Đôi điều về Gulag

[danngoc]

Trong truyện ngắn “Rượu từ quả anh đào” của Varlam Shalamov, có một mô tả hư cấu về cái chết của Osip Mandelstam, cái chết đang tới gần của nhà thơ được báo trước bởi sự thiếu quan tâm của ông tới những chuyện vặt : “Anh không còn dài cổ tìm kiếm đầu mẩu bánh mì hay gào lên khi không kiếm được chúng nữa. Anh không còn tọng bánh mì vào miệng bằng những ngón tay run rẩy nữa”.

Như vậy là trước khi chết, Osip Mandelstam đã trở thành một dokhodyaga - kẻ tới số. Vào giai đoạn cuối cùng, một dokhodyaga sẽ có bề ngoài kỳ quái và không còn giống người nữa, biến thành một hình mẫu hoàn chỉnh về mặt thể xác của thuật hùng biện làm mất nhân tính được chính quyền sử dụng: nói cách khác, trong những ngày sắp chết, lũ kẻ thù của nhân dân không còn chút nào có vẻ là con người nữa. Chúng đã hóa điên, thường lảm nhảm mê sảng hàng giờ liền. Bộ da chúng khô quắt và lùng thùng. Cặp mắt chúng lóe lên những ánh lạ lùng. Chúng ăn bất cứ thứ gì lọt vào tầm tay – chim, chó, rác rưởi. Chúng di chuyển chậm chạp và không thể kìm nổi tiêu tiểu bừa bãi, vì thế chúng tỏa ra mùi hôi thối kinh khủng.

Ghi chú: Tù thường giành giật nhau để có được phần đầu mẩu ổ bánh khô và ít nước hơn, do bột nướng bánh thường được trộn với rất nhiều nước, khiến bánh ướt và nặng hơn quy định. Đầu mẩu bánh do thế sẽ là phần "có chất" hơn.

Varlam Shalamov: nhà văn, từng là tù GULAG. Varlam Shalamov cũng để lại một bài thơ khó có thể quên được, mô tả các dokhodyaga, về sự giống nhau của họ, về việc họ mất hẳn những cá tính và bản sắc con người, và về sự vô danh của họ, là một phần của nỗi khiếp sợ mà họ gây ra:

Giương kính tôi dõi con đường tới khu rừng
Nhìn ai ngã xuống khi đang đi trên ấy
Nhìn ai không thể lê mình xa hơn nổi
Nhưng vẫn cố mà lết tới, ráng sức tàn

Nhìn đôi môi họ xanh xao khô cứng
Nhìn mặt họ giống nhau không phân biệt nổi
Nhìn cái áo rách phủ bạc sương giá
Nhìn đôi tay trần không có găng che

Nhìn họ húp ca nước sắt tây cũ móp
Nhìn nướu lợi hoại huyết không còn răng
Nhìn đôi nanh bầy chó xám béo tốt
Đánh thức họ buổi sáng dậy điểm danh

Nheo nhìn lên vầng mặt trời ảm đạm
Xói xuống họ mà không chút xót thương
Nhìn mộ chí tuyết trắng rơi vương
Là tác phẩm của cơn bão băng giá

Nhìn phần bánh thô thớ cứng như đá
Mà hàng ngày tù hay nhai nuốt vội
Nhìn trời cao, vòi vọi nhưng nhợt nhạt
Nhìn dòng Ayan-Yuryakh hững hờ trôi!

Bản tiếng Anh (danngoc rất biết ơn bạn nào tìm giúp bản nguyên bản tiếng Nga để đối chiếu):

I raise my glass to a road in the forest
To those who fall on their way
To those who can't drag themselves further
But are forced to drag on

To their bluish hard lips
To their identical faces
To their torn, frost-covered coats
To their hands without gloves

To the water they sip, from an old tin can
To the scurvy which sticks to their teeth.
To the teeth of fattened grey dogs
Which awake them in the morning

To the sullen sun,
Which regards them without interest
To the snow-white tombstones,
The work of clever snowstorms

To the ration of raw, sticky bread
Swallowed quickly
To the pale, too-high sky
To the Ayan-Yuryakh river!

[Nina]

danngoc viết

Varlam Shalamov: nhà văn, từng là tù GULAG. Varlam Shalamov cũng để lại một bài thơ khó có thể quên được, mô tả các dokhodyaga, về sự giống nhau của họ, về việc họ mất hẳn những cá tính và bản sắc con người, và về sự vô danh của họ, là một phần của nỗi khiếp sợ mà họ gây ra:

Giương kính tôi dõi con đường tới khu rừng
Nhìn ai ngã xuống khi đang đi trên ấy
Nhìn ai không thể lê mình xa hơn nổi
Nhưng vẫn cố mà lết tới, ráng sức tàn

Nhìn đôi môi họ xanh xao khô cứng
Nhìn mặt họ giống nhau không phân biệt nổi
Nhìn cái áo rách phủ bạc sương giá
Nhìn đôi tay trần không có găng che

Nhìn họ húp ca nước sắt tây cũ móp
Nhìn nướu lợi hoại huyết không còn răng
Nhìn đôi nanh bầy chó xám béo tốt
Đánh thức họ buổi sáng dậy điểm danh

Nheo nhìn lên vầng mặt trời ảm đạm
Xói xuống họ mà không chút xót thương
Nhìn mộ chí tuyết trắng rơi vương
Là tác phẩm của cơn bão băng giá

Nhìn phần bánh thô thớ cứng như đá
Mà hàng ngày tù hay nhai nuốt vội
Nhìn trời cao, vòi vọi nhưng nhợt nhạt
Nhìn dòng Ayan-Yuryakh hững hờ trôi!

Bản tiếng Anh (danngoc rất biết ơn bạn nào tìm giúp bản nguyên bản tiếng Nga để đối chiếu):

I raise my glass to a road in the forest
To those who fall on their way
To those who can't drag themselves further
But are forced to drag on

To their bluish hard lips
To their identical faces
To their torn, frost-covered coats
To their hands without gloves

To the water they sip, from an old tin can
To the scurvy which sticks to their teeth.
To the teeth of fattened grey dogs
Which awake them in the morning

To the sullen sun,
Which regards them without interest
To the snow-white tombstones,
The work of clever snowstorms

To the ration of raw, sticky bread
Swallowed quickly
To the pale, too-high sky
To the Ayan-Yuryakh river!

Theo ý kiến cá nhân của Nina thì đúng là bản tiếng Việt của danngoc dịch đã đi hơi xa, ví dụ ngay trong câu đầu tiên, từ cái cốc trong bản tiếng Nga (стакан) sang tiếng Anh là glass rồi qua tiếng Việt thành cặp kính

***
ЗА РЕЧКУ АЯН-УРЯХ

Я поднял стакан за глухую дорогу,
За падающих в пути,
За тех, что идти по дороге не могут,
Но их заставляют идти.

За их синеватые жесткие губы,
За одинаковость лиц,
За рваные, инеем крытые шубы,
За руки без рукавиц.

За мерку воды - консервную банку,
Цынгу, что навязла в зубах.
За зубы будящих их всех спозаранку
Раскормленных серых собак.

За солнце, что с неба глядит исподлобья
На то, что творится вокруг.
За снежные, белые эти надгробья -
Работу заботливых вьюг.

За пайку сырого, липучего хлеба,
Проглоченного второпях,
За бледное, слишком высокое небо,
За речку Аян-Урях!

[Julia]

Nina viết

ЗА РЕЧКУ АЯН-УРЯХ
Я поднял стакан за глухую дорогу,
За падающих в пути,
За тех, что идти по дороге не могут,
Но их заставляют идти.

За их синеватые жесткие губы,
За одинаковость лиц,
За рваные, крытыекрытые шубы,
За руки без рукавиц.

За мерку воды - консервную банку,
Цынгу, что навязла в зубах.
За зубы будящих их всех спозаранку
Раскормленных серых собак.
Vì những giọt nước trong ống bơ,


За солнце, что с неба глядит исподлобья
На то, что творится вокруг.
За снежные, белые эти надгробья -
Работу заботливых вьюг.

За пайку сырого, липучего хлеба,
Проглоченного второпях,
За бледное, слишком высокое небо,
За речку Аян-Урях!

Vì dòng sông Aian-Uriakh

Tôi nâng cốc vì con đường đơn độc
Vì những người ngã xuống trên đường đi,
Vì tất cả những ai không thể lê bước,
nhưng bị bắt buộc phải đi đến nơi xa.

Vì những cặp môi tím tái sưng vù,
Vì những khuôn mặt đơn điệu buồn chán,
Vì những chiếc áo ấm rách và sờn,
Vì những ống tay áo không cài.
.........
Thử một chút. Anh Danngoc ạ. Bản dịch từ Anh sang Việt hơi lệch quá so với nguyên bản tiếng Nga - đúng như chị NiNa nhận định

[danngoc]

Chị sửa bản tiếng VIệt giúp em đi. Em vốn ghét thơ lắm, thích tiểu thuyết nên không chịu nổi thi ca. Em thề. Nhậu xỉn rồi nên không ý tứ gì hết.

Hetero ơi là hetero, đáng đời mi chưa. Ấy nhưng, hetero có quyền chọn lựa người mình hiến thân đó nha.

[Nina]

Bản dịch bài thơ của Varlam Shalamov, nói chung là không được sát nghĩa như mình mong muốn.

*** ЗА РЕЧКУ АЯН-УРЯХ Варлам Шаламов Я поднял стакан за глухую дорогу, За падающих в пути, За тех, что идти по дороге не могут, Но их заставляют идти. За их синеватые жесткие губы, За одинаковость лиц, За рваные, инеем крытые шубы, За руки без рукавиц. За мерку воды - консервную банку, Цынгу, что навязла в зубах. За зубы будящих их всех спозаранку Раскормленных серых собак. За солнце, что с неба глядит исподлобья На то, что творится вокруг. За снежные, белые эти надгробья - Работу заботливых вьюг. За пайку сырого, липучего хлеба, Проглоченного второпях, За бледное, слишком высокое небо, За речку Аян-Урях!

* * * UỐNG VÌ DÒNG SÔNG AYAN-YURYAKH Varlam Shalamov Ta nâng cốc vì con đường khó nhọc, Vì những ai ngã xuống nửa chừng, Vì những kẻ không đi nổi nữa, Vẫn buộc phải đi lê gót chân sưng. Vì những đôi môi xám xanh cay nghiệt, Vì mặt người giờ giống hệt nhau, Vì áo khoác rách cho băng tuyết phủ, Vì tay trần nào găng phủ có đâu. Vì khẩu phần nước bằng lon đồ hộp, Vì bệnh nha cam ở giữa hàm răng. Vì răng những chó xám kia béo tốt, Sáng tinh mơ khua tù dậy rõ hăng. Vì mặt trời nhìn nghiêng từ cao vút Xuống những gì đang ngự trị xung quanh. Vì những tấm mộ bia trắng tuyết Công trình của bao bão tuyết ân cần. Vì khẩu phần bánh mì ẩm ướt, Mà tù nhân vẫn nuốt vội vàng, Vì bầu trời nhợt nhạt và cao quá, Vì dòng sông Ayan-Yuryakh mênh mang!

[Saomai]

@ Nina:
Cảm ơn Nina đã dịch thành thơ và khá sát nghĩa bài thơ này, chứ không chỉ dịch nghĩa và chưa chính xác như các bác đã làm trước đó.
SM chỉ băn khoăn mấy chữ: cay nghiệt, ở giữa hàm răng, ân cần, có vẻ chưa hợp lắm. Nhưng như thế cũng ổn lắm rồi. Dịch thơ đúng là khó thật...

[USY]

Saomai viết

@ Nina:
Cảm ơn Nina đã dịch thành thơ và khá sát nghĩa bài thơ này, chứ không chỉ dịch nghĩa và chưa chính xác như các bác đã làm trước đó.
SM chỉ băn khoăn mấy chữ: cay nghiệt, ở giữa hàm răng, ân cần, có vẻ chưa hợp lắm. Nhưng như thế cũng ổn lắm rồi. Dịch thơ đúng là khó thật...

Dạ, chị SM, em Nina, em đề đạt đổi:
cay nghiệt = khô khốc
ở giữa hàm răng = làm sụm hàm răng
ân cần = lăng xăng

[danngoc]

Thử lại nào:

Nâng chén tưởng niệm con đường khốn khổ
Vì những ai đã ngã xuống nửa chừng
Vì những ai không thể lê nổi nữa
Nhưng vẫn cố mà lết bàn chân sưng

Vì những đôi môi xanh xám khô cứng
Vì mặt người giống hệt nhau vô hồn
Vì bộ áo rách phủ bạc sương giá
Vì đôi tay trần không có găng che

Vì suất nước đong theo vỏ đồ hộp
Vì nướu lợi sưng máu bọc chân răng
Vì đôi nanh bầy chó xám béo mập
Đánh thức tù mỗi sớm dậy điểm danh

Vì mặt trời chễm chệ trên cao vút
Xói xuống trần thế không chút xót thương
Vì rừng mộ chí tuyết trắng rơi vương
Là tác phẩm của bão tuyết tận tình

Vì phần bánh ướt thớ dai rùng mình
Mà mỗi ngày tù nhắm mắt mà nuốt
Vì vòm trời vòi vọi nhưng nhợt nhạt
Vì dòng Ayan-Yuryakh hững hờ trôi!


Chú giải: để ăn bớt bột, đám đầu bếp trại trộn rất nhiều nước vào bột nhào bánh mì, kèm theo một số chất liệu "thay thế", do đó bánh rất dai, ướt và "nặng".
Bệnh scoócbút do thiếu vitamin khó dịch thành nha cam, vì triệu chứng là sưng nướu, mưng mủ chảy máu và tụt răng.
Dòng Ayan-Yuryakh xin dịch là hững hờ, vì cả mặt trời, bão tuyết, bầy chó, vòm trời, tất cả đều lãnh đạm trước bầy kẻ thù của nhân dân.

[danngoc]

Kiệt sức – thế có nghĩa gì?
Mệt nhọc – thế có nghĩa gì?
Mọi cử động đều thật đáng sợ,
Mỗi cử động chân tay làm ta đau buốt
Cái đói khủng khiếp – thèm khát bánh mì
“Bánh, bánh” theo nhịp trái tim đập.
Xa tít kia trên bầu trời ảm đạm,
Là mặt trời hờ hững xoay xoay
Hơi thở ta rít lên thoi thóp
Trong cái lạnh năm mươi độ âm
Cái chết – thế có nghĩa gì?
Những rặng núi cụp mắt xuống im lặng.

- Nina Gagen-Torn, Memoria

What does it mean - exhaustion?
What does it mean - fatigue?
Every movement of your painful arms and legs
Terrible hunger - Raving over bread
"Bread, bread", the heart beats.
Far away in the gloomy sky,
The indifferent sun turns.
Your breath is a thin whistle
It's minus fifty degrees
What does it mean - dying?
The mountains look on, and remain silent.

[Nina]

Thực ra mới đầu Nina còn định dịch là "Vì dòng sông Ayan-Yuryakh vinh quang!" cơ, để nêu bật cái ý mỉa mai của toàn bài, nhưng nghĩ sao lại thôi.

[danngoc]

Nina thì lúc nào cũng mỉa mai, bài thơ này có ý gì mỉa mai đâu??

[Nina]

Vì thông thường, người Nga ít nói "nâng cốc tưởng niệm" - có đấy, nhưng dùng ít hơn hẳn so với nghĩa "nâng cốc uống mừng...".

[danngoc]

Và xin Nina hãy giải thích rõ, mai mỉa chỗ nào và lý do mai mỉa.

Còn cách lập luận là 20% A + 80% B suy ra trong trường hợp này chắc là B thì tui xin thua.

[Nina]

Mình đã nói rồi, người Nga có dùng cụm từ "nâng cốc tưởng nhớ ...", nhưng dùng ít hơn nhiều so với nghĩa "nâng cốc uống mừng". Cho nên khi đọc cả bài thơ, gồm rất nhiều cụm từ "tôi nâng cốc vì...", thì cảm nhận của Nina là sắc thái mỉa mai đậm nét trong bài thơ. Mình cũng cảm thấy, chính khía cạnh mỉa mai làm cho những hình ảnh trong bài thơ trở nên chua chát và cay đắng hơn. Tất nhiên đấy là cảm nhận cá nhân của mình, có nói là Nina dùng trọng số phần trăm để ước tính thì cũng chẳng phải là xúc phạm.

[danngoc]

Nina viết

Mình đã nói rồi, người Nga có dùng cụm từ "nâng cốc tưởng nhớ ...", nhưng dùng ít hơn nhiều so với nghĩa "nâng cốc uống mừng". Cho nên khi đọc cả bài thơ, gồm rất nhiều cụm từ "tôi nâng cốc vì...", thì cảm nhận của Nina là sắc thái mỉa mai đậm nét trong bài thơ. Mình cũng cảm thấy, chính khía cạnh mỉa mai làm cho những hình ảnh trong bài thơ trở nên chua chát và cay đắng hơn. Tất nhiên đấy là cảm nhận cá nhân của mình, có nói là Nina dùng trọng số phần trăm để ước tính thì cũng chẳng phải là xúc phạm.

Sau khi Nina có giải thích thì lại là chuyện khác, ít nhất đây là một cách lập luận, chứ không phải là nhận xét vu vơ Tuy nhiên, theo tôi thì lập luận này chưa hợp lý.

[USY]

Nina viết

Mình đã nói rồi, người Nga có dùng cụm từ "nâng cốc tưởng nhớ ...", nhưng dùng ít hơn nhiều so với nghĩa "nâng cốc uống mừng". Cho nên khi đọc cả bài thơ, gồm rất nhiều cụm từ "tôi nâng cốc vì...", thì cảm nhận của Nina là sắc thái mỉa mai đậm nét trong bài thơ. Mình cũng cảm thấy, chính khía cạnh mỉa mai làm cho những hình ảnh trong bài thơ trở nên chua chát và cay đắng hơn.

Mình thì thấy bài thơ này không có tính chất mỉa mai. Cay đắng thì có. Mà cũng không phải là nâng cốc tưởng niệm, nhưng cũng không hẳn là nâng cốc uống mừng. Mà là nâng cốc trân trọng, trân trọng những con người đã ngã xuống và những con người đang phải chịu những nỗi đau thể xác và tinh thần đến tận cùng kia. Và liệu có phải tác giả nâng cốc uống mừng cuộc sống, "mừng bầu trời cao, mừng con sông chảy" - cũng có nghĩa là mừng cho ý chí con người đã vượt lên tất cả những cảnh địa ngục ấy để sống, để còn có thể thấy được bầu trời và dòng sông?

[danngoc]

USY viết

Mình thì thấy bài thơ này không có tính chất mỉa mai. Cay đắng thì có. Mà cũng không phải là nâng cốc tưởng niệm, nhưng cũng không hẳn là nâng cốc uống mừng. Mà là nâng cốc trân trọng, trân trọng những con người đã ngã xuống và những con người đang phải chịu những nỗi đau thể xác và tinh thần đến tận cùng kia. Và liệu có phải tác giả nâng cốc uống mừng cuộc sống, "mừng bầu trời cao, mừng con sông chảy" - cũng có nghĩa là mừng cho ý chí con người đã vượt lên tất cả những cảnh địa ngục ấy để sống, để còn có thể thấy được bầu trời và dòng sông?

Tôi xin sửa câu đầu thành:

"Nâng cốc uống vì con đường khốn khổ"

Theo tôi thì không nên uống mừng, vì nội dung những câu tiếp theo tả về những con người sắp chết đến nơi.

[Julia]

USY viết

Mình thì thấy bài thơ này không có tính chất mỉa mai. Cay đắng thì có. Mà cũng không phải là nâng cốc tưởng niệm, nhưng cũng không hẳn là nâng cốc uống mừng. Mà là nâng cốc trân trọng, trân trọng những con người đã ngã xuống và những con người đang phải chịu những nỗi đau thể xác và tinh thần đến tận cùng kia. Và liệu có phải tác giả nâng cốc uống mừng cuộc sống, "mừng bầu trời cao, mừng con sông chảy" - cũng có nghĩa là mừng cho ý chí con người đã vượt lên tất cả những cảnh địa ngục ấy để sống, để còn có thể thấy được bầu trời và dòng sông?

Em cũng nghĩ như anh USY. Thực tế, người Nga uống vì bất cứ cái gì mà cần chia sẻ: chẳng hạn 01 cốc vì đồng đội những người đã hy sinh trong chiến tranh; 01 cốc vì cái đẹp. Thậm chí đơn giản là uống: Za prosto.

[baodung]

Julia viết

Em cũng nghĩ như anh USY. Thực tế, người Nga uống vì bất cứ cái gì mà cần chia sẻ: chẳng hạn 01 cốc vì đồng đội những người đã hy sinh trong chiến tranh; 01 cốc vì cái đẹp. Thậm chí đơn giản là uống: Za prosto.

Thưa bác (có lẽ là bác gái) Julia, nhà iem thì nghĩ không nhất thiết cứ vẽ râu thì phải là "anh"

[htienkenzo]

baodung viết

Thưa bác (có lẽ là bác gái) Julia, nhà iem thì nghĩ không nhất thiết cứ vẽ râu thì phải là "anh"

Híc!...
Bác nói làm nhà iem nhớ đến câu:

"... Chiếc áo không làm nên thầy tu"! Thế có mà "oan thị kính" không, bác gái USY nhẩy!
Cơ mà hồi còn trung học, em có cô bạn cùng lớp rất xinh, rất trắng, rất... rất duyên! Nhưng mà nàng lại cũng có rất nhiều... ria và "râu" cánh tay nữa! Thế mà... iem vưỡn thick cơ đấy, bác baodung ạ!