gumilyov có 2 sáng tác bằng tiếng Nga mô phỏng theo 2 bài ca dao có xuất xứ từ Việt nam (xin phép được dùng từ của bác Hungmgmi) là tự Tuntin nghĩ vậy, chưa có ai ở Việt nam đặt vấn đề này ra. Chính vì thế khi đưa ra trên topic này, Tuntin rất mong nhận được nhiều những bình luận hoặc là ủng hộ hoặc là phản biện có thể có để làm rõ được thực chất vấn đề.
2. Chính vì thế mà 2 bài ca dao Việt nam nói trên là do chính Tuntin tự "mò ra" (xin phép được dùng từ của bác Geobic) đấy ạ.
À, chút nữa quên, xin được thông tin thêm, bài ca dao "đồng bạc con cò", in cùng trong sách đã dẫn của Vũ Ngọc Phan, trang 488. Chỉ có 2 câu và không có các câu nào khác kèm theo.
3. Tiện đây xin phép bác Geobic cho phép tôi trình bày:
Nếu các bác thành viên NNN tìm được ở trang mạng nào hoặc ở tài liệu dạng in ấn nào có ai đó đã bàn về vấn đề này, thì Tuntin thành khẩn kính mong các bác chỉ dẫn cho để Tuntin được tham khảo với ạ.

Xin cảm ơn bác Geobic đã lưu tâm.
Kính chúc bác Geobic khỏe.
Trân trọng.
Tuntin.

Chỉ biết nói lời cảm phục, một phát hiện mà Geo cho là rất có ý nghĩa của bác Tuntin. Và với sự khẳng định của Hungmgmi, USY, Geo càng vững tin hơn những phát hiện của bác Tuntin là có cơ sở. Và Geo cũng hiểu rõ hơn về Đồng bạc trắng hoa xòe, và Đồng bạc đầm xòe được sử dụng trước đây ở Viêt Nam. Nếu đúng đồng bạc hoa xòe là tiền Mehico, thì nó cũng đã được sử dụng rộng rãi ở cả Bắc Bộ, trở thành tên 1 tiểu thuyết khá nổi tiếng của nhà văn Ma Văn Kháng...

Gumiliev là tác giả mà Geo rất quan tâm, nhưng ít biết về ông. Bây giờ có thêm những tư liệu rất quý. Xin chép lại dưới đây bài viết của nhà thơ Akhmatova, vợ cũ của ông, viết ngày ông bị sát hại, 3 năm sau khi những bài viết về Annam kia xuất hiện.

* * *

Не бывать тебе в живых,
Со снегу не встать.
Двадцать восемь штыковых,
Огнестрельных пять.

Горькую обновушку
Другу шила я.
Любит, любит кровушку
Русская земля.

16 августа 1921

* * *

Anh đã không còn sống nữa,
Không dậy nữa rồi từ tuyết trắng nhường kia.
Hai mươi tám nhát lê,
Và năm phát đạn.

Áo liệm đớn đau
Tôi đã may cho bạn.
Sao thích máu đến vô chừng, vô hạn
Đất Nga ơi!

16-8-1921


Vâng, sau khi Anna Akhmatova qua đời, một cuộc đời sóng gió, một tượng đài rất đẹp đã được dựng lên, ở quận Bezhetsky vùng Tver, cho cả Nhikolai Gumiliev, Anna Akhmatova và con trai họ là Lev Gumiliev, mặc dù hai vợ chồng họ đã sớm chia tay nhau sau 8 năm chung sống. Đó là một trong những nhóm tượng đài văn học đẹp nhất thế gian này.

[nthach]

Tôi thấy các bác cùng hưởng ứng về bài "Девушки" là do tác giả mượn ỳ văn học của Annam để phóng tác thành tác phẩm của mình. Vậy tôi cũng tạm xin đi theo hướng các bác đã chọn, và cũng xin mạo muội được đặt tên cho tựa đề của bài thơ "Девушки" là "Những cô gái Annam".
Nhưng trước khi đặt tên tựa cho bài thơ này như vậy thì tôi rút lại lời xin lỗi đã viết ở bài trên:

nthach viết

Về dòng tôi đã viết có lẽ hơi lạc đề nên để mọi người đã hiểu nhầm. Đúng là chẳng có liên quan gì đến nhau cả, - về ý tôi đã viết trên là có ý người tổng hợp trang Web đã đưa nhầm bài này vào mục Индокитай chăng?, trong khi đó ông cũng là một người lính viễn chinh (đó chỉ là lập luận của riêng tôi chưa không khẳng định). Xin thành thật xin lỗi.

Vậy tại sao lại phải rút lại?.
Bởi vì nếu tác giả có ý định viết "Những cô gái Annam". Thì cái chết của ông rất có quan hệ với bài thơ này, không những thế mà còn có quan hệt rất, rất… mật thiết nữa.
Tại sao lại có quan hệ mật thiết đến như vậy?.
Bởi vì hoàn cảnh văn học và xã hội của Việt Nam vào hai thập kỷ đầu của thế kỷ 20 hoàn toàn không như những gì ông đã viết:

Trước tiên ta nói về văn học Việt Nam vào hai thập kỷ đầu thế kỷ 20:
Văn học Việt Nam từ cuối thế kỷ 19 và hai thập kỷ đầu của thế kỷ 20 chủ yếu là những tác phẩm của những nhà nho như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, và những người trong phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục... trong văn học dân gian vào thời gian này còn có Tú Xương… các tác phẩm này thì hoàn toàn không đề cập đến những vấn đề mà chúng ta đang bàn đến

Trong giai đoạn hai thập kỷ đầu của thế kỷ 20, thì hầu như toàn là những tác phẩm mang tính chính trị, yêu nước. Đa số các tác phẩm vào thời gian này còn viết bằng chữ Hán.

Còn các tác phẩm có liên quan đến chủ đề của chúng ta đang bàn thì phải đến đầu những năm 30 (thập kỷ thứ tư) mới được bắt đầu ra mắt như
"Ngựa người và người ngựa" của Nguyễn Công Hoan viết vào năm 1931,
Kỹ nghệ lấy Tây (1934), Số đỏ (1936) Vũ trọng Phụng.
….

Về xã hội Việt Nam vào hai thập kỷ đầu thế kỷ 20:

Xã hội Việt Nam vào cuối thế kỷ 19 và những năm đầu thế kỷ 20, là một xã hội còn mang tính chất phong kiến nặng nề và khắt khe. Vào giai đoạn này, tính chất phong kiến còn ăn rất sâu vào tiềm thức từ những người ở nông thôn cho đến thành thị, các nét văn hóa cách tân, du nhập, tây hóa… thì phải đến thập kỷ thứ ba mới bắt đầu lác đác có mặt ở Việt Nam.
Cuộc sống xã hội cũng như những suy nghĩ của đại bộ phận người dân trong giai đoạn này còn rất nhiều bảo thủ và phong kiến. Những cô gái Ả Đào, chỉ là ca hát phục vụ cho những ông ký, thày thông ngôn… người Việt Nam thôi, nhưng cũng bị xã hội lên án rất mạnh mẽ, và qui cho họ là những "Xướng ca vô loài".

Trong giai đoạn này, ở Việt nam vẫn chưa xuất hiện một lớp người mà chúng ta thường gọi là những bà đầm, me tây…

Nhưng đến thập kỷ thứ ba trở đi, xã hội Việt Nam mới dần thay đổi. những kiểu áo cách tân xẻ tà, môi son đỏ chót… mới dần có mặt ở thành thị, rồi về sau nữa những "Ngựa người và người ngựa" những "Kỹ nghệ lấy Tây" những Me tây trong "Số đỏ" mới dần hình thành và tạo ra một xã hội hỗn độn hơn...

Do vậy, nếu Nikolai Gumilyov đã chết vào đầu những năm 20, và bài thơ "Những có gái Annam" chắc chắn là ông đã viết vào khoảng năm 1917, năm mà ông đang nghiên cứu Đông phương học ở Pháp. Do vậy, ông ta hoàn toàn không thể biết được những gì mà chỉ sau khi ông ta chết mới có, vậy mà ông đã bịa ra được bài thơ "Những cô gái Annam" và tựa của bài thơ để ở thể số nhiều "Девушки" thì quả là đáng trách chứ không nên đáng khen. Và cho dù có dùng bất kỳ một hình thức nghệ thuật trong văn chương, thơ ca nào đi nữa, cho dù có "đánh tráo" hay "phóng tác" đi nữa, thì cũng không thể bẻ cong, lấy đen làm trắng một giai đoạn lịch sử văn hóa, xã hội của cả một dân tộc được, tuy rằng chỉ một vài thập kỷ sau những vấn đề đó là có thật. Ví dụ như, tôi không thể được phép viết rằng – Vào những năm 1980, nước Nga là một nước đa đảng phái. Tuy rằng sự thật nước Nga chỉ một thập kỷ sau vấn đề này hoàn toàn là sự thật.

Qua những phân tích của riêng tôi ở trên, tôi xin đi đến một kết luận rằng: Nếu Nikolai Gumilyov viết "Những có gái Annam" thì thật là đáng trách, vì đó không phải là sự thật.

[tuntin]

Xin được trả lời bác nthach:

Bài viết của bác rất hay và đánh giá về các giai đoạn phát triển văn hóa xã hội Việt nam thật là logic. Tôi xin cảm ơn bác.
Nhưng về vấn đề mà chúng ta đang bàn ở đây, tôi lại có một số ý kiến tranh luận với bác như sau:

1. Các bài ca dao (tôi xin nhấn mạnh chữ CA DAO) là những sáng tác truyền khẩu, lưu hành trong dân gian và không phải là do những tác giả như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh…sáng tác ra. Chúng có thể đã có từ lâu đời, trước cả khi Nikolay Stepanovich Gumilyov sinh ra.
2. Như tôi đã trích dẫn ở các bài trên, tôi cũng đã lưu ý rằng: đồng bạc Mexico đã bị chính phủ “bảo hộ” chấm dứt lưu hành ở Đông dương từ 01/01/1906. Vậy theo ý kiến cá nhân tôi thì thời điểm ra đời bài ca dao phải trước năm 1906. Vì từ năm 1906, chính phủ bảo hộ làm gì còn đồng bạc con cò để trả cho những ai theo họ.
3. Tôi rất rất tán thành với bác về nhận định:
“Nhưng đến thập kỷ thứ ba trở đi, xã hội Việt Nam mới dần thay đổi. những kiểu áo cách tân xẻ tà, môi son đỏ chót… mới dần có mặt ở thành thị, rồi về sau nữa những "Ngựa người và người ngựa" những "Kỹ nghệ lấy Tây" những Me tây trong "Số đỏ" mới dần hình thành và tạo ra một xã hội hỗn độn hơn... “
4. Do đó tôi đâu có tán thành dịch ra tiếng Việt thành chữ “Me Tây” đâu? Cũng vì vậy, tôi đã đặt câu hỏi:
“Vậy ai là người đã cho Nikolay Stepanovich Gumilyov biết câu ca dao Việt nam này? Lý do gì mà ông lại đổi hẳn ý thơ đi như vậy? (Từ ý khuyên nhủ các chàng trai đừng tham tiền theo giặc sang ý “trách móc” các cô gái tham tiền theo mấy ông Lang sa?)”
Ý tôi chính là giống ý bác nthach đấy chứ.
5. Trong quá trình tìm kiếm tư liệu trả lời 2 câu hỏi trên, tôi đã gặp được nhiều bài tham luận, nhấn mạnh các ý sau:
5.a. Trước năm 1918, đã có nhiều nhà trí thức Pháp theo chân lính viễn chinh sang Đông dương để nghiên cứu khoa học (Chẳng hạn Yersin đã sang Việt nam từ năm 1890), trong đó cũng có những nhà thám hiểm, những nhà nghiên cứu văn hóa, lịch sử, khảo cổ…Chuyện này cũng bình thường thôi phải không ạ? Napoleon chẳng đã có một câu nói nổi tiếng khi ông trên đường viễn chinh Ai cập hay sao: “Lừa ngựa và các nhà bác học đi vào giữa”. Kinh thành Angkor ở Cambodia chẳng do người Pháp tìm lại đấy thôi.
Chắc chằn rất nhiều nhà nghiên cứu văn học Pháp đã sang nghiên cứu văn hóa, ngôn ngữ, lịch sử, phong tục…của Đông dương nói chung và Việt nam nói riêng. Mà văn học Việt nam lúc đó, đúng như lời bác nhận định, làm gì có gì khác văn học dân gian, tức là ca dao, tục ngữ…
5.b. Cụ Trương Vĩnh Ký, một nhà bác học về ngôn ngữ, là người Việt nam đã viết nhiều sách bằng tiếng Pháp in tại Paris để giới thiệu ngôn ngữ, văn hóa, lịch sử, địa lý…Việt nam. Mà cụ giới thiệu ngôn ngữ văn hóa nào nếu không phải là văn hóa dân gian.
5.c. Rất có thể những nhà bác học Pháp, hoặc chính cụ Trương Vĩnh Ký (người vẫn “được coi là” có tư tưởng thân Pháp), hoặc một ai khác…khi đưa bài ca dao nói trên sang tiếng Pháp, in ấn và lưu hành ở Paris, thì tất yếu không thể chuyển ngữ dưới dạng một câu thơ chống chính phủ bảo hộ, chống lại mẫu quốc Phú Lang sa được, họ có thể dùng từ ở ngôi thứ hai như “tu””vous”, như thể là nói các cô gái chứ không phải nói các chàng trai và có thể ý đó tạo ấn tượng nơi Nikolay Stepanovich Gumilyov hiểu như vậy chăng? Kinh đô Paris thời điểm đó chắc chẳng thiếu những cô gái (Pháp, lai Pháp hoặc từ các thuộc địa nào đó của Pháp…) tham tiền mà đi theo mấy ông Phú Lang sa đâu.
6. Nikolay Stepanovich Gumilyov lúc đó đang ở Paris, hít thở không khí Paris nên tưởng tượng về xứ Viễn Đông xa xôi bằng cặp mắt của người Paris. Tôi xin phép được có vài lời bênh vực cho ông. Mong bác thông cảm nhé.
7. Với đánh giá thật khách quan, tôi thấy các lý luận của mình ở mục 5 chỉ là giả thiết, chưa thật sự thuyết phục đâu vì tôi chưa tìm được các bản văn bằng tiếng Pháp về các bài ca dao đó. Tôi đang nỗ lực kiếm tìm nhưng cũng biết khó như đáy bể mò kim, vì tiếp cận được tư liệu dạng quý hiếm như thế đâu phải dễ.
Chính vì vậy, những bình luận đánh giá và phản biện của các bác làm tôi yêu mến biết bao.

Cảm ơn bác nthach một lần nữa.
Tuntin.

[hungmgmi]

nthach viết

Về xã hội Việt Nam vào hai thập kỷ đầu thế kỷ 20:

Xã hội Việt Nam vào cuối thế kỷ 19 và những năm đầu thế kỷ 20, là một xã hội còn mang tính chất phong kiến nặng nề và khắt khe. Vào giai đoạn này, tính chất phong kiến còn ăn rất sâu vào tiềm thức từ những người ở nông thôn cho đến thành thị, các nét văn hóa cách tân, du nhập, tây hóa… thì phải đến thập kỷ thứ ba mới bắt đầu lác đác có mặt ở Việt Nam.
Cuộc sống xã hội cũng như những suy nghĩ của đại bộ phận người dân trong giai đoạn này còn rất nhiều bảo thủ và phong kiến. Những cô gái Ả Đào, chỉ là ca hát phục vụ cho những ông ký, thày thông ngôn… người Việt Nam thôi, nhưng cũng bị xã hội lên án rất mạnh mẽ, và qui cho họ là những "Xướng ca vô loài".

Trong giai đoạn này, ở Việt nam vẫn chưa xuất hiện một lớp người mà chúng ta thường gọi là những bà đầm, me tây…

Nhưng đến thập kỷ thứ ba trở đi, xã hội Việt Nam mới dần thay đổi. những kiểu áo cách tân xẻ tà, môi son đỏ chót… mới dần có mặt ở thành thị, rồi về sau nữa những "Ngựa người và người ngựa" những "Kỹ nghệ lấy Tây" những Me tây trong "Số đỏ" mới dần hình thành và tạo ra một xã hội hỗn độn hơn...


Qua những phân tích của riêng tôi ở trên, tôi xin đi đến một kết luận rằng: Nếu Nikolai Gumilyov viết "Những có gái Annam" thì thật là đáng trách, vì đó không phải là sự thật.

Tôi nghĩ Gumilev (chúng ta vẫn quen viết như vậy, dù phát âm thì trật lấc) không có gì đáng trách, vì ông viết đúng sự thật.
Bác nthach ạ, cái thành Hà Nội của chúng ta sở dĩ tan hoang thế này, chả còn di tích nào cho ra hồn là do "công" của một me Tây nổi tiếng đấy. Me Tây này là Tư Hồng, một chủ thầu Nam Định đã cho phu lên phá tan nát thành HN từ cuối thế kỷ 19 cơ.
Tư Hồng là một me Tây có tiếng. Còn có biết bao cô gái lấy Tây nữa vào những năm đầu thế kỷ 20. Chưa ai thống kê. Nhưng chắc là có nhiều. Và trong dân gian liền xuất hiện thơ ca hò vè chế diễu, phê phán hành động này.
Bằng chứng là có một truyện thơ nổi tiếng ở Nam Bộ có tên Sáu Trọng, ra đời vào cuối thế kỷ 19, in sách năm 1905. Theo ông Trần Dũng "Đến năm 1916, tác phẩm này được tái bản đến lần thứ 6, dù luôn gặp phải sự cấm đoán gắt gao của nhà đương cục". Nội dung của truyện thơ dài gần 700 câu này nói gì. Cũng theo Trần Dũng:"Truyện thơ kể lại cuộc đời anh chàng Sáu Trọng vốn bỏ nhà đi hoang từ bé. Đến năm 15 tuổi, Sáu Trọng trở về thăm quê, gặp và cưới Hai Đẩu làm vợ. Hai người đưa nhau về Sài Gòn sinh sống. Sau đó, Hai Đẩu ngoại tình khiến Sáu Trọng thất chí bỏ đi. Càng ngày Đẩu càng dấn sâu vào con đường tội lỗi. Cô ta lấy anh chồng Ký lục người Pháp và cùng chồng thuyên chuyển về Trà Vinh. Sáu Trọng tìm về Trà Vinh mong răn dạy vợ nhưng bị vợ vu oan khiến anh phải ngồi tù ba tháng. Ra tù, trở về Sài Gòn mới hay Đẩu mướn tay anh chị giết mình, Sáu Trọng lại quay về Trà Vinh giết chết người vợ phản bội, rồi tự nạp mình để chịu án chém.
Cũng trong bài này của mình, Trần Dũng viết:
" Một người thiếu vững vàng trong cuộc sống, lại ham thích chuyện hưởng thụ trong một xã hội nhiễu nhương đầy cám dỗ thì chuyện trượt dài trên con đường tha hóa, bỏ chồng lấy Tây là chuyện đương nhiên, không chóng thì chầy. Cô Hai Đẩu tảo tần mua bán, hồn nhiên, vô tư ngày nào trở thành một me Tây ăn chơi sành sõi. Trong cặp mắt của nhân vật Hai Đẩu, mọi chuyện trên đời không qua một chữ Tiền. Vì tiền, cô ta sẵn g bỏ chồng, sẵn sàng bán rẻ tấm thân mình. Cuộc hôn nhân với viên Ký lục chẳng qua là cuộc mua bán, có trả giá sòng phẳng :
« Em là con gái thời xưa
Qua cưới năm chục có vừa ý không »
Các bác có thể đọc toàn văn truyện thơ có ý phê phán thực dân Pháp đã làm đảo lộn cuộc sống, thuần phong mỹ tục của dân ta, phê phán một bộ phận phụ nữ tham vàng bỏ ngãi, chạy theo Tây ở cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 tại đây:
http://www.vanchuongviet.org/vietnam...ID=24&TGID=511

[Geobic]

Xin cung cấp tư liệu:

1. Trong cuốn tiểu thuyết "Chủng tộc khác" (L’AUTRE RACE, NXB Albin Michel, Paris, 1930) của nhà văn Pháp Hebert Wild, được đề cử giải thưởng Gongcua, có đề cập nhận vật chính là một cô Sây, dân tộc Tày, lấy chồng Tây. Con cô ta được bố đưa về Pháp nuôi, sau trở lại VN, khó hoà đồng với XH Viêt Nam thời đó, không hòa hợp được với chính mẹ đẻ của mình nữa. Một cuốn sách rất hay, và nhà văn nhìn nhận với con mắt đầy tính nhân văn và với cái nhìn thiện cảm với Việt Nam. Ông gọi bọn quan lại xấu xa là "Quan Lớn" theo tiếng Việt.

2. Hebert Wild chính là bút danh văn học của nhà địa chất tài ba người Pháp Jacque Deprat, từng làm việc ở Việt Nam từ 1908 đến 1919. Từng từng giữ chức Giám đốc Sở Địa chất Đông Dương.

3. Trong hơn chục cuốn tiểu thuyết của ông viết sau khi ông về nước (1919), nhiều cuốn nói về thời kỳ ông làm việc ở VN, về XH Việt Nam thời ông sống, rất sinh động.

4. Văn học, nhất là tiểu thuyết, thường đi sau thực tiễn XH, nhà văn hồi tưởng, chiêm nghiệm lại quá khứ... Do vậy không lạ alf tiểu thuyết Chủng tộc khác in ở Paris 1930, nhưng toàn bộ câu chuyện theo tôi không vượt khỏi khung thời gian nhà địa chất này say mê nghiên cứu ở núi rừng Việt Bắc nước ta. Mỗi tiểu thuyết về VN của ông như một hồi ức đẹp hoặc đau buồn về quãng đời ông sống ở VN.

5. Đồng bạc Mexico (đồng bạc con cò) được thiếu tướng Bonard, chỉ huy liên quân Pháp - Tây Ban Nha, cho lưu hành chính thức ở Annam ngày 10/4/1862.

6. Từ 1862 đến 1921 là gần 60 năm.

7. Nếu xét trong xã hội, gần Tây nhanh và ảnh hưởng của Tây sớm hơn, hẳn phải là người Kinh, ở đồng bằng, thành phố. Chứ khi việc lấy Tây đã lan đến miền núi, đến đồng bào dân tộc thiểu số với những quan niệm còn khắt khe hơn nhiều, thì đã không còn là giai đoạn đầu của "trào lưu" nữa. Cần biết thêm, con cô Sây trong tiểu thuyết Autre Race về sau đã trưởng thành, ngoài 20 tuổi, trở về VN. Nghĩa là mẹ cô kết hôn vơi quân nhân Pháp trước đoạn kết trong cuốn tiểu thuyết cỡ 20 năm! Và H. Wild đã kể lại toàn bộ câu chuyện đó. Tất nhiên văn học không phải sử học.

8. Kết luận của riêng Geo:

- Việc lấy Tây không phải sang những năm 20 hay 30 của TK trước mới có, mà từ trước đó. Và chính trong giai đoạn đầu, nó đã bị lên án mạnh mẽ.

- Chưa có tư liệu nào nói về người phụ nữ VN đầu tiên lấy Tây, nếu bác nào "tò tò" moi được tư liệu ấy kể cũng rất hay đấy. Thank.

[nthach]

Các bác đếm được từng người "Lấy tây" như vậy thì tôi cũng đành chịu vậy, như tôi đã viết:

nthach viết

Trong giai đoạn này, ở Việt nam vẫn chưa xuất hiện một lớp người mà chúng ta thường gọi là những bà đầm, me tây…

Vâng đúng vậy, thời kỳ này chưa hề có xuất hiện một lớp người như thế. Vậy nhưng Nikolai Gumilyov đã:

nthach viết

vậy mà ông đã bịa ra được bài thơ "Những cô gái Annam" và tựa của bài thơ để ở thể số nhiều "Девушки"

Tôi chưa nói đến là hoàn toàn không có, những trường hợp mà các bác đã đưa ra (gần đây trên truyền hình cũng chiếu bộ phim nói về một cô gái miền núi lấy tây...), điều này tôi cũng biết, nhưng đó chỉ là một vài cá thể mà ở bất kỳ một quốc gia thuộc địa nào trên thế giới cũng nhất định phải có. Những con số các bác thống kê, nó hoàn toàn không nói lên được một hiện tượng cao trào văn học, hoặc không nói lên được những điểm nhấn, những tâm điểm chú ý của một xã hội đương thời. Mà nó chỉ phản ánh một khía cạnh cực tiểu của xã hội - mà như tôi đã nói, ở bất kỳ một thuộc địa nào cũng có.

Các vấn đề nó phải trào dâng mạnh mẽ như một luồng sóng, một lớp người, một tệ nạn, thì mới gây được sự chú ý và đáng để phản ánh về một xã hội đó. Không thể bỗng nhiên, mà chỉ có một vài cá thể trong hàng chục triệu người, mà lại trở thành một điểm nhấn trong một nền văn học, trong một xã hội được.

Do vậy trong thi ca giống như bài thơ của Nikolai Gumilyov, tôi tạm gọi là thể loại thơ "phản ánh hiện thực". Thì ông hoàn toàn không thể chỉ dựa vào vài cá thế nào để phản ánh cả một xã hội trong cả một thời kỳ của cả một dân tộc, mà chắc chắn rằng ông sẽ phải gạn lọc những điểm đáng chú ý nhất của xã hội đó để phản ánh trong tác phẩm của mình. Nếu không, tác phẩm sẽ trở thành dạng "Con kiến mà leo cành đa..." mất.


Vâng, nhưng rồi đến thập kỷ thứ ba trở đi, thì ở Việt Nam đã thực sự dần xuất hiện một lớp người này. Do đó, các nhà văn của chúng ta mới "ồ ạt" đăng đàn các tác phẩm của mình nói về "vấn nạn" này. Thời kỳ này, vấn đề "Девушки" mới thực sự là một tâm điểm, là một "nhức nhối" để thu hút sự chú của toàn xã hội... Và sự ra đời của "Девушки" mới thực sự có hiệu quả và xác thực.

[Geobic]

Vài lời trao đổi với bác nthach:

- Trong tiếng Nga, Девушки để chỉ từ hai người trở lên, không nhất thiết phải là một lớp người.

- Như trong bài viết của mình trên đây, Geo nói là cho đến 1919 thì chắc chắn số người làm me Tây đã không còn là cá thể, đôi ba người. Chỉ có điều chưa có ai làm thống kê.

- Năm 1926 Việt Nam mới có tiểu thuyết đầu tiên làm theo phong cách lãng mạn, là cuốn Tố Tâm của Song An Hoàng Ngọc Phách. Dễ hiểu phải sang những thập kỷ sau đó mới là thời kỳ chín của tiểu tuyết, truyện ngắn.

- Cũng trong bài thảo luận trước, Geo cho là ngay những người lấy tây đầu tiên đã chịu sự lên án hà khắc của XH phong kiến cũ, không nhất thiết đến lúc thành “phong trào” mới bị lên án; Bằng chứng là ngay cô Tư Hồng, mà bác Hungmgmi đề cập, lấy Tây từ cuối TK 19, đã có ít nhất 2 bài bêu riếu:

Ông Trần Bình đã viêt đôi câu đối:

MỪNG CÔ TƯ HỒNG

“Bốn chữ sắc phong hàm cụ lớn
Ba thuyền tế độ của bà to!”

Còn cụ tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến thì làm cả một bài thơ, cũng tặng cô Tư Hồng:

“Giàu sang bà lớn thực trời cho
Trời lại cho bà chữ tự do!
Áo mạng, con đà ngôi mệnh phụ,
Sắc rồng, cụ cũng mặt làng nho
Tóc sương bực lão đành không kém,
Má phấn đàn em dễ dám so!
Khắp cõi trời Nam đều biết tiếng,
Nghìn năm danh tiếng của bà to!”

- Ca dao, dân ca, đồng dao thường xuất hiện sớm hơn văn học viết.

[hungmgmi]

1.Tôi thì cho rằng khi viết seri thơ về Đông Dương, nhà thơ Gumilev cũng không có tham vọng những bài thơ của mình sẽ đóng vai trò phản ánh" những điểm nhấn, những tâm điểm chú ý của một xã hội đương thời" mà ông vẫn còn xa lạ. Vào thời của Gumilev, ông chỉ biết về Đông Dương qua các văn bản. Đó là những văn bản đa dạng, dưới nhiều thể loại như bác tuntin đã phân tích trên đây. Mỗi bài thơ của Gumilev chỉ như một lát cắt mỏng của cuộc sống, thế thôi. Chắc hẳn nhà thơ nào cũng sẽ quan niệm như vậy. Tôi cho rằng không thi sĩ nào lại nghĩ rằng thơ tôi phải nói lên những cái thật lớn lao, thật tiêu biểu, phải gạn lọc nhiều để thể hiện "điểm nhấn" của xã hội cả, đúng không bác?
2.Còn vì sao ông dùng số nhiều, tôi nghĩ cũng đơn giản thôi. Dùng số nhiều, không có nghĩa ông coi đó là tất cả các cô gái Annam, là "luồng sóng, một lớp người" đâu.
3.Còn về đồng bạc in hình con chim: Đến khi Gumilev viết bài thơ thì đồng bạc Mễ Tây Cơ này, như các trích dẫn đã có trong các bài của bác tuntin, nó đã chấm dứt hiệu lực từ ngay trước đó khoảng chục năm rồi. Rõ ràng là các ý tứ, chi tiết trong bài lúc này đã là hoàn toàn vay mượn qua các văn bản khác.
4.Hình như chúng ta đang đi theo hướng khác của mạch tranh luận thì phải, có đúng vậy không các bác?
Mấy ngày nay chúng ta đang bàn: Có phải Gumilev chịu ảnh hưởng của câu ca dao VN khi viết Девушки và Детская песенка?
Bây giờ thì chúng ta đang bàn về ý kiến của bác nthach:
"Qua những phân tích của riêng tôi ở trên, tôi xin đi đến một kết luận rằng: Nếu Nikolai Gumilyov viết "Những có gái Annam" thì thật là đáng trách, vì đó không phải là sự thật"

[nthach]

Mục mỗi ngày một chuyện, hôm nay lại tiếp tục các bác ơi. Mục tuần này là trả lời câu hỏi của bác Hungmgmi:

hungmgmi viết

Bây giờ thì chúng ta đang bàn về ý kiến của bác nthach:
"Qua những phân tích của riêng tôi ở trên, tôi xin đi đến một kết luận rằng: Nếu Nikolai Gumilyov viết "Những có gái Annam" thì thật là đáng trách, vì đó không phải là sự thật"

Nhưng trước khi trả lời câu này tôi xin phép được tản mạn đôi chút.
Như toàn bộ mọi người đã biết. Trong lĩnh vực thi ca, có lẽ nó hơi khác với dòng tiểu thuyết và văn viết. Trong lĩnh vực văn xuôi có lẽ hơi thoáng, ở đây có quá nhiều đất dành cho tác giả tùy nghi phóng bút, họ có thể phóng tác, bóp méo, mượn hình tượng… để tô đậm nhân vật, tình tiết, cốt chuyện… trong tác phẩm của mình, sao cho thật ly kỳ và thật khác người… để đưa độc giả vào những tình tiết lôi cuốn. Họ luôn cần đưa người đọc đến hết ngạc nhiên này cho đến những sửng sốt khác…

Trái lại trong lĩnh vực thi ca, ở đây có lẽ lại hơi khắt khe một chút. Nó sẽ không đồng ý cho tác giả muốn bóp méo tình tiết và sự thật nào cũng được.
Do vậy, luôn có những bài thơ đi vào lòng người, là những tác phẩm mà bất kỳ một thi sĩ nào cũng mong muốn. Xin lấy một ví dụ một bài thơ của Nguyễn Bính:

Mưa dầm gió bấc cố nhân ơi!
Áo rét nàng đan lỡ hẹn rồi
Sông lạnh khi nàng ra giũ lụa
Vớt giùm trong nước lấy hồn tôi.

Khi đọc bài thơ này, có người lại cứ cho rằng ông đã viết về chính bản thân họ, và rất nhiều người khác cũng lại cho là ông đã viết về mình. Vậy là bài thơ đã được nhiều người chào đón một cách hồ hởi, vì nó đã mang đến cho họ những cảm giác thật mãn nguyện trong những thời điểm nhất định nào đó. Đó là thành công của tác giả.

Tôi còn nhớ khi Nguyên Binh sang Liên Xô, có viết một bài thơ nói về nỗi lòng của một người xa xứ, tôi xin trích một đoạn:

Sóng lặng Volga ắng như tờ.
Phong cảnh chiều buồn tựa trong mơ.
Dõi mắt xa đưa nhìn mây biếc.
Nhưng hồn tôi gọi nỗi hoang sơ.
…
Khi đọc bài thơ này, ít nhất cũng có nhiều người đồng cảm và bùi ngùi cho thân phận mình nơi viễn xứ. Tôi xin đi gần hơn một chút nữa, Người Việt Nam có câu:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa.

Thật là rõ ràng như ban ngày, đó là qui luật tự nhiên của xã hội. Vào thời kỳ trước ai nghe thấy câu này cũng phải thừa nhận rằng, nó hoàn toàn đúng!. Vậy ta thử bẻ đi một chút:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Vợ cày, chống cấy con trâu đi bừa.

Thì tự nhiên câu ca dao này trở nên vô nghĩa và phản tác dụng, và nó nhanh chóng bị mọi người bác bỏ, hoặc ít nhất nó cũng bị đổi lại vị trí. Vậy trong thi ca được phép "tráo đổi khái niệm" như thế nào. Tôi xin lấy một ví dụ một câu thơ:

Ánh nắng chiếu xuống khắp hiên nhà.
Cây hồng đang nở một cành hoa.

Câu thơ trên quả là khô khan và có phần lủng củng, do đó ta có thể tráo đổi đi một chút:

Giọt nắng lung linh khắp hiên nhà.
Cành hồng hé nở một nụ hoa.

Chúng ta hãy tạm quên đi cú pháp và cách đặt câu ở các đoạn thơ trên, và nhất trí rằng, cách tráo đổi như phía dưới đã làm cho câu thơ dịu dàng và có thi vị hơn, nhưng vẫn giữ được ý thơ.




Đúng vậy, ta có thể mượn ca dao hoặc kể cả mượn cú pháp của người khác để viết cho tác phẩm của mình, nhưng phải lột tả được tự nhiên vốn có của những tình tiết xung quanh ta, nhất là thể loại "phản ảnh hiện thực" theo dòng ca dao tục ngữ.

Thôi có lẽ tôi qua miên man quá làm mọi người khó chịu, với những dòng viết trên tôi chỉ muốn tự nói nên suy nghĩ của riêng mình, về việc nếu làm biến dạng hay tráo đổi ngôn từ, hoặc đi ngược lại với tự nhiên của xã hội mà ta thể hiện trong thơ ca thì nó sẽ có tác dụng như thế nào, và khi bài thơ được ra đời đúng thời điểm và nó phản ánh được tâm trạng của người đọc thì nó được đón chào rất nồng nhiệt ra sao, (tất nhiên đây cũng chỉ là ý kiến của riêng tôi). Còn bây giờ tôi đi thẳng vào câu trả lời chính.

Để trả lời câu hỏi mà chính tôi đã viết ra trên kia, thì tôi cũng xin phép chỉ thâu tóm lại những gì tôi đã viết trong topic này (nhưng chắc là chưa rõ ràng nên làm mọi người chưa hiểu).

Ngay lúc đầu tôi đã không nhất trí rằng, bài thơ "Девушки" là viết về những cô gái Việt Nam, nhưng khi thấy các bác đều đi theo một hướng là, tác giả đã mượn ca dao Việt Nam để phóng tác. Vậy tôi tạm thời đi cùng đường các bác để rồi cùng đưa ra những dẫn chứng cụ thể hơn. Sau đây tôi xin mạn phép được dịch bài này:

Những thiếu nữ.

Nhiều thiếu nữ đam mê đồng xu nhỏ
Trên mặt tiền in hình con chim ó
Họ chối bỏ cả những bậc sinh thành
Để theo hầu mấy anh Pháp mắt xanh.

Ta tạm thời không dùng đến từ "Rupee" thì nó mới gần Việt Nam hơn. Nhưng cũng cần phải nói là: Bất kỳ một độc giả nào khi đọc đến từ Rupee thì đều có cảm nhận và liên tưởng, đó là đang nói về các nước Trung Á – vì như người ta đã thường có khái niệm rất chặt chẽ rằng – đồng tiền là tiếng nói của quốc gia sử dụng nó. Nếu gọi đồng Rupee theo như các bác suy xét, đó là ông gọi chung cho một loại tiền thì chưa ổn. Tại sao tác giả không gọi là деньги hoặc Money cho nó chung chung hơn, mà cứ phải gọi là рупии. Trong khi đó ở Annam đang dùng đồng Mexicana mà tên gọi của nó đơn giản chỉ là Piastre – đồng bạc, hay đồng Mexicana. Vậy tại sao ông không viết là "nhiều thiếu nữ đam mê đồng Piastre?" mà lại gọi rất rõ ràng như vậy, làm người đọc buộc liên tưởng đến ngay các quốc gia Trung Á. Trong thời kỳ này ngân hàng Indochia cũng đang "sở hữu" những quốc gia Trung Á này. Thôi tôi cũng tạm bỏ về này đã.

Như tôi đã dẫn giải thích rất nhiều ở trên.

Ông là một người đang ở Pháp và nghiên cứu về Đông phương học, ông chỉ "ngồi một chỗ" thì nhất định ông không thể biết là có vài cô gái đang theo tây ở Annam. Và như tôi đã viết, nếu có một lớp người như vậy xuất hiện thì mới có một làn sóng dư luận rộng rãi, và "tiếng lành mới đồn xa", còn nếu như ông chỉ ngồi Paris thì làm sao biết được cái "lát mỏng" ở một xứ sở quá xa đến như vậy, để rồi phóng tác ra những cái ông không biết (cái này nếu có thì thật đáng trách). Các bác thế nào cũng nói rằng vào thời kỳ đó sẽ có nhiều gái Việt theo Pháp, tôi cũng xin nói lại rằng, hoàn toàn chưa hề xuất hiện một lớp người này vào đúng thời kỳ này. Tại sao tôi lại cứ nhùng nhằng mãi về ý này, cũng là vì có ý nói chỉ một vài cá thể của cả một vùng dân tộc, thì không đủ để làm lên một tiếng vang lớn dư luận trong xã hội đó ra đến khắp năm châu.


Tôi xin tạm dừng ở đây, và sẽ viết tiếp sau nhé.

[Geobic]

Geo tin là trước cùng một hiện tượng, một sự vật, mối người có cách tiếp cận riêng, và sẽ hiểu theo cách của riêng mình. Điều đó hoàn toàn bình thường.

Cũng dịch một bài thơ, nhưng 10 người dịch sẽ đưa ra những phương án dịch rất khác nhau, đó là chưa kế nếu là phóng tác thì vô chừng…

Chuyện Kiều được Nguyễn Du viết theo nội dung một tiểu thuyết của Tàu, kịch Romeo và Julet được Xếchxpia viết dựa trên cốt truyện của Ytalia (nếu Geo nhớ không nhầm). Nhưng nếu Nguyễn Du, Xếchxpia không đưa thêm vào bao nhiều tình tiết, sáng tạo, sẽ không bao giờ hai tác phẩm đó có thể trở thành tinh hoa của nhân loại.

Những bài thơ của Gumiliev in trong tập “Фарфоровый павильон”, phần “Индокитай” chỉ có 5 bài. Cảm nhận của riêng geo là cả 5 bài này ông dành cho xứ Đông Dương thuộc Pháp, nghĩa là ngoài Việt nam, còn có Lào, Campuchia và một phần rất nhỏ của Tàu. Tại sao Geo cảm nhận vây: 1) Vì Gumiliev đang ở Pháp, điều kiện tiếp cận với mảng tư liệu Đông Dương thuộc Pháp chắc dễ hơn so với màng Mã lai, Thái Lan, Mianma. 2) Trong mấy bài đã đã được post trên 4rum NNN và đã được dịch, thấy rõ có 1 bài về Lào, 2 bài về Việt Nam (bài Nàng cóc và bài Annam – chưa thấy ai phản đối ý này). Còn bài "Девушки" thì cho đến lúc này, bác nthach vẫn kiên trì bảo vệ ý kiến của mình. Điều này cũng rất thỏa đáng. Còn bài “Кха” thì chưa được dịch, và cũng chưa ai cho ý kiến. Sơ bộ thì thấy bài đó cũng viết về đề tài nước Lào. Như vậy là khá tập trung. Hy vọng trong thời gian sớm nhất, Nina sẽ lấp kín khoảng trống này!

Trong 2 bài viết về đề tài VN, thì bài về Nàng cóc khá rõ là một phóng tác theo bài ca dao “Cái cò trắng bạch như vôi”. Vì vậy, chắc hẳn Gumiliev đã được tiếp cận với các bản dịch Pháp văn của thơ ca dân gian VN thời kỳ ông ở Pháp 1917. Và một người đọc như Geo cảm nhận thêm: Rất có thể bài "Девушки" cũng được phóng tác theo bài ca dao khác của VN “Ham chi đồng bạc con cò…”. Cả 2 phát hiện này đều là công lao tìm tòi của bác Tuntin.

Sự cảm nhận như trên của geo còn dựa trên sự kiện là đồng tiền Mexico có hình con ó từng được chính thức sử dụng ở VN trước khi bài thơ của Gumiliev ra đời, và dân ta thì gọi nó là “đồng bạc con cò” như nhiều bác đã phân tích có dẫn liệu. Về motyp thì có gì đó hao hao giống nhau: Tham đồng tiền có hình con chim, và theo Tây.

Cũng theo cảm nhận của mình, Geo cho là trước 1918 ở Việt Nam đã có nhiều phụ nữ lấy chống Pháp. Điều này cũng dễ hiểu. Khi thực dân Anh chiếm Trung Quốc, cũng nhanh chóng có nhiều phụ nữ Trung Quốc lấy chồng “Tây”. Và điều đó thường xảy ra như thế. Pháp tấn công Việt Nam từ giữa TK19, đến 1862 Nhà Nguyễn đã ký hiệp ước “Hòa bình hữu nghị” với Pháp và Tây Ban Nha, Pháp đã xây nhà tù Côn Đảo vào năm ấy, rồi từng bước thôn tính toàn cõi Việt Nam. Đến 1883 thì Nam Kỳ đã thành thuộc địa chính thức của Pháp, còn Bắc Kỳ và Trung Kỳ - là xứ Pháp bảo hộ.

Chữ "Девушки" trong bài thơ của Gumiliev hoàn toàn có thể dịch là “Vài thiếu nữ”, không nhất thiết phải dịch là “Nhiều thiếu nữ” như bác nthach (ý Geo muốn nói là dịch cả hai cách đều đúng).

Bài thơ "Девушки"của Gumiliev khó có thể nói là viết về các nước Trung Á như bác nthach viết, vì Trung Á không thuộc “Индокитай”, và càng không thuộc xứ “Đông Dương thuộc Pháp”.

Trên đây chỉ là cảm nhận riêng của Geo, và Geo thấy hoàn toàn tin vào những gì bác Tuntin đã mầy mò tìm được. Và dù không kể bài "Девушки", thì riêng phát hiện bài “Cái cò trắng bệch như vối” của bác Tuntin cũng đã là một đóng góp rất có ý nghĩa.

Cũng như bác USY nói, các bài thơ này chỉ là một mảng nhỏ thơ của Gumiliev, không phải những bài thơ hay so với các mảng sáng tác khác của ông. Tuy nhiên, bài về Annam theo Geo là một bài có giá, nó chứng tỏ tác giả đã phần nào hiểu được cái xứ Annam xa xôi mà ông chưa từng đặt bước chân. Không phải ngẫu nhiên bài đó đã được dịch sang tiếng Anh.

Xin post dưới đây bản “Cái cò trắng bạch như vối” được dịch sang tiếng Pháp (chưa rõ ai dịch):

La cigogne est toute blanche comme de la chaux
Voulez-vous, mademoiselle, épouser mon père ?
Ma mère ne vous réprimandera, ni vous dédaignera,
Elle ne fera qu’arracher vos yeux, ouvrir votre estomac et regarder votre fois !

Tạm dịch nghĩa :

Cô cò trắng bạch như vôi
Cô có muốn về làm vợ bố tôi không ?
Mẹ tôi không mắng, không chê cô đâu,
Bả chỉ móc mắt, moi mề và xem gan cô thôi.

Gửi lời kính trọng tới tất cả các bác đã tham gia cuộc tranh luận lý thú này. Cũng muốn các bác tiếp tục đề cập tới bài thơ thứ 5 trong cụm “Индокитай”

[Nina]

Geobic viết

Còn bài “Кха” thì chưa được dịch, và cũng chưa ai cho ý kiến. Hy vọng trong thời gian sớm nhất, Nina sẽ lấp kín khoảng trống này!

Hihi, em cám ơn bác Geobic đã ... tin tưởng em. Nhưng bài này em băn khoăn quá, chẳng biết “Кха” có nghĩa là gì! Chẳng nhẽ là ... hà bá?

[Geobic]

Nina viết

Hihi, em cám ơn bác Geobic đã ... tin tưởng em. Nhưng bài này em băn khoăn quá, chẳng biết “Кха” có nghĩa là gì! Chẳng nhẽ là ... hà bá?

Không phải Hà bá đâu. Nina thân mến. Dịch đi nhé. Năm phút thôi mà.
Кха là Người Khạ ở bên Lào đấy. Những người này sống ở Tây Nghệ An và một số nơi khác ở Việt Nam còn được gọi là người Khơ Mú.

Nina chịu khó xem bài dưới đây nói về Voi trắng của người Khạ nhé. Geo chỉ dám gửi phần đầu bài viết, vì gửi hết sợ bị nghĩ là người của Alqueda

Nhưng trước hết Geo thử đưa ra phương án dịch của mình, dù chưa tin tưởng lắm:

Кха Где вы, красные девушки, Вы, что ответить не можете, Вы, что меня оставляете Ослабевающим голосом Звонкое эхо будить? Или вы съедены тиграми, Или вас держат любовники... Да отвечайте же, девушки, Я полюбил вас и встретиться С вами спустился в леса. С гор я увидел вас голыми Около чистого озера И прибежал, не подумавши, Что все вы - дочери месяца, Черной вороны я сын.

Người Khạ Đang ở đâu, các cô gái xinh tươi , Sao lặng im, không trả lời tôi, Sao bỏ rơi tôi trong rừng vắng Giọng tôi yếu dần, chỉ tiếng vọng vang thôi? Hay các cô đã bị hổ ăn, Hay các cô bị người tình giữ rịt… Nào, trả lời đi, các cô gái tôi yêu Tôi đã xuống rừng tìm, ôi quạnh quẽ, cô liêu... Từ trên núi cao thấy các cô khỏa thân Bên hồ nước trong và xanh, Tôi chạy đến bên, không do dự, Dù biết các cô - là con gái của Trăng. Còn tôi – con trai của quạ thâm.

Белые слоны кха

Верхом на задавале
Весь видимый мир заполняла красная густая и хрусткая пыль, проникавшая через одежду, набивавшаяся в волосы, уши, рот, вызывавшая нестерпимый зуд и доводившая до отчаяния. Струйки пота превращались в оранжевые потеки, загустевали коричневыми масками на лицах. «Джип» по оси тонул в этой пудре, поднимавшейся из-под колес густыми клубами, и в первый раз, что я ездил по дорогам Лаоса, я не видел ни велосипедов, ни мопедов: в здешних условиях они не годились. Так продолжалось полдня, а потом мы с наслаждением выкупались в каком-то болоте, разогнав с поверхности бочага ряску. Едва выйдя из воды, мы тут же залезли в высокие ботинки: нам сказали, что вокруг кишат змеи. Змей, впрочем, мы так и не увидели, за исключением той, которую приготовили для нас на ужин.
Это была не дорога, а скорее тропа. Мы двигались из города Паксе в деревню Тунгной, в восточной части плато Боловен, расположенном на юге Лаоса. Оттуда наш путь лежал в джунгли, где жили люди народности кха — это общее название множества племен индонезийской языковой группы.
К середине дня мы были на месте. На единственной площади Тунгной, окруженной несколькими строениями: крытым жестью зданием с легкими стенками — помещением местной власти, кирпичным складом для горючего, несколькими серыми от солнца и дождей хижинами,— полулежали слоны. Их было четыре и еще один детеныш. Выпиравшие мощные позвоночники казались килями больших шлюпок, положенных набок. Связанные из бамбука площадки с низкими перильцами, с подставками, похожими на кресла с раздвинутыми ножками, валялись рядом с грудой амуниции. И мы сами, и вещи должны были поместиться на этих площадках.
Начали седлаться. Слоны помогали: подпругу, сделанную из лианы, брали в хобот, продевали между ног, совали погонщику, подтягивавшему бамбуковую площадку к спине. Мне показалось, что завязывает он совсем не туго. Погонщик прищелкнул языком. Слон подогнул ногу, подставляя ее мне. Помня только что полученные наставления, я схватился за огромное ухо, встал на мощную лодыжку, а остальное произошло само по себе. Слон, которого звали Задавала, поддел меня хоботом и перекинул в бамбуковую корзинку. Корзинка тут же съехала набок. Я беспомощно ухватился за края. Однако появившийся рядом погонщик в вылинявшей панаме уравновесил меня.
На втором животном разместились еще двое, а на остальных взвалили тюки с книгами, тетрадями, лекарствами, коробками кинолент, кое-какими продуктами и нашу поклажу. В общем-то выходило, что слоны оказались не такими уж силачами... Да и во время похода, в течение которого мы двигались над сплошными зарослями, достигавшими слонам до бивней, они, как я заметил, обходили крупные деревья. Пхо Пхотилак, погонщик головного слона, на которого меня посадили, давал животному полную волю выбирать дорогу, поправляя взятое им направление только если оно расходилось с намеченным путем. Щелчок языком, легкий удар палкой по уху, и слон, уперев нарост между хоботом и лбом в ствол дерева, сгибал его, переламывая затем мощной ногой.
На крутых склонах животное подгибало задние ноги и съезжало, как на санках, раздирая кустарник и мелкие деревца. Мотаясь из стороны в сторону, измученный до тошноты беспрестанным подкидыванием, я сидел с затекшими ногами, вцепившись в перильце корзины, совсем не уверенный в том, что меня не выкинет из нее в заросли на какой-нибудь колдобине.
Пхо Пхотилак работал ветеринаром, и главная цель, которую ставил перед ним Народный комитет провинции, состояла в увеличении поголовья как одомашненных, так и диких слонов. Правда, в южном Лаосе издавна не делают различия между теми и другими. На период вязки домашних животных отпускают на волю.
Как сообщил Пхо, по данным Министерства сельского хозяйства республики, в четырех основных «слоновьих» провинциях Лаоса — северной Сайябури и южных Чампассак, Сараван и Аттопеу — в хозяйстве держат примерно тысячу животных. Заняты они в основном на трелевочных лесных работах: с этим они справляются в лаосских лесах куда лучше механизмов. Часто слонов используют и под вьюками. Шеститонная громадина не может, однако, брать на спину более центнера груза из-за слабого позвоночника.
Индокитайские слоны — неисправимые бродяги. Из Лаоса, где охота на них издревле строго нормирована, они перебираются, переплыв Меконг, в Таиланд, оттуда идут в Бирму, во Вьетнам.
Кха издавна охотились на слонов, догоняя их бегом — скорость огромных животных не превышает двадцати километров в час. Охотники проскальзывают под слона и вонзают в брюхо копье. Требуются большая энергия и хорошая выносливость в соединении с хладнокровием, чтобы решиться на это. Раненый слон прекращает бегство. В этот момент он становится опаснее тигра. В особенности старый самец, уже встречавшийся с вооруженными людьми. Неудачливый храбрец будет раздавлен и растерт буквально в пыль.
— От специалистов приходится слышать, что индокитайский слон,— говорил Пхотилак,— намного слабее африканского. Дело в том, что натуралисты наблюдали в основном только горного слона, он чаще у нас встречается. Он меньше слонов из заболоченных долин. Те водятся вокруг озера Тонлесап в Кампучии, достигают в высоту у плеча более трех метров, а бивни у них — в метр длиной. Некоторые зоологи считают, что наш слон вырождается — сказывается «биологическая усталость», ведь вид существует многие тысячелетия. Все это еще изучать и изучать, только потом можно принимать меры. Мое дело на первых порах — убедить кха помогать мне в работе. По некоторым данным, приручение слонов в Азии началось тысячи четыре лет назад...