Dịch từ Nga sang Việt - hỏi đáp và trao đổi

[nqbinhdi]

Phanhoamay viết

Thuật ngữ bóng đá tiếng Anh "offside" là "vị trí" đã "liệt", còn tiếng Pháp "hors-jeu" có nghĩa là ngoài cuộc chơi mà ta hay bắt chước là đọc là "oóc giơ"
Người Pháp đưa môn bóng đá vào Việt nam, lúc đầu các cụ dịch từ "hors-jeu" là "liệt vị". Chữ liệt ở đây giống chữ liệt trong "điểm liệt", thưa giáo sư.
Cha tôi từng chơi bóng đá những năm 30 và 40 của thế kỷ trước. Nhiều lần dạy tôi về chữ nghĩa, ông đã mang từ "liệt vị" này ra giảng giải. Ông còn đưa dẫn chứng báo chí thời đó toàn dùng từ "liệt vị"
Và ông cũng nói thêm từ "xút bóng" cũng là bắt nguồn từ tiếng Pháp, đáng ra phải phát âm là "xuýt" mới đúng.
Nhưng người ta nói sai lâu thành quen, bây giờ toàn nói là việt vị, xút bóng...

Tôi biết là nếu tôi viết "liệt vị" thể nào cũng có người "bắt giò". Coi như có một cơ hội để nói cho rõ thế nào là liệt vị.
Nhân tiện, có một từ mà gần đây người ta dùng sai, đó là từ "tuyệt vời". Tuyệt là tận cùng, là tối đa, là không thể hơn được nữa. Nó là tính từ không có cấp so sánh. Thế mà gần đây người ta cứ nói xưng xưng: "Rất tuyệt vời!", "Cực kỳ tuyệt vời!"
Song nếu tôi mà có phê phán mấy anh chị nói kiểu đó, họ thể nào cũng bảo tôi là... hâm!

Bác Dmitri Tran:
- Giã sử như dịch từ "Lão Hâm", theo ý bác, nó sẽ là gì trong tiếng Nga?
- Чудак!

Bẩm bác Phan,

Từ sút trong tiếng Việt hẳn phải mượn từ tiếng Anh (shoot). Bóng đá là cái món gốc từ Anh quốc nên từ sút ấy chắc là phải mượn từ tiếng Anh (có thể do người Pháp mang vào nước ta). Do vậy đọc là sút mới đúng.

Còn từ việt vị thì nhà cháu lấy ra từ từ điển ạ (cả từ điển Anh-Việt do các cụ Lê Khả Kế, Đặng Chấn Liêu và Bùi Ý hiệu đính và tham gia biên soạn, lẫn cả từ điển Từ và ngữ Hán-Việt của cụ Nguyễn Lân, cũng như Từ điển Pháp-Việt do cụ Lê Khả Kế làm Tổng biên tập).

Bản thân từ off-side chỉ là đứng sai vị trí, đứng ở vị trí không được phép thôi.

Theo tự điển giải nghĩa trên mạng thì:

off·side (-sīd′)

adjective

Sports not in the proper position for play; specif.,
1.Football over the line of scrimmage or otherwise ahead of the ball before the play has begun, and hence subject to penalty

Theo Webster's Encyclopedic Unabridged Dictionary (Gramercy Books, 1989) thì:

off-side adj., adv. 1. Sports, illegally beyond a prescribed line or area or in advance of the ball or puck at the beginning of or during play or a play.

Theo đó với các từ bôi đỏ chỉ nên dịch theo nghĩa vượt, vượt quá, nghĩa là theo nghĩa của từ việt chứ không liên quan gì tới nghĩa của từ liệt cả.

Tìm trên Internet thấy cái này:
http://www.gieomamtinyeu.net/diendan...ead.php?t=4860

Về từ hors-jeu trong tiếng Pháp: Từ hors nghĩa là bên ngoài/ngoại, jeu là cuộc chơi, chỗ chơi. Do vậy oọc-giơ chỉ có nghĩa như tiếng Anh là đứng ngoài/sai vị trí được phép. Chữ hors này dịch sang tiếng Việt nên phải dịch là qua, quá, vượt quá, nghĩa là theo nghĩa của từ việt mới đúng.

Thiển nghĩ của nhà cháu là có nhiều từ ngày trước các cụ dùng cũng sai, sau này người ta dịch/sửa lại cho đúng hơn thôi. Tất nhiên, nhiều từ ngữ người ta nói sai cũng có, mãi rồi thì thành quen, như kiểu chân nam đá chân xiêu*, nói sai mãi thì thành quen. Song việt vị thì có lẽ không thuộc cái dạng này ạ.

*) Đúng ra phải là chân đăm đá chân chiêu. Đăm và chiêu là các từ Việt cổ, nghĩa là phải và trái, bây giờ thì chỉ còn thấy từ chiêu trong thuận tay chiêu thôi song vẫn có thể thấy trong ca dao tục ngữ, thí dụ:

Con gà mày gáy chiêu đăm
Mày để tao nằm thêm chút nữa thôi...
(Trích giảng văn học lớp 6, những năm 1960s)