Vẻ đẹp của truyện ngắn Tchekhov

[Vania]

Motthoanghuongxua viết

Tiếc là không tham dự các thảo luận của các bác sớm hơn được. Theo cảm nhận của cá nhân, cả Nguyễn Công Hoan lẫn Nam Cao đều thành công ở khía cạnh phản ánh thâm thúy hiện thực xã hội, dưới dạng bi hay bi hài kịch như Chí Phèo, Kép Tư Bền, Một bữa no, Trẻ con không được ăn thịt chó...Nhưng ở khía cạnh nhẹ nhàng, trầm lắng và thâm thúy thì Sêkhốp hơn hẳn (Người trong bao, Anh béo anh gầy, Chuyện trẻ con..). Hơn nữa bi kịch người trí thức của Nam Cao chỉ thường tập trung vào cái vòng luẩn quẩn cơm áo gạo tiền của chính gia đình anh ta, còn người trí thức của Sêkhốp ôm ấp gánh nặng của cả thời đại: họ mong muốn có thể cải tạo xã hội (Ngôi nhà có căn gác nhỏ, Con bệnh) hoặc muốn xé bỏ cuộc sống tẻ nhạt giáo điều để vươn tới những điều tốt đẹp hơn (Người đàn bà có con chó nhỏ).

Một khía cạnh nữa trong truyện nhắn của Sêkhốp là sự tinh tế trong trẻo đầy chất thơ trong những chuyện ngắn lãng mạn - điều hoàn toàn thiếu vắng trong truyện ngắn của Nam Cao và Nguyễn Công Hoan (tất nhiên đây là do nguyên nhân khách quan như hoàn cảnh sống...). Đó là những truyện không có cốt chuyện nhưng nhờ vào tài năng ngôn ngữ bậc thầy của Sêkhốp mà chúng sống mãi tới bây giờ như Thảo nguyên, Một chuyện đùa nho nhỏ, Vera...

Thực sự, em không rõ công việc của bác có liên quan chút nào đến lĩnh vực văn học, hay nhất ít bác đã đọc 2/3 số lượng tác phẩm của ba nhà văn mà bác đã nêu - bao gồm A.Chekhov, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao…

Trong trường hợp là có liên quan, thì hoàn toàn kết luận được, quan điểm (chưa phải là luận điểm) của bác về cả ba nhà văn này cùng nghệ thuật truyện ngắn của họ là rất phiến diện, thậm chí có phần nghiêng lệch quá đáng. Có vẻ như - theo cảm nhận của riêng em - bác quá tôn sùng văn học Nga thế kỷ XIX, và không biết nhiều lắm (chưa nói là hiểu) về tiến trình cũng như hệ thống các tác phẩm văn học Việt Nam hiện đại (lấy dấu mốc là 1925 khi tiểu thuyết “Tố Tâm” của Song An Hoàng Ngọc Phách ra đời). Mà có lẽ, bác cũng không hiểu lắm, “lãng mạn” là gì.

Thực tế, ba nhà văn này đều có điểm chung : Viết văn để kiếm tiền - cũng như nhiều tác gia khác. Nhưng có điều, đó là công việc gần như duy nhất để tồn tại của họ. Tuy rằng, trong số đó chỉ Nam Cao là mang gánh nặng gia đình quá lớn, nên đôi khi có người tưởng chất văn của ông… chẳng biết thế nào là lãng mạn. Nhưng hãy đọc “Một đám cưới”, “Giăng sáng”, “Đời thừa”, và nhất là “Chí Phèo” – những tác phẩm dễ tìm thấy nhất. Tạm gọi đó là bút pháp lãng mạn, nhưng được ẩn giấu dưới vỏ bọc hiện thực. Cái lãng mạn, cái bay bổng chịu sự chi phối của hiện thực cuộc sống, nhưng nó vẫn phát lộ qua cách nghĩ và hành động của nhân vật. Tuy rằng không chấp nhận hiện thực, nhưng cái lãng mạn có thể xem là chất xúc tác để xoa dịu hiện thực quá tàn nhẫn. Có thể nhắc đến những tâm niệm của Điền về nghệ thuật, hay là mối tình của Chí Phèo - Thị Nở. Cái mối tình vừa bi vừa hài đó có thể gây liên tưởng tới Quasimodo và Esmeranda, hay Carmen và Don José… Trước khi bước vào nghề văn, Nam Cao đã từng lang bạt khắp đất nước, nếm trải đủ mọi khổ nhục của thân phận trí thức trong một xã hội kim tiền (tài cao phận thấp chí khí uất), điểm đặc biệt là Nam Cao rất đam mê sách, có lẽ ông đến với văn chương nhiều phần cũng vì quá mê sách. Tác phẩm của Nam Cao có thể thấy sự ảnh hưởng rõ rệt của văn học lãng mạn Pháp thế kỷ XIX, và một chút văn học cổ điển Trung Hoa - rõ nhất là “Tam quốc diễn nghĩa”, một tác phẩm đậm chất anh hùng ca. Nó thể hiện qua cách Nam Cao mô tả cử chỉ, hành vi nhân vật, đó là cái cười của Bá Kiến, hay thú chơi sách cổ điển, thích bình phẩm thiên hạ của nhà văn Hoàng… Còn Nguyễn Công Hoan có biết thế nào là lãng mạn không ư ? “Kiếp hồng nhan”, “Tắt lửa lòng”, “Lá ngọc cành vàng”… liệu còn thiếu ?

Nếu như nói “Một khía cạnh nữa trong truyện ngắn của Sêkhốp là sự tinh tế trong trẻo đầy chất thơ trong những chuyện ngắn lãng mạn - điều hoàn toàn thiếu vắng trong truyện ngắn của Nam Cao và Nguyễn Công Hoan (tất nhiên đây là do nguyên nhân khách quan như hoàn cảnh sống...)”, điều này thật quá bất công với những nhà văn luôn trăn trở với hiện thực đời sống. Bởi vì chất lãng mạn trong văn chương Nam Cao, Nguyễn Công Hoan hoàn toàn là cái lãng mạn ẩn giấu, không lộ liễu, cũng không phô trương - đây có thể xem là sự ảnh hưởng rõ ràng nhất của phong cách Tự lực văn đoàn, nhóm bút đã phủ bóng cả một thời đại văn học đỉnh cao. Chất lãng mạn của các nhà văn Việt Nam trước 1945 là sự tiếp nhận có độ dày văn học lãng mạn Pháp cổ điển, trong khi đó, chất lãng mạn trong tác phẩm của A.Chekhov, có vẻ như gần gũi với Charles Dicken hơn, cái bi ở đằng sau cái hài, cái kệch cỡm, nhưng cái lãng mạn thì phát lộ ở cường độ mạnh, gần như không có sự ẩn sâu. Trong khi với Nam Cao và Nguyễn Công Hoan, cái hài và cái bi lại đan xen nhau, tương hỗ nhau.

Điểm cuối, càng không thể nói rằng, “bi kịch người trí thức của Nam Cao chỉ thường tập trung vào cái vòng luẩn quẩn cơm áo gạo tiền của chính gia đình anh ta, còn người trí thức của Sêkhốp ôm ấp gánh nặng của cả thời đại: họ mong muốn có thể cải tạo xã hội (Ngôi nhà có căn gác nhỏ, Con bệnh) hoặc muốn xé bỏ cuộc sống tẻ nhạt giáo điều để vươn tới những điều tốt đẹp hơn (Người đàn bà có con chó nhỏ)”, đó lại càng phiến diện hơn. Bởi về căn bản, xã hội Nga thế kỷ XIX và xã hội Việt Nam trước 1945 không có sự khác nhau bao nhiêu, ngoại trừ Việt Nam là một nước nửa thuộc địa, còn đế quốc Nga là một nước độc lập. Xã hội đế quốc Nga và Việt Nam đều là kiểu xã hội phong kiến đang chuyển mình trên con đường tư bản hóa, sự chênh lệch địa vị, vật chất giữa các tầng lớp, giữa thành thị với nông thôn đều rõ rệt. Tác phẩm của cả ba nhà văn này đều không tập trung vào một hình tượng đơn nhất, mà mở rộng ra với toàn xã hội - thượng vàng hạ cám – có ông quan chức, mụ nông dân, thằng phu xe, thậm chí là những cô gái làng chơi… Tác phẩm của Chekhov đa phần là nhân vật có nguồn gốc thành thị, sống ở nơi thành thị, còn Nam Cao thì các nhân vật đa phần ở nông thôn, riêng Nguyễn Công Hoan thì đồng đều hơn cả. Đó có thể xem là do hoàn cảnh sống chi phối sáng tác. Nói riêng về hình tượng người trí thức, thì Nguyễn Công Hoan không chủ trương viết về loại nhân vật này, nhưng Chekhov và Nam Cao thì có, có nhiều. Nhưng :

\\\ họ mong muốn có thể cải tạo xã hội - Nếu Chekhov có “Ngôi nhà có căn gác nhỏ”, “Con bệnh”, thì Nam Cao cũng có “Đời thừa”, “Giăng sáng”, “Đôi mắt”, “Truyện biên giới”…

\\\ muốn xé bỏ cuộc sống tẻ nhạt giáo điều để vươn tới những điều tốt đẹp hơn – Luận điểm này thực sự không rõ ràng, bởi luận điểm trên đã hàm chứa mất rồi.

Những phát ngôn có vẻ như bốc đồng của Hộ (Đời thừa) về công việc sáng tác của mình, tuyên ngôn nghệ thuật của Điền (Giăng sáng), hay quan điểm trái ngược nhau của Hoàng và Độ (Đôi mắt), đó có phải là tiếng nói của người tri thức đứng giữa thời đại không ?