Đôi điều về Gulag

[danngoc]

Trong truyện ngắn “Rượu từ quả anh đào” của Varlam Shalamov, có một mô tả hư cấu về cái chết của Osip Mandelstam, cái chết đang tới gần của nhà thơ được báo trước bởi sự thiếu quan tâm của ông tới những chuyện vặt : “Anh không còn dài cổ tìm kiếm đầu mẩu bánh mì hay gào lên khi không kiếm được chúng nữa. Anh không còn tọng bánh mì vào miệng bằng những ngón tay run rẩy nữa”.

Như vậy là trước khi chết, Osip Mandelstam đã trở thành một dokhodyaga - kẻ tới số. Vào giai đoạn cuối cùng, một dokhodyaga sẽ có bề ngoài kỳ quái và không còn giống người nữa, biến thành một hình mẫu hoàn chỉnh về mặt thể xác của thuật hùng biện làm mất nhân tính được chính quyền sử dụng: nói cách khác, trong những ngày sắp chết, lũ kẻ thù của nhân dân không còn chút nào có vẻ là con người nữa. Chúng đã hóa điên, thường lảm nhảm mê sảng hàng giờ liền. Bộ da chúng khô quắt và lùng thùng. Cặp mắt chúng lóe lên những ánh lạ lùng. Chúng ăn bất cứ thứ gì lọt vào tầm tay – chim, chó, rác rưởi. Chúng di chuyển chậm chạp và không thể kìm nổi tiêu tiểu bừa bãi, vì thế chúng tỏa ra mùi hôi thối kinh khủng.

Ghi chú: Tù thường giành giật nhau để có được phần đầu mẩu ổ bánh khô và ít nước hơn, do bột nướng bánh thường được trộn với rất nhiều nước, khiến bánh ướt và nặng hơn quy định. Đầu mẩu bánh do thế sẽ là phần "có chất" hơn.

Varlam Shalamov: nhà văn, từng là tù GULAG. Varlam Shalamov cũng để lại một bài thơ khó có thể quên được, mô tả các dokhodyaga, về sự giống nhau của họ, về việc họ mất hẳn những cá tính và bản sắc con người, và về sự vô danh của họ, là một phần của nỗi khiếp sợ mà họ gây ra:

Giương kính tôi dõi con đường tới khu rừng
Nhìn ai ngã xuống khi đang đi trên ấy
Nhìn ai không thể lê mình xa hơn nổi
Nhưng vẫn cố mà lết tới, ráng sức tàn

Nhìn đôi môi họ xanh xao khô cứng
Nhìn mặt họ giống nhau không phân biệt nổi
Nhìn cái áo rách phủ bạc sương giá
Nhìn đôi tay trần không có găng che

Nhìn họ húp ca nước sắt tây cũ móp
Nhìn nướu lợi hoại huyết không còn răng
Nhìn đôi nanh bầy chó xám béo tốt
Đánh thức họ buổi sáng dậy điểm danh

Nheo nhìn lên vầng mặt trời ảm đạm
Xói xuống họ mà không chút xót thương
Nhìn mộ chí tuyết trắng rơi vương
Là tác phẩm của cơn bão băng giá

Nhìn phần bánh thô thớ cứng như đá
Mà hàng ngày tù hay nhai nuốt vội
Nhìn trời cao, vòi vọi nhưng nhợt nhạt
Nhìn dòng Ayan-Yuryakh hững hờ trôi!

Bản tiếng Anh (danngoc rất biết ơn bạn nào tìm giúp bản nguyên bản tiếng Nga để đối chiếu):

I raise my glass to a road in the forest
To those who fall on their way
To those who can't drag themselves further
But are forced to drag on

To their bluish hard lips
To their identical faces
To their torn, frost-covered coats
To their hands without gloves

To the water they sip, from an old tin can
To the scurvy which sticks to their teeth.
To the teeth of fattened grey dogs
Which awake them in the morning

To the sullen sun,
Which regards them without interest
To the snow-white tombstones,
The work of clever snowstorms

To the ration of raw, sticky bread
Swallowed quickly
To the pale, too-high sky
To the Ayan-Yuryakh river!