Con tầu trắng - Chingiz Aitmatov

[Siren]

Sau lần ấy Ô-rô-zơ-kun đã thề không cho ai lấy một cành cây nhỏ, bất cứ ai , dù là chỗ quen biết thế nào đi nữa, dù là người cùng bộ lạc, cũng là con cháu Mẹ Hươu Sừng với nhau cả.

Những mùa hè đã trở lại. Những nhà lều trăng trắng trên các bãi cỏ xanh trên núi, các đàn gia súc làm náo động cả lên, khói tuôn dài trên các sông suối. Mặt trời ngời sáng, thoang thoảng mùi ku-mư-x ngây ngất, mùi hoa thơm ngát. Thật là sung sướng khi được ngồi ngoài trời thoáng đãng cạnh căn nhà lều, trên cỏ xanh, giữa đám bầu bạn, thưởng thức ku-mư-x, thịt tươi. Rồi uống một hơi hết cốc vôt-ka, khà một tiếng và đầu óc choáng váng. Ta cảm thấy ta có đủ sức để nhổ bật rễ cái cây lớn hay vặn cổ trái núi kia… Trong những ngày như thế, Ô-rô-zơ-kun quên mất lời thề của mình. Y khoái được nghe người ta gọi y là ông chủ oai quyền của một khu rừng lớn.Và y lại hứa hẹn, lại nhận quà biếu.. Lại một cây thông nào đó trong những loài còn sót lại trong rừng không ngờ rằng ngày của nó đã được đếm rồi, hễ mùa thu đến là nó hết đời.
Mùa thu từ các cánh đồng đã gặt lẻn vào núi lúc nào không biết và bắt đầu sục sạo khắp xung quanh. Ở những nơi nó chạy qua, cỏ ngả sang màu đỏ hung, lá cây trong rừng ngả sang màu đỏ hung.
Quả chín dần, cừu non lớn dần. Người ta chia chúng ra thành những đàn cừu đực riêng, cừu cái riêng. Đàn bà giấu pho mát khô trong những núi đựng thực phẩm mùa đông. Đàn ông bắt đầu bàn bạc xem nên cử ai là người đầu tiên mở đường trở về thung lũng. Nhưng trước khi ra đi, những kẻ hồi mùa hè đã giao hẹn với Ô-rô-zơ-kun báo trước rằng ngày ấy giờ ấy họ sẽ cho ô-tô đến khu trạm gác lấy số gỗ y đã hứa.
Chiều hôm nay, một chiếc ô-tô có rơ-mooc sẽ tới chở hai cây gỗ thông đi. Một cây đã ở dưới kia, đã đưa qua sông và đem đến chỗ xe sẽ tới. Cây thứ hai thì đây, họ đang lôi nó xuống núi. Nếu như bây giờ Ô-rô-zơ-kun có thể trả lại tất cả những gì y đã ăn đã uống, để khỏi phải trả nợ bằng những cây gỗ này thì y sẽ làm ngay, miễn sao thoát khỏi nỗi cực nhục mà giờ đây y phải chịu đựng.
Hỡi ôi, không có cách gì thay đổi cái số kiếp đáng nguyền rủa của mình ở chốn rừng núi này: chiều nay chiếc ô-tô có rơ-mooc sẽ tới để chở gỗ đi vào ban đêm.
Nếu như mọi việc trót lọt cả thì còn may. Đường cái đi qua nông trường quốc doanh, ngay cạnh văn phòng ban quản trị, không còn con đường nào khác. Mà công an, các nhân viên thanh tra nhà nước thường tạt vào nông trang, và ở đấy cũng chẳng thiếu gì các loại người ở huyện về. Họ mà bắt gặp chuyến xe chở gỗ thì rầy: “ Gỗ lấy ở đâu và chở đi đâu?”
Nghĩ đến chuyện đó Ô-rô-zơ-kun lạnh cả sống lưng. Và y giận sôi lên vì căm tức tất cả mọi thứ trên đời: cả lũ quạ đang kêu la inh ỏi trên đầu, cả ông già Mô-mun bất hạnh, cả gã Xây-đăc-mat lười nhác ba ngày trước đã tinh ý bỏ ra thành phố bán khoai. Gã biết thừa là sắp phải tha gỗ từ trên núi xuống mà. Thế là gã đánh bài lỉnh… Bây giờ thì bao giờ xong công việc ở chợ thì gã mới về.Không thì Ô-rô-zơ-kun đã sai gã cùng với ông già lôi những cây gỗ xuống chứ tội thân gì y chịu khổ sở thế này.

[Siren]

Nhưng Xây-đăc-mat ở xa, còn về lũ quạ thì không có cách gì đụng tới chúng được. Bí lắm thì vẫn có thể nện cho mụ vợ một trận, nhưng cũng vẫn còn xa mới lần về được đến nhà. Ông già Mô-mun tụt lại sau. Ngộp thở và mỗi lúc một nổi hung lên vì cảm giác ngạt thở ở trên núi, miệng không ngớt chửi rủa, Ô-rô-zơ-kun phăm phăm băng qua các bụi cây, không hề thương hại con ngựa cũng như ông già đi sau y. Mặc cho con ngựa chết quách đi, mặc cho lão già chết quách đi, mặc cho chính bản thân y chết lăn ra vì vỡ tim! Y khổ thì người khác cũng không được sướng. Thế giới này cứ tan tành cả đi, trên cõi đời này, mọi sự đều không thỏa đáng, Ô-rô-zơ-kun không có được những gì mà y đáng được hưởng cho xứng với phẩm hạnh và chức vụ của y! Không còn tự chủ được nữa, Ô-rô-zơ-kun dắt ngựa vượt qua lùm cây bụi, đi thẳng tới chỗ sườn núi dốc đứng. Mặc cho lão Mô-mun nhanh nhảu nhảy múa xung quanh cây gỗ. Lão mà không kìm nổi cây gỗ thì sẽ biết tay ta! “ Ta sẽ cho lão già ngu ngốc một trận nhừ tử, thế là ổn.”- Ô-rô-zơ-kun tự nhủ. Giá vào lúc khác thì y không dám kéo cây gỗ tới một triền dốc nguy hiểm như thế. Nhưng lần này quỷ đã sai khiến y. Ông già không kịp ngăn giữ y, chỉ kịp kêu lên: “ Đi đâu thế? Đi đâu? Dừng lại!” Vừa dứt lời thì cây gỗ đã xoáy vặn đi ở đầu giây xích và tuồn tuột lôi xuống, đè nát những bụi cây. Cây gỗ tươi rất nặng. Mô-mun thử chẹn cây đòn để giữ cây gỗ không cho lao xuống. Nhưng sức va đập mạnh đến nỗi cây đòn bật khỏi tay ông già.
Mọi việc diễn ra trong khoảnh khắc. Con ngựa ngã lăn kềnh, và bị lôi tuồn tuột xuống trong tư thế nằm nghiêng. Khi ngã, con vật quật nhào cả Ô-rô-zơ-kun. Y lăn lông lốc, cuống quýt bám lấy các bụi cây. Lúc ấy, mấy con vật gì không rõ, có sừng, hãi hùng nhảy đại đi trong đám lá dày rậm. Chúng nhảy khỏe lắm, chồm lên rất cao và biến mất trong khu rừng phong.

- Hươu Maran! Hươu Maran!- Ông Mô-mun kêu lên , sợ hãi và vui sướng đến mê người. Rồi ông im bặt, dường như không tin mắt mình nữa.

Bỗng nhiên trong núi trở nên im ắng. Quạ lập tức bay đi hết. Cây gỗ mắc lại trên mặt dốc, đè gẫy những cây phong non cứng cáp. Con ngựa vướng víu trong đám dây rợ, đã tự đứng lên được.
Ô- rô zơ-kun quần áo rách bươm, bò sang một bên. Mômun đâm bổ đến giúp con rể.
- Ôi mẹ chí thánh, Mẹ Hươu Sừng! Chính Mẹ đã cứu chúng ta! Anh thấy chứ? Đấy là các con của mẹ Hươu Sừng. Mẹ chúng ta đã trở về rồi. Anh thấy chứ?
Vẫn chwua tin mọi tai hoa đã qua, O rô zơ kun đứng lên, mặt sa sầm, sượng sùng, y phủi quần áo:
- Đừng ba hoa, ông già. Đủ rồi! Tháo dây kéo cho con ngựa.
Moomun ngoan ngoãn vội tới tháo dây cho con ngựa.
- Ôi Mẹ thần kì, Mẹ Hươu Sừng!- Ông già tiếp tục lẩm nhẩm một cách vui sướng. – Hươu Maran đã trở lại các khu rừng của chúng ta. Mẹ Hươu Sừng đã không quên chúng ta! Mẹ đã tha tội cho chúng ta…
- Vẫn lẩm bẩm một mình ư? – Ô rô zơ kun cằn nhằn. Y đã hết sợ, định thần lại, và cơn tức giận trước đây lại dày vò y. – Vẫn cứ kể những chuyện cổ tích của ông phải không? Bản thân ông đâm ra gàn dở, thế thì ông tưởng người khác cũng so tin nhwungx điều bịa đặt ngu xuẩn của ông phải không?
- Chính mắt ta nhìn thấy. Đấy là những con hươu Maran, - Ông Mômun không chịu thôi. – Con ta ơi, chẳng lẽ anh không nhìn thấy ư? Chính con cũng nhìn thấy đấy thôi.
- Ừ, tôi có thấy. Thấp thoáng đâu như ba con..
- Đúng là ba. Ta cũng thấy như thế.
- Vậy thì sao kia chứ ? Maran thì Maran. Còn vừa nãy tí nữa là tôi gãy cổ. Có gì đáng vui mừng nào? Nếu đó là Hươu Maran thì hắn chúng từ bên kia đèo tới. Nghe nói ở Ka zăc tan, phía bên kia núi, trong các khu rừng vẫn còn hươu Maran. Ở đấy cũng có một khu rừng cấm. Nó đến thì đến chứ sao. Can gì đến chúng ta. Kazactan không dính dáng gì đến ta.
- Có lẽ Hươu Maran sẽ ở lại vùng chúng ta chăng? - Ông Mômun mơ ước - Giá như chúng ở lại thì thật là...
- Thôi, đủ rồi! - Ô rô zơ kun ngắt lwoif ông lão - Đi đi.
Còn phải mất nhiều thời giờ để đưa cây gỗ xuống, rồi dùng ngựa kéo nó qua sông. Đấy cũng là việc nhọc nhằn. Rồi nếu đưa được cây gỗ qua sông trót lọt thì còn phải đem nó đến cái gò chỗ ô tô đến chở đi.

Ôi, khó nhọc biết chừng nào!...

[Siren]

(Nhân ngày nghỉ cố gắng hoàn thành công việc "gõ mõ" dang dở...)

Ôrôzơkun cảm thấy y bất hạnh quá chừng. Y có cảm giác rằng xung quanh y toàn là những sự bất công. Núi non, chúng hoàn toàn vô tri vô giác, không mong muốn gì, không hề than phiền điều gì, cứ ung dung đứng nguyên một chỗ. Rừng đang vào thu, rồi sẽ bước vào mùa đông và chẳng thấy chuyện đó có gì khó khăn. Ngay đến những con quạ, chúng cũng cứ ung dung bay lượn tự do và la, gào thoả thích. Những con hươu Maran, nếu đấy quả thật là hươu Maran, đã vượt đèo sang đây và sẽ đi tha thẩn trong rừng, muốn đi đứng thế nào tuỳ ý và muốn đến đâu thì đến. Trong các thành phố, người ta chẳng lo nghĩ gì, đi bộ trên các đường phố rải nhựa, đi tăc-xi, ngồi trong các hiệu ăn, mải mê với những trò giải trí. Còn y là kẻ xấu số bị ném vào vùng núi này, y là kẻ bất hạnh… Ngay đến lão Mômun nhanh nhảu này, lão bố vợ hèn kém của y, lão cũng hạnh phúc hơn y, bởi vì lão tin những chuyện cổ tích. Một kẻ đần độn! Những đứa ngu bao giò cũng bằng lòng về cuộc sống.
Còn Ôrôzơkun căm ghét cuộc sống của y. Cuộc sống ấy không xứng với y. Nó chỉ xứng với những kẻ như lão Mômun nhanh nhảu. Lão cần gì, lão Mômun? Càng sống càng oằn lưng xuống hết ngày này sang ngày khác, không hề được nghỉ ngơi. Và trong đời không có ai dưới quyền lão, còn lão phục tùng cả thiên hạ, ngay đến mụ già vợ lão, lão cũng không dám hé răng cãi lại. Cái lão khốn khổ như thế sẽ lấy làm hạnh phúc vì một câu chuyện hoang đường. Nhìn thấy mấy con hươu Maran trong rừng lão cảm động đến ứa nước mắt, như thể lão gặp những người anh em ruột thịt mà cả trăm năm nay lão vẫn tìm kiếm khắp thế giới.
Ối chà, thật chẳng đáng nói làm gì!...
Rốt cuộc hai người đã đến cái ranh giới cuối cùng, từ đây bắt đầu một cái dốc dài khá gay go dẫn xuống sông. Họ dừng lại nghỉ ngơi.
Bên kia sông, trong sân khu trạm gác, có cái gì bốc khói. Nhìn làn khói có thể đoán đấy là khói ấm xamôva. Như vậy là mụ vợ đã chờ đón y. Nhưng điều đó không làm Ôrôzơkun dễ chịu hơn. Y há hốc mồm thở vì thiếu không khí. Trong lồng ngực đau nhói, còn trong đầu tiếng mạch đập âm âm như tiếng dội. Mồ hôi trên trán chảy xuống cay sè cả mắt. Mà phía trước là cả một cái dốc đứng dài dằng dặc. và ở nhà mụ vợ tiệt đường sinh đẻ đang chờ đợi. Hừ, mụ đặt ấm xamôva, muốn lấy lòng y. Trong lòng y bỗng dậy lên một ý muốn thôi thúc: chạy ào tới, đá tung chiếc ấm xamôva bụng phệ ấy đi, đá cho hắn văng tê đi. Rồi y sẽ xông vào đánh mụ vợ, đánh cho máu mê đầm đìa, đánh đến chết thì thôi. Y khoái chá tưởng tượng thấy cải cảnh ấy, nghe thấy tiếng gào rú của vợ, lời vợ y nguyền rủa số kiếp hẩm hiu của mình. “Mặc xác mụ. – Y nghĩ – Cho chết. Ta khổ sở thì tại sao mụ lại được sung sướng?”.
Mômun làm đứt đoạn luồng suy nghĩ của y.
- Này con ạ, ta quên đi mất – Ông già chợt nhớ ra và vội vã tới gần Ôrôzơkun. – Ta cần phải đến trường đón thằng bé. Tan buổi học rồi.
- Thế thì sao nào? – Ôrôzơkun nói, cố ý lấy giọng điềm tĩnh.
- Đừng giận, con ơi. Chúng ta hãy để cây gỗ ở đây. Ta xuống núi. Con về nhà ăn bữa trưa. Trong lúc đó ta phóng ngựa chớp nhoáng đến trường đón thằng bé. Khi hai ông con ta về, chúng ta sẽ chuyển cây gỗ qua sông.
- Hẳn ông nghiền ngẫm lâu lắm mỡi nghĩ ra chuyện ấy đấy nhỉ, phải không ông già? – Ôrôzơkun châm chọc.
- Thằng bé sẽ khóc mất thôi.
- Thì đã sao nào? – Ôrôzơkun giận sôi lên. Rút cuộc đã có dịp cho lão gì một bài học nên thân. Suốt ngày Ôrôzơkun kiếm cách gây sự, bây giờ chính Mômun đã khiến y có cớ hoạnh hoẹ. – Nó khóc thì chúng ta sẽ bỏ mặc công việc phải không? Buổi sáng ông dỗ dành nó: ông sẽ đưa cháu đến trường. Được, ông đã đưa nó đến trường. Bây giờ sẽ đến đón nó về chứ gì? Thế còn tôi thì sao? Chúng ta đang chơi đồ chơi chắc?
- Không nên, con ơi. – Mômun van nài. – Vào một ngày như thế này! Ta thì không sao, nhưng thằng bé trông đợi, nó sẽ khóc, mà một ngày như thế này…
- Sao, một ngày như thế nào? Ngày gì mà đặc biệt thế?
- Hươu Maran đã trở về. Một ngày như thế thì sao lại…

[Siren]

Ôrôzơkun ngẩn người ra, thậm chí im bặt vì ngạc nhiên. Y đã quên những con hươu Maran ấy, chúng đã thoáng hiện như những cái bóng nhanh nhẹn, nhảy nhót khi y lăn qua những bụi cây gai góc, hồn siêu phách lạc. Bất cứ lúc nào y cũng có thể bị cán bẹp bởi cây gỗ lao xuống trên sườn dốc. Nhưng y không hơi đâu bận tâm đến những con hươu Maran cũng như những lời ba hoa của lão già.

- Ông coi tôi là thứ người gì? – Y nói khẽ bằng giọng dữ tợn, phả hơi thở vào mặt ông già. – Tiếc rằng ông không có râu, không thì tôi sẽ túm lấy râu lôi đi để ông đừng cho rằng những kẻ khác đần hơn ông. Tôi cần cóc gì những con hươu Maran của ông! Rồi sau này tôi sẽ tính đến chúng. Ông đừng có phỉnh phờ tôi. Nào, đứng vào cạnh cây gỗ đi. Chưa đưa được cây gỗ sang sông thì đừng có đả động đến chuyện gì khác. Đứa nào đến trường học, đứa nào khóc, chuyện đó không dính dáng gì đến tôi. Đủ rồi, đi đi.
Vẫn như mọi lần, Mômun lại tuân lời. Ông hiểu rằng ông không thể thoát khỏi tay Ôrôzơkun chừng nào cây gỗ chưa được đưa đến chỗ đã định, và ông lẳng lặng làm việc một cách tuyệt vọng.Ông không thốt ra một lời nào nữa, tuy tâm hồn ông gào thét điên cuồng. Thằng cháu đang đợi ông ở cạnh trường. Bọn trẻ đã về nhà hết, chỉ có một mình nó, đứa cháu côi cút của ông, vẫn nhìn ra đường và mong đợi ông.

Ông già tưởng tượng thấy cả lớp học ùa ra, rầm rập chạy ra khỏi trường, tản tác mỗi đứa một ngả, ai về nhà nấy. Chúng đói lắm rồi. Ngay trên đường, chúng đã ngửi thấy mùi thơm của món ăn người ta nấu cho chúng, và vui sướng, hăm hở, chúng chạy qua dưới cửa sổ nhà mình. Các bà mẹ đã chờ đợi con về. Mỗi bà mẹ đều có một nụ cười khiến đứa trẻ ngây ngất. Dù bà mẹ buồn phiền hay vui sướng, nhưng bao giờ bà cũng đủ nghị lực dành cho con mình một nụ cười. Dù bà mẹ có hơi nghiêm giọng quát lên: “Tay thế kia à? Chờ ai rửa tay cho nữa?”, thì trong mắt bà cũng ẩn giấu vẫn nụ cười ấy.

Từ khi thằng cháu của Mômun đi học, tay nó bao giờ cũng đầy vết mực. Ông già thậm chí còn lấy làm thích về chuyện đó: như vậy là thằng này chịu học. Vậy mà lúc này cháu ông đang đứgn trên đường, hay tay đầy vết mực, cầm chiếc cặp yêu mến mua dạo mùa hè năm nay. Chắc nó chờ đợi đã mệt nhoài rồi và đang lo lắng, chốc chốc lại ngóng nhìn và lắng nghe xem có phải ông cưỡi ngựa ló ra trên ngọn đồi hay không. Thì trước nay bao giò ông cũng đến kịp giờ mà. Hễ thằng bé ra khỏi trường là ông đã xuống ngựa chờ nó cách đấy một quang. Bọn trẻ tản về nhà, còn thằng bé chạy đến với ông. “Ông kia rồi. Ta chạy đi” – thằng bé nói với cái cặp. Chạy tới nơi, nó bối rối muốn nhảy bỏ đến ôm lấy ông, úp mặt vào bụng ông, ngửi cái mùi quen thuộc của áo quần ông và mùi cỏ khô mùa hè: trong những ngày này, ông dùng ngựa thồ cỏ khô từ bờ bên kia về, mua đông tuyết ngập sâu không thể sang được bờ bên kia, tốt hơn hết là chuyên chở từ mùa thu. Và một thời gian lâu sau đó, người ông toả ra mùi phấn cỏ đăng đắng.

[Siren]

Ông đặt cháu ngồi lên mông ngựa ở phía sau, và hai ông cháu đi về nhà, ngựa khi thì phi nước kiệu đường trường, khi thì bước một, hai ông cháu khi thì im lặng, khi thì nói với nhau một chuyện gì không đâu, và về tới nơi lúc nào không hay. Qua cái đèo yên ngựa giữa những trái núi nhỏ, hai ông cháu xuống hẻm Xantasơ về nhà mình.

Thằng bé say mê trường học quá đỗi khiến cho bà nó tức tối. Vừa thức giấc là nó mau chóng mặc quần áo và xếp sách vở vào cặp. Bà lão còn cáu về việc ban đêm nó đặt chiếc cặp bên mình. “Sao mà mày gắn bó với cái cặp khốn kiếp ấy thế? Mong sao nó thành vợ mày thì tốt, chúng tao khỏi tốn tiền dẫn cưới…” Thằng bé bỏ ngoài tai những lời của bà, vả chăng nó cũng chẳng hiểu rõ lắm bà nói thế là ý làm sao. Đối với nó, điều quan trọng nhất là đừng đi học muộn. Nó chạy ra sân giục ông. Chỉ khi nào trông thấy ngôi trường, nó mới yên tâm.

Thế mà có lần hai ông cháu vẫn đến muộn. Tuần trước, tảng sáng ông già Mômun cưỡi ngựa sang bên kia sông. Ông định chuyên chở một chuyến cỏ khô từ sáng. Mọi việc lẽ ra sẽ ổn cả, nhưng giữa đường bó cỏ xổ ra, cỏ rơi tung toé. Phải bó lại tất cả, lại buộc lên lưng ngựa. Vì làm vội, bó cỏ lại xổ tung ra ở ngay bờ sông.

Thằng bé cháu đã chờ ở bờ bên này. Nó đúng trên tảng đá sứt sẹo, vung chiếc cặp và gào lên câu gì không rõ, gọi ông. Ông già cuống quít, dây từng bị rối, thắt núi không gỡ ra được. Thằng bé vẫn la hét, và ông già hiểu rằng nó đã khóc. Thế là ông vứt ráo cả, cả cỏ và dây thừng, nhảy lên ngựa, nhanh chóng vượt qua chỗ sông cạn đến với cháu.

Trong lúc ông vượt qua sông thì thời gian cũng trôi đi: không thể nhảy qua chỗ sông cạn như mọi khi được, nước khá sâu, dòng chảy xiết. Mùa thu thì không đáng sợ lắm, chứ mùa hè thì ngựa sẽ bị quật ngã, thế là toi mạng. Khi Mômun rút cuộc đã qua được sông và đến gần cháu thì thằng cháu đã khóc rưng rức. Nó không nhìn ông, chỉ khóc và nói lẩm nhẩm: “Muộn học rồi, muộn học rồi…” Ông già thõng người xuống từ trên lưng ngựa, bế thằng bé lên yên và phóng đi. Giá như trường ở gần nhà thì thằng bé sẽ chạy đi một mình là xong. Lần ấy suốt dọc đường nó cứ khóc hoài và ông già không làm cách nào cho nó yên lòng được, cứ như thế, ông đưa thằng bé khóc sướt mướt đến trường. Đã vào học rồi. Ông dẫn thẳng nó vào lớp.

Mômun cứ xin lỗi cô giáo mãi, hứa lần sau không để xảy ra chuyện như thế. Nhưng điều làm ông lão bàng hoàng nhất là thằng cháu khóc ghê quá, nó khổ tâm lắm vì đã đi học muộn. “Cầu trời cho cháu luôn luôn ham thích đến trường như vậy”, - Ông nghĩ. Nhưng tại sao thằng bé khóc dữ đến như vậy nhỉ? Vậy là trong lòng nó có điều gì tủi hờn, một nỗi tủi hờn riêng không nói ra…

[Siren]

Và bây giờ, đi cạnh cây gỗ, khi thì ở phía bên này, khi thì chạy sang phía bên kia, dùng cây đòn bẩy, kích, đệm để nó khỏi mắc vào bất cứ chỗ nào, để nó trượt nhanh xuống dốc, Mômun luôn luôn nghĩ: cháu mình ở đấy như thế nào đây?

Ôrôzơkun thì không hề vội vã. Y dắt ngựa. Vả lại ở đây cũng không thể vội được: đoạn đường này dài, rất dốc, phải đi chéo xiên trên sườn núi. Nhưng chẳng lẽ không thể tôn trọng lời cầu xin của ông ư: tạm để cây gỗ ở đây, rồi sẽ quay lại lấy sau? Ôi chao, nếu có đủ sức, ông sẽ vác cây gỗ lên vai, bước một bước qua sông, quẳng nó ở cái chỗ ô-tô sẽ chở nó đi cho xong chuyện! Này, nhận lấy cây gỗ của các người, và hãy để tôi yên. Rồi ông sẽ đâm bổ đến với cháu ngay.

Nhưng đừng mơ tưởng hão! Còn phải chầy chật mới đến được bờ sông, bước trên đá tảng, đá sỏi, rồi cho ngựa kéo cây gỗ qua chỗ sông cạn sang bờ bên kia. Mà ngựa đã kiệt sức rồi, nó đã lên dốc xuống dỗc bao nhiêu lần trên núi… Nếu mọi việc trót lọt cả thì còn là may, chứ nếu cây gỗ bị mắc vào đá ở giữa sông hay ngựa trượt chân ngã thì sẽ ra sao?

Khi họ đã lội trong nước, ông Mômun cầu khấn: “Mẹ Hươu sừng, xin mẹ độ trì cho chúng con, sao cho cây gỗ đừng mắc lại, sao cho ngựa đừng trượt ngã!” Ông cởi đôi ủng, vắt qua vai, xắn quần cao quá gối, hay tay cầm cây đòn, hối hả theo cho kịp cây gỗ đang trôi. Họ kéo cây gỗ ngược dòng theo đường chéo xiên. Nước sông trong vắt, lạnh buốt. Nước mùa thu.

Ông già gắng chịu đựng, chân chẳng rụng đâu mà lo, miễn là mau mau đưa được cây gỗ qua sông. Thế nhưng, như cố tình trêu người, cây gỗ vẫn bị mắc, nằm rịt trên đá ở chỗ nước chảy xiết nhất. Gặp lúc như thế này, cần cho ngựa nghỉ một lát, rồi thúc ngựa thật lực, giật mạnh một cái thì có thể lôi cây gỗ ra khỏi chỗ mắc trên đá. Nhưng Ôrôzơkun ngồi trên yên, vung roi thẳng cánh quất con ngựa đã yếu sức, mệt lả. Con vật khuỵu chân sau xuống, trượt chân, vấp móng, nhưng cây gỗ không nhích khỏi chỗ. Hai chân ông già tê dại, mắt tôi sầm lại. Đầu óc choáng váng. Cái bờ dốc đứng, khu rừng trên bờ dốc, những đám mây trên trời nghiêng đi, rơi xuống sông, trôi theo dòng nước chảy nhanh và quay trở lại. Ông già Mômun rất khổ tâm. Cây gỗ đáng nguyền rủa! Giá như nó khô, đốn lâu rồi thì lại khác, gỗ khô tự nó trôi trên mặt nước, chỉ cần kìm giữ nó thôi. Cây gỗ này vừa mới cưa và kéo ngay qua sông. Ai lại làm như thế kia chứ! Bởi vậy mới nên nông nỗi này. Việc làm mờ ám thì kết cục không ra gì. Ôrôzơkun không dám để cây gỗ mắc ở đấy: ngộ nhỡ nhân viên kiểm tra ập tới, lập biên bản về việc đốn gỗ quí trong rừng cấm thì nguy. Bởi vậy cưa xong là mau mau lôi cây gỗ đi cho khuất mắt.

[Siren]

Ôrôzơkun dùng gót giầy thúc ngựa, quất roi, đánh vào đầu ngựa, chửi tục, quát mắng ông già, như thể bao nhiêu tội lỗi là tại ông cả, nhưng cây gỗ vẫn không chịu thua, nó càng nằm ì ra, mắc kẹt vào đá. Ông già mất kiên nhẫn. Lần đầu tiên trong cả đời, ông giận dữ gắt lên.
- Xuống ngựa! – Ông kiên quyết tới gần Ôrôzơkun, lôi y khỏi yên ngựa. – Anh không thấy ngựa không kéo nổi nữa sao? Xuống ngay!
Ôrôzơkun ngạc nhiên, lẳng lặng tuân theo. Chân mang ủng, y nhảy thẳng từ trên yên xuống nước. Từ phút ấy, y dường như đần người ra, tai choáng ù, mê mụ đi.
- Nào! Góp sức vào! Ta cùng làm!
Theo lệnh của Mômun, cả hai người đè lên thanh đòn, bênh cây gỗ lên, cốt giải thoát nó khỏi mắc nghẽn vào đá.
Ngựa là con vật tinh khôn biết bao! Nó lao mạnh đi một cái đúng vào lúc đó, và cố bước một cách chầy chật, chân trượt trên đá, kéo căng những sợi dây chằng. Nhưng cây gỗ nhích khỏi chỗ một chút, bắt đầu trượt đi rồi lại mắc kẹt. Con ngựa lao mạnh cái nữa và không trụ nổi, ngã vật xuống nước, giãy giụa, vướng víu trong bộ dây thừng.
- Con ngựa! Nâng con ngựa dậy! – Mômun đẩy Ôrôzơkun.
Hai người hợp lực, phải vất vả mới giúp con ngựa đứng được lên. Con ngựa rét run cầm cập, đứng không vững trong nước.
- Tháo ngựa ra!
- Để làm gì?
- Tháo ra, bảo mà. Rồi ta sẽ lại đóng nó vào. Tháo dây thắng ra.
Ôrôzơkun lại lẳng lặng tuân lời. Khi ngựa đã được tháo ra, Mômun cầm cương dắt nó đi.
- Bây giờ ta đi thôi, - Ông nói. – Ta sẽ trở lại sau. Cho nó nghỉ đã.
- Dừng lại! – Ôrôzơkun giằng lấy giây cương khỏi tay ông già. Dường như y chợt tỉnh giấc. Đột nhiên y lại trở thành con người thực của y. – Ông định lỡm ai vậy? Ông không được đi đâu hết. Ta chuyển cây gỗ đi ngay bây giờ. Chiều tối người ta sẽ đến lấy. Đóng ngựa vào, không nói đi nói lại gì hết, nghe chưa!
Mômun lẳng lặng quay đi, và bước khập khễnh bằng đôi chân tê dại, ông lội qua chỗ sông cạn đi về phía bờ bên kia.
- Đi đâu, ông già? Đi đâu, tôi hỏi mà?
- Đi đâu! Đi đâu! Đến trường. Cháu nó đợi từ trưa rồi.
- Trở lại đi nào! Trở lại ngay!
Ông già không nghe lời. Ôrôzơkun bỏ con ngựa ở giữa sông và đuổi kịp ông già ở ngay gần bờ, trên bãi sỏi, y túm lấy một bên vai ông, xoay người ông về phía y.
Hai người đứng đối mặt với nhau.
Bằng một động tác nhanh gọn, Ôrôzơkun giật lấy đôi ủng giả da cũ kĩ vắt trên vai ông già Mômun và vung lên, thẳng cánh quậthai lần vào đầu và vào mặt bố vợ.
- Đi đi! Nào! – Ôrôzơkun nói bằng giọng khàn khàn, lẳng đôi ủng đi.
Ông già tới nhặt đôi ủng trên cát ướt và khi ông đứng thẳng lên, máu ứa ra trên môi ông.
- Thằng đểu cáng! – Ông Mômun vừa nói vừa nhổ máu trong miệng và lại vắt đôi ủng qua vai.
Tiếng ấy thốt ra từ miệng ông già Mômun nhanh nhảu, người chưa bao giờ lăng mạ ai, tiếng ấy thốt ra từ miệng ông già nhỏ bé đáng thương đang tím tái lại vì rét, với đôi ủng cũ kĩ vắt qua vai, máu phùi bọt trên môi.
- Đi đi!
Ôrôzơkun lôi ông theo. Nhưng Mômun vùng mạnh ra và lẳng lặng bỏ đi, không ngoái lại.
- Được, thằng già ngu xuẩn, giờ thì liệu hồn đấy. Ta sẽ cho biết tay! – Ôrôzơkun huơ nắm đấm, hét với theo.

[Siren]

Ông già không ngoái lại. Ra tới con đường mòn cạnh tảng đá “Lạc đà nằm”, ông ngồi xuống, đi ủng rồi rảo bước về nhà. Không lần chần ở đâu cả, ông đi thẳng vào chuồng ngựa. Ông dắt trong chuồng ra con ngựa xám Alabas. Đây là con ngựa Ôrôzơkun dành riêng để cưỡi khi đi đây đi đó, không ai được dùng đến của y, y không cho ai cưỡi nó hoặc dùng nó làm ngựa kéo, để khỏi làm hỏng dáng phi của nó. Như đi chữa cháy, Mômun cưỡi con ngựa không yên, không bàn đạp phóng ra khỏi sân. Khi ông phóng ngựa qua trước các cửa sổ, qua bên chiếc ấm xamôva còn bốc khói, mấy người đàn bà chạy xổ ra ngoài – bà lão Mômun, Bêkây con gái ông, chị Gungiaman trẻ tuổi. Họ hiểu ngay rằng có chuyện gì đã xảy đến với ông già. Chưa bao giờ ông cưỡi lên lưng con Alabas, chưa bao giờ ông phóng ngựa thục mạng như thế trong sân. Họ vẫn chưa biết rằng đó là sự khởi loạn của Mômun nhanh nhảu. Họ cũng chưa biết ông sẽ phải trả một giá như thế nào cho cuộc nổi loạn đó vào lúc tuổi già này…
Ôrôzơkun từ chỗ sông cạn về, dắt cương con ngựa đã được tháo khỏi cây gỗ. Con vật đi khập khễnh một chân trước. Mấy người đàn bà lẳng lặng nhìn y đến gần sân. Họ vẫn chưa đoán được những gì đã diễn ra trong tâm hồn Ôrôzơkun, chưa đoán được hôm ấy y sản xuất đem đến cho họ những tai hoạ, những nỗi sợ như thế nào…
Chân đi đôi ủng ướt lép nhép, quần ướt sũng, y tới gần họ bằng những bước đi ì ạch, nặng nề, cau có gườm gườm nhìn họ. Bêkây, vợ y lo lắng:
- Mình làm sao thế? Có chuyện gì xảy ra? Người mình ướt sũng cả thế kia? Cây gỗ trôi mất rồi chăng?
- Không. – Ôrôzơkun gạt đi. – Này, cầm lấy. – Y trao dây cương cho Gungiaman – Đưa ngựa vào chuồng. – Còn y thì đi về phía cửa. – Vào nhà đi. – Y bảo vợ.
Bà già toan đi theo vợ chồng y, nhưng Ôrôzơkun không cho bà bước chân lên ngưỡng cửa.
- Bà đi đi, bà già. Bà không có việc gì làm ở đây. Về nhà bà đi và đừng có bén mảng đến đây.
- Anh làm gì thế? – Bà lão bực bội. – Thế là thế nào? Còn ông lão nhà ta thì sao vậy? Có chuyện gì xảy ra?
- Hỏi ông ấy thì biết. – Ôrôzơkun trả lời.
Trong nhà, Bêkây cởi quần áo ướt cho chồng, đưa cho y chiếc áo lông, bê ấm xamôva vào và rót trà ra cái bát.
- Không cần, - Ôrôzơkun phác một cử chỉ khước từ. – Cho rượu đây.
Chị vợ lấy ra một chai nửa lít còn nguyên, rót rượu vào cốc.
- Rót đầy vào. – Ôrôzơkun ra lệnh.
Sau khi ngửa cổ nốc một hơi hết cạn cốc vôtka, y quấn chiếc áo lông, nằm lên tấm dạ, bảo vợ:
- Mày không phải là vợ tao, tao không phải là chồng mày. Đi đi. Đừng có bén mảng đến nhà này nữa. Đi đi, trong lúc còn chưa muộn.
Bêkây thở dài, ngồi xuống giường và theo thói quen, gạt nước mắt, khẽ nói:
- Lại thế rồi ư?
- Lại cái gì? – Ôrôzơkun gầm lên. – Xéo khỏi đây!
Bêkây nhảy bổ ra khỏi nhà, và như mọi lần, vặn hai tay vào nhau, gào vang khắp sân:
- Tôi sinh ra trên đời để làm gì kia chứ, rõ khốn khổ cái thân tôi…

[Siren]

Trong lúc đó ông già Mômun cưỡi Alabas phóng đến với cháu. Alabas là con ngựa chạy nhanh. Nhưng ông Mômun vẫn đến muộn mất hơn hai tiếng đồng hồ. Ông gặp cháu ở giữa đường. Cô giáo thân hành dẫn thằng bé về nhà. Chính cô giáo ấy, với đôi tay thô kệch, sạm màu nắng gió, với chiếc măng-tô cố cựu cô mặc năm nay là năm năm rồi. Người phụ nữ mệt mỏi nom cau có. Thằng bé đã khóc hết nước mắt từ lâu, hai mắt sưng húp, đi cạnh cô giáo, tay ôm chiếc cặp, nom nó thật thảm hại và tủi nhục. Cô giáo quở trách ông già Mômun thật gay gắt. Ông xuống ngựa cúi đầu đứng trước mặt cô.
Cô giáo nói:
- Cụ không đến đón nó kịp giờ thì đừng đưa cháu đến trường nữa. Đừng trông cậy vào tôi, tôi một nách bốn con.
Mômun lại xin lỗi, lại hứa sẽ không để xảy ra chuyện như thế nữa.
Cô giáo trở lại Giêlêxai, còn hai ông cháu về nhà.
Thằng bé im lặng, ngồi trên ngựa phía trước ông. Ông già không biết nói gì với nó.
- Cháu đói lắm phải không? – Ông hỏi.
- Không ạ, cô giáo đã cho cháu bánh mì. – Thằng cháu trả lời.
- Thế tại sao cháu cứ một mực không nói năng gì?
Thằng bé vẫn không trả lời gì hết.
Ông Mômun mỉm cười ngượng ngập.
- Cháu ông hay giận quá. – Ông nhấc chiếc mũ lưỡi trai của thằng bé ra, hôn lên đỉnh đầu nó và lại đội mũ vào cho cháu.
Thằng bé không ngoảnh lại.
Hai ông cháu cứ đi như thế, cả hai đều buồn bã và trầm lặng. Mômun không để cho Alabas tự ý muốn chạy thế nào thì chạy, ông ghì riết tay cương, không muốn để thằng bé bị xóc trên con ngựa không yên. Vả lại, bây giờ cũng chẳng có việc gì phải vội vàng.
Con ngựa dường như hiểu người ta đòi hỏi gì ở nó: nó phi nhẹ nhàng. Thỉnh thoảng nó thở phì phì, nện móng lộp cộp trên đường. có con ngựa thế này thì nên cưỡi đi một mình, khe khẽ hát, mình hát mình nghe thôi. Thiếu gì điều ngưi ta tự hát cho mình nghe? Hát về những mơ ước không thành, về những năm đã qua, về những gì hồi ấy ta yêu mến… Con người thích thở than luyến tiếc cái thời đã đem theo đi một cái gì vĩnh viễn không bao giờ với tới được nữa. Nhưng thực ra đó là cái gì thì chính con người cũng không hiểu rõ. Nhưng đôi lúc người ta muốn suy nghĩ về cái đó, muốn cảm thấy chính bản thân mình.
Con ngựa hay có nước đi hay, đó là người bạn đường tốt…

[Siren]

Nhìn cái gáy cạo nhẵn của thằng cháu, cái cổ mảnh và đôi tai vểnh lên của nó, ông già Mômun nghĩ rằng cả cuộc đời rủi ro của ông, tất cả những việc làm và những nỗi nhọc nhằn đã qua, tất cả những lo âu buồn phiền trước đây nay chỉ cò để lại cho ông thằng bé này, cái sinh vật còn yếu đuối này mà thôi. Nếu ông còn đủ thời gian gây dựng cho nó nên người thì hay biết bao. Nó mới chỉ như cái bắp ngô non, vậy mà đã gớp ghỉnh ra phết. Giá như nó hồn nhiên hơn, hiền lành hơn… Nó như thế rồi những kẻ như Ôrôzơkun sẽ thù ghét nó và xâu xé nó như lũ sói xâu xé con hưou bị dồn đến chỗ cùng đường…

Rồi ông Mômun chợt nhớ đến mấy con hươu Maran thoáng hiện như những cái bóng lướt qua trong khoảnh khắc, khiến ông lúc ấy đã buột lên tiếng kêu ngạc nhiên sung sướng.
- Con ơi, con có biết gì không? Hươu Maran đã về với chúng ta rồi. – Ông Mômun nói.
Thằng bé hăm hở quay lại nhìn qua vai:
- Thật ư, ông?
- Thật. Chính mắt ông trông thấy. Ba cái đầu.
- Thế hươu từ đâu đến?
- Ông cho là từ bên kia đèo. Ở đấy cũng có những khu rừng cấm. Bây giờ là mùa thu, đường đèo qua lại được, cũng như mùa hè. Và hươu Maran đã đến thăm chúng ta.
- Thế hươu sẽ ở lại với chúng ta chứ?
- Nếu thích thì nó sẽ ở lại. Đừng động đến nó thì nó sẽ ở. Vùng ta có thừa cái ăn cho hươu. Ở đây có thể nuôi được hàng nghìn con hươu Maran… Hồi xưa, thời Mẹ Hươu Sừng, ở đây có vô vàn hươu…

Cảm thấy thằng bé linh lợi lên khi nghe tin này, nỗi tủi hờn của nó đang tan đi, ông già lại bắt đầu kể về thời xưa, về Mẹ Hươu Sừng. Và say mê với câu chuyện của mình, ông nghĩ: thật giản dị biết bao khi ta muốn đột nhiên trở nên hạnh phúc và mang lại hạnh phúc cho người khác! Phải luôn luôn sống như thế mới đúng. Ờ, như lúc này đây, giờ này đây. Nhưng cuộc sống lại không như thế: cùng với hạnh phúc, sự bất hạnh luôn luôn rình mò, xen vào tâm hồn, vào đời ta, không ngừng theo đuổi ta, sự bất hạnh từ ngàn đời nay vẫn bám riết lấy con người. Ngay cả giờ đây, khi hai ông cháu cảm thấy hạnh phúc, trong tâm hồn ông già bên cạnh niềm vui sướng vẫn canh cánh một mối lo Ôrôzơkun đang toan tính gì? Y định giở trò gì, trị ông bằng cách nào? Y định dùng hình phạt như thế nào đối với ông già đã dám không tuân lời y? Ôrôzơkun không đời nào bỏ qua chuyện này. Nếu không, y không còn là Ôrôzơkun nữa.

Để khỏi nghĩ tới tai hoạ đang chờ đợi con gái ông và bản thân ông, Mômun kể với cháu về hươu Maran, về sự cao quí, vẻ đẹp và sự nhanh nhẹn của những con vật này. Ông kể một cách say sưa như thể bằng câu chuyện đó, ông có thể ngăn chặn cái tai hoạ không sao tránh khỏi.

Nhưng thằng bé lại vui sướng. Nó không ngờ cái gì đang chờ nó ở nhà. Mắt nó rực lên, tai nó nóng bừng. Sao, hươu Maran trở lại rồi ư? Vậy ra tất cả những cái đó là có thực. Ông nói rằng Mẹ Hươu Sừng đã tha thứ tội ác của loài người chống lại mẹ và cho phép các con của mẹ trở lại vùng núi Ixxưc-kun. Ông nói rằng ba con hươu Maran vừa tới để thăm thú xem ở đây ra sao, và nếu ưng ý thì tất cả hươu Maran sẽ trở về quê hương.

[Siren]

-Ala, - Thằng bé ngắt lời ông, - có lẽ chính Mẹ Hươu sừng đã tới chăng? Có lẽ Mẹ muốn xem xem ở đây ra sao, rồi sẽ gọi các con mình tới chăng, hả ông?
- Có thể, - Ông Mômun trả lời ngập ngừng. Ông ấp úng. Ông già cảm thấy ngượng ngập: phải chăng ông đã quá say mê và thắngg bé đã quá tin lời ông? Nhưng ông không làm mất lòng tin của cháu, vả chăng đã quá muộn để làm việc đó. – Ai mà biết được. – Ông nhún vai. – Có thể lắm, có thể là chính Mẹ Hươu Sừng đã tới. Ai mà biết được…
- Nhưng ông cháu ta sẽ biết. Ala ạ, ông cháu ta đến cái chỗ ông đã trông thấy hươu Maran đi. – Thắng bé nói. – Cháu cũng muốn xem…
- Nhưng hươu có ở nguyên một chỗ đâu.
- Ta sẽ dò theo vết chứ. Ông cháu ta cứ theo vết mà đi mãi. Hễ ngó thấy hươu, dù chỉ loáng thoáng một tí thôi là về ngay. Khi ấy hươu sẽ biết rằng người không động chạm đến hươu đâu.
- Cháu trẻ con quá. – Ông nó cười khẩy, - Ta cứ về nhà đi rồi sẽ thấy.
Hai ông cháu đã tới gần khu trạm gác bằng con đường mòn phía sau các ngôi nhà. Nhà nhìn phía sau như người nhìn phía sau lưng. Cả ba ngôi nhà đều không có dấu hiệu gì cho biết những chuyện xảy ra ở bên trong. Ngoài sân cũng vắng lặng. Mối linh cảm chẳng lành kẹp chặt lấy tim ông Mômun. Có thể xảy ra những gì? Ôrôzơkun đánh đập Bêkây, người con bất hạnh của ông chăng? Y đã nốc rượu say mèm chăng? Còn có thể xảy ra chuyện gì nữa? Tại sao lại ắng lặng như thế? Tại sao không có ai ở sân vào giờ này? “Nếu mọi chuyện đều ổn cả thì phải lôi cây gỗ tai ác ấy dưới sôg lên,- Mômun nghĩ bụng. – Mặc xác cái gã Ôrôzơkun ấy, tốt hơn hết là không dây với hắn. Cứ làm theo ý muốn của hắn là hơn, thây kệ mọi sự đời. Không thể làm cho con lừa biết rằng nó là con lừa”.
Mômun cho ngựa đi tới gần chuồng:
- Xuống đi. Chúng ta đến nhà rồi. – Cố không để lộ sự lo lắng của mình, ông nói với cháu như thể hai ông cháu vừa đi xa về.
Khi thằng bé cắp cái cặp của nó toan chạy về nhà, ông Mômun ngăn nó lại:
- Khoan, hai ông cháu ta cùng đi.
Ông cho Alabas vào chuồng, rồi dắt tay thằng bé, đi về nhà.
- Ông dặn cái này nhé, - Ông bảo thằng bé. – Nếu người ta quát mắng ông thì cháu đừng sợ và đừng nghe những điều nọ tiếng kia ấy. Chuyện đó không can gì đến cháu. Việc của cháu là đi học.
Nhưng không hề xảy ra chuyện gì như vậy cả. Khi hai ông cháu vào nhà, bà chỉ nhìn ông bằng một cái nguýt dài, rồi bậm môi, lại tiếp tục khâu vá. Ông cũng không nói gì với bà. Cau có và thủ thân, ông đứng một lúc giữa phòng, rồi lấy cái bát lớn đựng xúp mì sợi trên bếp lò, lấy hai cái thìa và bánh mì, và cùng với cháu ngồi ăn bữa trưa muộn màng.
Hai ông cháu lẳng lặng ăn, bà thậm chí không thèm nhìn về phía hai người. Nét giận dữ ngưng đọng trên khuôn mặt mềm nhẽo, nâu sạm của bà. Thằng bé hiểu rằng đã xảy ra chuyện gì rất tệ hại. Nhưng hai ông bà già vẫn im lặng.
Thằng bé bỗng cảm thấy khiếp sợ, lo lắng đến nỗi ăn không trôi. Không còn gì tệ hơn là trong bữa ăn người ta cứ im lặng và ngẫm ngợi điều gì riêng tư, dữ dội và đáng ngờ. “Có lẽ lỗi tại chúng ta chăng?” – thằng bé nói với cái cặp bằng ý nghĩ. Cái cặp nằm trên bậu cửa sổ. Tim thằng bé lăn trên sàn, leo lên bậu cửa sổ, tới gần cái cặp và thì thầm với nó.
“Mày không biết gì ư? Tại sao ông buồn thế? Ông có lỗi gì? Tại sao hôm nay ông đến đón chúng mình muộn thế? Tại sao ông cưỡi Alabas không đóng yên? Xưa nay chưa từng có thế bao giờ. Có lẽ vì ông nhìn thấy hươu Maran trong rừng nên nán lại chăng?... Ngộ nhỡ chẳng có hươu Maran nào cả thì sao? Ngộ nhỡ đấy là chuyện bịa đặt thì sao? Thế là thế nào? Ông kể chuyện ấy làm gì? Hẳn Mẹ Hươu Sừng sẽ rất giận nếu ông đánh lừa chúng ta…”.
Ăn xong, ông Mômun khẽ nói với thằng bé:
- Cháu ra sân đi, có việc cần đến cháu. Cháu sẽ giúp ông. Ông ra ngay đấy.
Thằng bé ngoan ngoãn đi ra. Nó vừa khép cửa lại thì nghe thấy tiếng bà nói:
- Ông đi đâu đấy?
- Tôi đi chở gỗ. Lúc nãy nói bị mắc ở sông, - ông Mômun đáp.
- A, ông đã sực nhớ ra? – Bà gào lên, - ông đã nghĩ lại rồi đấy? Ông đi mà thăm con gái ông. Gungiaman đã đưa nó về nhà chị ta rồi. Bây giờ ai còn cần đến đứa con gái đần độn không sinh đẻ gì được của ông. Đi gặp nó đi, để nó nói cho ông biết bây giờ nó là cái thá gì. Chồng nó đuổi nó ra khỏi nhà như con chó ghẻ.
- Cần quái gì, đuổi thì đuổi chứ sao. – Ông Mômun nói bằng giọng chua xót.
- Gớm chưa! Thế còn bản thân ông có ra cái gì không? Hai đứa con gái ông hư hỏng như thế mà ông định dạy dỗ cho thằng cháu ông thành ông nọ ông kia chắc? Nó là người thế nào thì mới bõ công liều mình vì nó chứ. Lại còn dám nhảy lên con Alabas mà phóng đi nữa chứ. Táo tợn chưa! Phải biết thân biết phận mới được, ông phải nhớ là ông gây chuyện với ai… Nó sẽ vặn cổ ông như vặn cổ gà. Ông bắt đầu dám làm trái ý người khác từ hồi nào vậy? Ông trở thành anh hùng từ bao giờ vậy? Ông chớ có tính đến chuyện đưa con gái ông về ở nhà này. Tôi không cho nó bước chân đến ngưỡng cửa đâu…

[Siren]

Thằng bé ủ rũ lê bước trên sân. Trong nhà vẫn còn vang ra tiếng la rầy của bà, rồi cửa sập đánh rình một tiếng và Mômun nhảy bỏ ra khỏi nhà. Ông già đi về phía nhà Xâyđăcmat, nhưng Gungiaman đón gặp ông ở ngưỡng cửa.
- Lúc này chưa nên, để sau hẵng hay, - Chị nói với ông Mômun, ông già dừng lại, bối rối. – Anh ta khóc, đánh chị ấy. – Gungiâmn thì thầm. – Anh ta bảo rằng bây giờ hai người sẽ không ở với nhau nữa. Anh ta nguyền rủa ông. Anh ta bảo rằng lỗi là ở ông bó cả.
Ông Mômun im lặng. Biết nói gì được? Bây giờ ngay cả con gái ruột cũng không muốn nhìn mặt ông.
- Còn Ôrôzơkun vẫn đang uống rượu trong nhà anh ta. Thứ người thú vật. – Gungiaman kể lể.
Cả hai cùng nghĩ ngợi. Gungiaman thờ dài ái ngại.
- Giá anh Xâyđăcmat về mau mau lên thì tốt. Hôm nay thế nào anh ấy cũng về. Anh ấy sẽ cùng ông chở cây gỗ đi cho xong chuyện, thế là rảnh nợ.
- Có phải chỉ là chuyện cây gỗ thôi đâu? – Ông Mômun lắc đầu. Ông trầm ngâm suy nghĩ, rồi thấy cháu đứng cạnh, ông bảo nó: - Cháu đi chơi đi.
Thằng bé đi ra chỗ khác. Nó vào nhà kho, lấy chiếc ống nhòm giấu ở đó. Nó lau chiếc ống nhòm cho sạch bụi. “Thật khổ cho chúng ta. – Thằng bé buồn rầu nói với chiếc ống nhòm. – Có lẽ lỗi là tại tao với cái cặp. Ước gì có một trường học khsc ở nơi nào đó. Tao với chiếc cặp sẽ đến đấy học. Không cho một ai hay biết. Nhưng tao chỉ thương ông thôi,ông sẽ tìm kiếm. còn mày, ống nhòm ơi, mày sẽ cùng ai ngắm nhìn con tàu thuỷ trắng? Mày tưởng tao sẽ không thành cá ư? Đấy rồi xem. Tao sẽ bơi ra với con tàu thuỷ trắng…”.
Thằng bé nấp sau đống cỏ khô và bắt đầu chiếu ống nhòm nhìn ra xung quanh. Tronglòng không vui, nó nhìn một lúc rồi thôi. Giá vào lúc khác thì nó nhìn không chán mắt: núi non mùa thu bao phủ bởi những cánh rừng thu, phía trên là tuyết trắng, phía dưới là lửa đỏ rực.

Thằng bé đặt chiếc ống nhòm vào chỗ cũ, và khi ra khỏi nhà kho, nó thấy ông dắt con ngựa qua sân, ngựa mang vòng cổ và dây thắng. Ông đi về quãng sông cạn. Thằng bé muốn chạy đến với ông, nhưng một tiếng thét gọi của Ôrôzơkun làm nó dừng lại. Ôrôzơkun nhảy xổ ra khỏi nhà, mặc chiếc áo lót trong, vai khoác tấm áo lông. Mặt y đỏ tía như bầu vú bị viêm.
- Này, lão già. – Y quát lên với ông Mômun bằng giọng dữ tợn. Dắt ngựa đi đâu? Trả nó về chỗ cũ. Không cần đến lão. Chớ có cả gan động đến cây gỗ. Bây giờ lão chẳng là cái quái gì ở đây nữa. Ta sẽ sa thải lão. Xéo đi đâu thì đi.
Ông cười khẩy một cách chua chát và dắt ngựa trả vào chuồng. Đột nhiên ông Mômun trở nên già lão và bé nhỏ quá chừng. Ông bước đi, lê gót ủng quèn quẹt và không nhìn xung quanh.

Thằng bé nghẹn thở vì tủi thay cho ông, và để không ai nhìn thấy nó khóc, nó chạy dọc bờ sông. Con đường mòn phía trước chìm trong sương mù, biến mất rồi lại xuất hiện dưới chân. Thằng bé chạy, mắt mờ lệ. Này đây những khối đá gần bờ mà thằng bé yêu mến: “Xe tăng”, “Chó sói”, “Yên ngựa”, “Lạc đà nằm”. Thằng bé không nói gì với chúng, chúng chẳng hiểu gì cả, từ trước tới giờ chúng vẫn thản nhiên dừng nguyên một chỗ. Thằng bé ôm lấy cái bướu của “Lạc đà nằm”, và tì người vào khối đá màu hung, nó khóc nức nở, khóc một cách cay đắng, buồn tủi. Nó khóc khá lâu, rồi dần dần nín lặng và nguôi đi.

[Siren]

Cuối cùng, nó ngẩng đầu lên, lau mắt và sững người ra khi nhìn về phía trước.
Ngay trước mặt nó, ở bờ bên kia có ba con hươu Maran đứng sát mặt nước. Hươu Maran thực sự. Bằng xương bằng thịt. Chúng uống nước, và dường như đã uống thoả thích. Một con con to nhất, sừng nặng – lại cúi đầu xuống nước và uống từng tí một, dường như ngắm nghĩa cỗ sừng của mình trong vụng nước nhỏ, như thể soi gương. Con hươu đó lông màu nâu nhạt, ngực nở, vạm vỡ. Khi nó ngẩng đầu lên, nước nhỏ giọt từ vành môi lông lá màu sáng của nó. Con hươu sàng động đậy hai tai, chăm chú nhìn thằng bé.
Nhưng nhìn thằng bé chăm chú nhất là con hươu cái trắng, hông nở, sừng trên đầu thanh mảnh, nhiều nhánh, nom như chiếc vương miện. Sừng con hươu này hơi nhỏ hơn, nhưng rất đẹp. Con hươu này hệt như Mẹ Hươu Sừng. Mắt to, sáng. Bản thân hươu nom như con ngựa cái thon thả mỗi năm đẻ một con. Mẹ Hươu Sừng nhìn thằng bé chằm chằm bằng cặp mắt điềm tĩnh, như nhớ xem đã gặp thằng bé đầu to tai vểnh này ở đâu. Mắt hươu loáng ướt, long lanh ngời sáng ở đằng xa. Từ hai lỗ mũi bốc lên một làn hơi mờ nhẹ. Cạnh mẹ Hươu, một chú hươu non không sừng đứng quay mông lại phía này, đang ăn những cành liễu. Chú hươu non chẳng lo nghĩ gì hết. Chú béo tốt, rắn chắc và vui vẻ. Bỗng nhiên thôi không ăn cành cây nữa, chú nhảy cẫng lên, đụng vai vào hươu mẹ, rồi nhảy nhót xung quanh, xoắn xuýt lấy mẹ. Chú cọ cái đầu không sừng vào sườn Mẹ Hươu Sừng. Còn Mẹ Hươu Sừng vẫn nhìn thằng bé hoài.

Thằng bé nín thở, từ sau tảng đá đi ra, và như trong chiêm bao, nó giơ hai tay về phía trước, tới gần bờ,tới sát mặt nước. Mấy con hươu Maran không hề sợ hãi. Từ bờ bên kia, chúng điềm nhiên ngó nhìn thằng bé.
Giữa người và hươu là dòng sông màu lục nhạt, trong veo, chảy xiết, sủi réo, tràn qua những chỗ chồng chất đá ngầm. Nếu như không có con sông này ngăn cách hươu và nó thì tưởng chừng như có thể tới gần và sờ, mó vào những con hươu. Hươu Maran đứng trên bãi sỏi bằng phẳng, sạch tinh. Phía sau mấy con hươu, ở chỗ tận cùng của dải đá sỏi, những bụi cây mùa thu của rừng tugai rực lên như bức tường bốc lửa. Cao hơn nữa là bờ dốc bằng đất sét, trên bờ dốc là những cây phong và dương đỏ tía pha sắc vàng óng ánh, phía trên nữa là một khu rừng lớn và tuyết trắng trên những quả núi thấp lởm chởm đá.
Thằng bé nhắm mắt rồi lại mở ra. Trước mặt nó vẫn là cảnh tượng ấy, và gần rừng tugai lá đỏ hơn chút nữa vẫn là những con hươu Maran hoang đường ấy đứng trên bãi đá sỏi sạch tinh.
Nhưng kìa, hươu đã quay đi và kéo hàng một vượt qua bãi đá sỏi vào rừng. Đi đầu là con hươu to, đi giữ là con hươu non chưa có sừng, cuối cùng là Mẹ Hươu Sừng. Mẹ hươu ngoảnh lại nhìn thằng bé lần nữa. Hươu Maran vào rừng tugai, đi qua các bụi cây. Những cành cây màu đỏ đung đưa phía trên đầu hươu, lá đỏ rụng lả tả xuống những tấm lưng bằng phẳng mềm mại của chúng.
Ba con hươu theo dải đường mòn leo lên bờ dốc. Chúng dừng lại ở đây. Thằng bé lại tưởng như những con hươu đang nhìn nó. Con hươu to vươn dài cổ, ngửa đầu ra sau khiến sừng chạm vào lưng, kêu lên vang dội như tiếng kèn đồng: “ba-ô! Bao-ô!”. Tiếng kêu của nó chuyển vận rầm rầm trên bờ dốc,biến thành một dư âm kéo dài trên sông: “A-ô-ô, a-ô!”.

[Siren]

Mãi đến lúc này thằng bé mới sực tỉnh. Nó ba chân bốn cẳng chạy về nhà theo con đường mòn quen thuộc. Chạy thật lực. Nó lao vút qua sân và xô cửa đánh rầm một tiếng làm cửa bật tung ra, thở hổn hển gào lên ở ngưỡng cửa:
-Ata! Hươu Maran đã đến! Hươu Maran! Ở ngay đây thôi!
Ông Mômun nhìn cháu, ông ngồi trong góc nhà, đau xót và lặng lẽ. Ông không nói gì, dường như chẳng hiểu đầu cua tai nheo ra sao.
- Thôi đừng làm ồn lên! Bà xuỵt một tiếng. – Đến thì mặc nó, lúc này ai thiết gì đến hươu với nai.

Thằng bé lặng lẽ quay ra sân. Ngoài sân vắng tanh. Mặt trời đã xuống sau núi Karaun, sau dãy núi trọc gần đấy lúc này đã nhuốm màu hoàng hôn. Ráng chiều đỏ đậm nhưng không ấm, thắm hồng trên vùng núi hoang vu đang lạnh dần. Từ nơi này, cái ráng hồng lạnh lẽo ấy lan tràn ra những đỉnh núi mùa thu xung quanh, lung linh như ánh hồi quang. Rừng chìm trong bóng tối chiều hôm.
Bắt đầu cảm thấy lạnh. Gió từ nơi có tuyết lùa về. Thằng bé run lên. Nó rét.
Nó ớn rét ngay cả khi đã lên giường nằm. Mãi nó chưa ngủ được. Bên ngoài đêm tối đen. Đầu nhức buốt. Nhưng thằngbé chẳng nói năng gì. Không ai biết nó ốm. Người ta đã quên nó. Mà không quên làm sao được kia chứ!
Ông đâm ra quẫn trí. Đứng ngồi không yên. Lúc thì đi ra ngoài, lúc thì lại vào, lúc ngồi xệp xuống, buồn rũ, thở dài thườn thượt, lúc thì lại đứng lên và đi dâu không rõ. Bà tức giận cằn nhằn ông già và cũng đi đi lại lại, ra sân rồi lại vào. Ngoài sân có những tiếng nói nhát gừng, nghe không rõ, có tiếng chân ai bước vội vã, có tiếng ai chửi mắng, hình như Ôrôzơkun lại chửi mắng, có người nào khóc nức nở…

Thằng bé nằm im thít, mỗi lúc một thêm mệt mỏi vì những tiếng nói và tiếng bước chân ấy, vì tất cả những gì xảy ra trong nhà và ngoài sân.
Nó nhắm mắt lại, và để bớt cô đơn, để quên đi cái thân phận bị bỏ rơi của mình, nó nhớ lại sự việc đã xảy ra hôm nay, cái cảnh tượng mà nó mong muốn được thấy. Nó đứng trên bờ con sông lớn. Nước chảy nhanh đến nỗi không thể nhìn lâu xuống nước được,nhìn lâu thì mặt mày sa sẩm. Còn ở bờ bên kia, những con hươu Maran nhìn nó. Cả ba con hươu Maran nó đã thấy hồi chiều, giờ đây lại đứng đó. Mọi việc lại tái diễn. Từ làn môi ướt của con hươu đực to lớn, vẫn những giọt nước ấy nhỏ xuống vụng khi hươu cất đầu lên khỏi mặt nước. Còn Mẹ Hươu Sừng vẫn nhìn thằng bé chằm chằm như thế bằng cặp mắt hiền từ, thông hiểu. Mắt hươu mẹ rất to, thẫm máu và loáng ướt. Thằng bé rất ngạc nhiên vì Mẹ Hươu Sừng có thể thở dài y như người.Thở dài buồn rầu và đau xót giống như ông nó. Rồi mấy con hươu bỏ đi, xuyên qua những bụi tugai. Những cành cây màu đỏ đung đưa trên đầu hươu, lá cây đỏ úa rơi lả tả xuống những tấm lưng hươu bằng phẳng và mềm mại. Hươu leo lên bờ dốc. Cả tốp dừng lại ở đấy. Con hươu lớn vươn cổ, ngật đầu ra sau, sừng chạm vào lưng, cất tiếng kêu vang như tiếng kèn: “Ba-ô! Ba-ô!”. Thằng bé mỉm cười một mình, nhớ tiếng kêu của con hươu to vang vọng hồi lâu trên mặt sông. Sau đó hươu Maran khuất dạng trong rừng.Nhưng thằng bé không muốn giã từ hươu Maran, và nó bắt đầu nghĩ ra những gì nó muốn thấy.

[Siren]

Con sông lớn lại hiện ra trước mắt nó,nước chảy nhanh vùn vụt. Chóng cả mặt vì tốc độ dòng chảy. Thằng bé nhún mạnh, nhảy như bay qua sông. Nhịp nhàng và êm nhẹ, nó đáp xuống cách những con hươu Maran không xa. Hươu vẫn đứng trên bãi sỏi như trước. Mẹ Hươu Sừng gọi nó tới:
- Con là con cái nhà ai vậy?
Thằng bé im lặng: nó xấu hổ, không muốn nói nó là con ai.
- Con và ông rất yêu mẹ, thưa Mẹ Hươu Sừng. Chúng con chờ mẹ đã lâu rồi. – Nó thốt lên.
- Ta cũng biết con. Và biết cả ông con nữa. Ông con là người tốt. – Mẹ Hươu Sừng nói.
Thằng bé vui sướng, nhưng không biết nói thế nào để bầy tỏ lòng biết ơn.
- Mẹ có muốn con biến thành cá và bơi theo sông ra hồ Ixxưc-kun, đến với con tàu thủy trắng không? – Nó bỗng nói.
Cái đó nó làm được. Nhưng về chuyện này,Mẹ Hươu Sừng không trả lời gì cả. Thế là thằng bé bèn cởi quần áo, và như mọi lần về mùa hè, nó co ro, bám lấy cành liễu gần bờ, thả mình xuống nước. Nhưng hoá ra nước không lạnh buốt, mà nóng rực, hầm hập. Nó mở mắt bơi dưới nước, và vô vàn hạt cát nhỏ xíu vàng óng ánh cùng những mảnh đá nhỏ li ti quay cuồng xung quanh như bầy ong bay vù vù. Nó bắt đầu ngạt thở, và luồng nước nóng vẫn cứ cuốn nó đi.
- Giúp con với, Mẹ Hươu Sừng, giúp con với, con cũng là con trai mẹ. – Nó gào to.
Mẹ Hươu Sừng chạy theo nó trên bờ. Mẹ chạy nhanh, sừng rẽ gió vi vút. Thằng bé lập tức cảm thấy nhẹ nhõm.
Ngươì nó đầm mồ hôi. Thằng bé nhớ rằng những lần như thế, ông càng ủ ấm cho nó, nó đắp lại chăn cho kín hơn. Trong nhà không có ai. Bấc đèn đã lên hoa, đèn sáng tù mù. Thằng bé muốn trở dậy, uống nước cho đã khát, nhưng ngoài sân lại vang lên tiếng nói gay gắt, có người nào quát mắng ai không rõ, có người nào khóc, một người khác dỗ dành. Có tiếng huyên náo, tiếng chân rầm rập… Rồi ngay cạnh cửa sổ có tiếng ôi ối và tiếng chân hai người, dường như người nọ lôi kéo người kia. Cửa bật mở đánh rầm một tiếng, và bà nổi cơn tam bành, thở hồng hộc, đúng là xô ông vào trong nhà. Chưa bao giờ thằng bé thấy ông nó khiếp sợ như thế. Dường như ông chẳng còn hiểu mô tê gì nữa. Mắt ông nhớn nhác, hoang mang. Bà đẩy vào ngực ông, bắt ông ngồi xuống.
- Ngồi đấy, ngồi đấy, ông già ngốc nghếch, không ai cần thì đừng có xộc vào. Có phải lần đầu tiên giữa chúng có sinh chuyện như thế đâu? Nếu ông muốn mọi việc đều được dàn xếp ổn thoả thì cứ ngồi đấy, đừng có dính vào. Tôi bảo gì làm nấy. Nghe chưa? Không thì thằng ấy nó sẽ làm cho chúng ta không sống nổi đâu, ông thừa hiểu là nó sẽ làm chúng ta không còn đất sống nữa kia. Tôi với ông già rồi, biết đi đâu được? Đi đâu được? – Nói đoạn bà sập cửa đánh rình một cái và lại hấp tấp chạy đi.
Trong nhà lại vắng lặng. Chỉ nghe thấy tiếng thở khò khè đứt quãng của ông. Ông ngồi trên bệ bếp lò, hai tay run run ôm chặt lấy đầu. Bỗng nhiên ông già quì xuống, giơ hai tay lên cao, rên rỉ, nói với ai không rõ:
- Hãy đem tôi đi, bắt tôi đi, lão già khốn khổ này! Chỉ xin Người cho nó một đứa con! Tôi không còn đủ gan nhìn thấy nó nữa. Xin ban cho nó một đứa con, chỉ một đứa thôi, xin hãy thương lấy chúng tôi…
Ông già vừa khóc vừa loạng choạng đứng dậy và vịn vào tường, sờ soạng tìm cánh cửa. Ông ra ngoài, khép cửa lại, và ở ngoài cửa, ông khóc nức lên, tay bưng miệng cố nén tiếng khóc.
Thằng bé khó ở trong người. Nó lại ớn lạnh. Khi thì sốt nóng khi thì lạnh run. Nó muốn trở dậy, ra với ông. Nhưng chân và tay không theo ý nó, đầu nhức nhối. Ông già vẫn khóc ngoài cửa, và Ôrôzơkun say rượu lại làm dữ ở sân, già Bêkây lại gào khóc inh ỏi, tiếng cô Gungiaman và bà van vỉ, can ngăn hai vợ chồng họ.
Thằng bé rời bỏ những con người đó và đi vào thế giới tưởng tượng của mình.

Nó lại đứng trên bờ con sông chảy xiết, còn ở bờ bên kia, trên bãi sỏi vẫn là những con hươu Maran ấy.Thế là thằng bé cầu xin: “Thưa Mẹ Hươu Sừng, cầu xin mẹ đem đến cho già Bêkây con một chiếc nôi treo trên sừng của mẹ! Con cắn rơm cắn cỏ cầu xin mẹ đem cho họ một chiếc nôi. Xin cho họ có một đứa con”. Và thằng bé chạy đến với Mẹ Hươu, băng qua sông nước. Nước biến đâu mất, song nó cũng chẳng tới gần được bờ bên kia, nó chạy mà dường như vẫn dẫm chân tại chỗ. Nó không ngớt van vỉ, cầu khẩn Mẹ Hươu Sừng: “Xin mẹ mang đến cho họ một chiếc nôi treo trên sừng của mẹ! Xin mẹ làm sao cho ông chúng con khỏi khóc, sao cho Ôrôzơkun đừng đánh già Bêkây. Xin mẹ cho họ sinh được một đứa con. Con sẽ yêu tất cả mọi người, con sẽ yêu cả bác Ôrôzơkun nữa, chỉ cần mẹ cho bác ta sinh được một đứa con. Xin mẹ đem cho họ một chiếc nôi treo trên sừng của mẹ!..”

[Siren]

Thằng bé tưởng như nghe thấy tiếng chuông con ngân vang ở đằng xa. Tiếng chuông mỗi lúc một rõ. Đấy là Mẹ Hươu băng qua các ngọn núi, mang theo chiếc nôi trẻ em có quai, treo trên sừng của mẹ- chiếc bêsic bằng gỗ phong có cái chuông con. Chuông gắn vào nôi reo vang. Mẹ Hươu Sừng rất vội. Tiếng chuông ngân mỗi lúc một gần…
Nhưng cái gì thế nhỉ? Hoà vào tiếng chuông có tiếng động cơ ầm ì xa xa. Ở đâu đó có chiếc cam-nhông đang chạy. Tiếng ù ù của động cơ một lúc một mạnh, một rõ hơn, còn tiếng chuông trở nên rụt rè, nhịp reo thảng thốt và lát sau thì mất hẳn trong tiếng động cơ ồn ào.
Thằng bé nghe thấy chiếc ô-tô tới gần sần, tiếng sắt khua động ầm ầm. Con chó sủa vang nhảy xổ ra sân sau. Ánh đèn pha hắt lên bừng sáng ở cửa sổ trong giây lát rồi tắt ngấm. Động cơ cũng im bặt. Tiếng sập cửa buồng lái. Những người mới tới trao đổi với nhau – nghe tiếng nói thì có ba người, - họ đi qua cái cửa sổ chỗ thằng bé nằm.
- Xâyđăcmat đã về, - Bỗng có tiếng nói mừng rỡ của Gungiaman và nghe tiếng chân chị hối hả chạy đến đón chồng. – Gớm, mọi người đợi hết cả hơi!
- Chào chị! – Những người lạ trả lời chị.
- Thế nào, ở nhà ra sao? – Xâyđăcmat hỏi.
- Chẳng có gì lạ. Vẫn sống bình thường. Sao về muộn thế?
- Em phải nói là anh gặp may mới đúng. Cố về được tới nông trường quốc doanh, anh chờ mãi để đón một chiếc ô-tô đi cùng đường. Ít ra là đi nhờ đến giêlêxai. Thế mà lại gặp đúng mấy người này đến chỗ chúng ta lấy gỗ, - Xâyđăcmat kể. – Hẻm núi tối om. Đường xá thì em biết đấy.
- Thế Ôrôzơkun đâu? Có nhà không? – Một trong hai người vừa tới hỏi.
- Có nhà. – Gungiaman ngập ngừng trả lời. – Bác ấy hơi khó ở. Nhưng các ông đừng lo. Đêm nay mời các ông nghỉ lại đây, có đủ chỗ mà. Ta đi đi.
Họ đi. Nhưng mới được mấy bước, họ dừng lại.
- Kính chào ăcxakan, chào baibitsê.
-Những người mới tới chào ông Mômun và bà. Như vậy là sợ mang tiếng với người nơi khác đến, ông bà đã ra sân đón khách lạ cho phải phép. Có lẽ cả Ôrôzơkun cũng sẽ sợ mang tiếng chăng? Dù sao chắc bác ta cũng không muốn bản thân bác ta và những người khác phải mang tiếng xấu.
Thằng bé hơi yên tâm. Nói chung nó thấy dễ chịu hơn. Đầu bớt nhức. Thậm chí nó nghĩ không biết có nên trở dậy, ra xem chiếc xe hay không: đấy là loại xe gì, bốn bánh hay sáu bánh. Mới hay cũ? Rơ-mooc như thế nào? Mùa xuân năm nay, có lần thậm chí một chiếc cam-nhông quân sự đã tạt vào trạm gác này: bánh xe cao, mũi xe hếch như bị chặt cụt. Anh lính lái xe trẻ tuổi cho thằng bé ngồi lên ngồi ca-bin. Tuyệt thật! Còn người quân nhân đeo cầu vai vàng choé tới đáy bằng chiếc cam-nhông đó cùng với Ôrôzơkun đi vào rừng. Để làm gì nhỉ? Chưa từng bao giờ có chuyện như thế.
- Các chú làm gì thế, đi lùng gián điệp à? – Thằng bé hỏi người lính.
Ngưi kia nhếch mép cười.
- Ừ, đi lùng gián điệp.
- Nhưng chưa hề có tên gián điệp nào đến đây bao giờ cả, - Thằng bé buồn rầu thốt lên.
Anh lính cười phá lên:
- Thế nhưng cháu cần tên gián điệp để làm gì?
- Cháu sẽ truy lùng nó và tôm cổ nó.
- Ái chà, cháu hăng hái quá đấy! Còn nhỏ quá, hãy lớn leen chút nữa đã.
Trong lúc người quân nhân đeo cầu vai vàng choé cùng với Ôrôzơkun đi vào rừng, thằng bé và anh lái xe nói chuyện với nhau.
- Cháu thích tất cả các ô-tô và tất cả những người lái xe. – Thằng bé nói.
- Tại sao vậy? – Người lính tò mò hỏi.
- Ô-tô là loại xe tốt, khoẻ và nhanh. Lại có mùi xăng thơm thơm. Lái xe người nào cũng trẻ, và tất cả đều là con của Mẹ Hươu Sừng.
- Cái gì? Cái gì? – Người lính không hiểu. – Mẹ Hươu Sừng nào?
- Thế mà chú không biết ư?
- Không. Chưa bao giờ chú nghe thấy điều kì lạ như thế.
- Thế chú là người ở đâu?
- Chú là người Kazăc ở Karaganđa. Chú đã học ở trường của mỏ.
- Không, cháu hỏi chú con ai kia.
- Con của bố và mẹ chú.
- Thế bố và mẹ chú con ai?
- Lại là con của một ông bố và một bà mẹ.
- Thế ông bố và bà mẹ ấy là con ai?
- Này, cứ như thế thì có thể hỏi mãi không cùng.
- Còn cháu là con của các con trai của Mẹ Hươu Sừng.
- Ai nói với cháu như thế?
- Ông cháu.
- Cái chuyện hơi lẩm cẩm đấy. – Anh lính lắc đầu hoài nghi.
Anh thú thằng bé đầu to, tai vểnh, con trai của các con trai của Mẹ Hươu Sừng này. Nhưng anh lính hơi ngượng ngập khi vỡ lẽ ra rằng chẳng những anh không biết dòng họ mình khởi nguyên từ đâu, mà thậm chí còn không biết cả tông chi bẩy đời của mình, điều này người ta nhất thiết phải biết. Anh chỉ biết bố, ông, cụ mình. Còn tiếp nữa thì sao?
- Thế không ai dạy chú nhớ tên các cụ bẩy đời à? – thằng bé hỏi.
- Không. Mà biết để làm gì kia chứ? Như chú đây này, chú không biết, vậy mà cũng chẳng sao. Chú vẫn sống bình thường.
- Ông cháu bảo rằng nếu người ta không nhớ đến tổ tiên thì sẽ đâm ra hư hỏng.
- Ai hư hỏng? Con người ấy ư?
- Vâng.
- Nhưng tại sao kia chứ?
- Ông cháu bảo rằng khi ấy sẽ không ai xấu hổ về những việc làm xấu xa, bởi vì con cháu có nhớ đến cha ông đâu mà lo. Và cũng sẽ không ai làm việc tốt, vì đằng nào thì con cháu cũng chẳng biết đến kia mà.
- Ông của cháu kì thật đấy! – Anh lính ngạc nhiên thành thực. – Một người ông lí thú. Có điều ông cụ nhồi vào đầu cháu đủ mọi chuyện vớ vẩn. Còn cháu là một thằng bé to đầu… Tai cháu nom như cái máy định vị ở bãi thử của các chú. Cháu đừng nghe ông cụ. Chúng ta đang đi tới chủ nghĩa cộng sản, bay vào vũ trụ, vậy mà ông già dậy cháu cái gì vậy? Giá như ông cháu đến học lớp chính trị của các chú, người ta sẽ làm cho ông cụ hiểu ra ngay tức khắc: Rồi đây cháu lớn lên, học thành tài, cháu nên đi nơi khác, đừng ở với ông nữa. Ông cháu là một người dốt nát, vô văn hoá.
- Không, cháu chẳng bỏ ông đi đâu cả. – Thằng bé không chịu. – Ông cháu là người tốt.
- Ấy là bây giờ thì cháu nghĩ thế thôi. Sau này cháu sẽ hiểu.
Lúc này, lắng nghe tiếng người nói, thằng bé nhớ tới chiếc xe quân sự ấy và nhớ tới việc hồi ấy nó không làm cách nào giảng giải cho anh lính hiểu rõ được tại sao những người lái xe ở đây, ít nhất là những người nó biết, đều tự coi mình là con cháu Mẹ Hươu Sừng.

[Siren]

Thằng bé đã nói với anh lính như thế, và điều đó là có thực. Nó không bịa đặt chút gì. Năm ngoái, đúng vào tiết thu như thế này, hay hình như muộn hơn chút nữa, có những chiếc ô-tô của nông trường quốc doanh vào núi chở cỏ khô. Xe không đi qua trạm gác, mà cách trạm gác một quãng thì theo con đường lớn lớn rẽ vào thung lũng Arisa và đi lên phía trên, nơi mùa hè ngưi ta đã cắt cỏ khô để mùa thu đưa xe lên chở về nông trang. Nghe thấy tiếng động cơ gầm gào chưa từng thấy trên núi Karaun, thằng bé chạy ra ngã ba đường. Nhìn thấy ngay bao nhiêu là ô-tô! Chiếc nọ nối đuôi chiếc kia. Cả một đoàn dài. Thằng bé đếm được mười lăm chiếc.
Thời tiết cữ này rất dễ xoay chuyển đột ngột, chưa biết ngày nào tuyết có thể ập xuống. Khi ấy thì “vĩnh biệt cỏ khô, hẹn đến năm sau”. Ở vùng này, không kịp thời chở cỏ đi thì sau đó đừng nghĩ gì đến cỏ nữa. Xe không tài nào đi được. Chắc hẳn ở nông trường quốc doanh, người ta bấn bíu công việc kia việc nọ nên cứ trì hoãn mãi, rồi khi thời gian đã gấp, người ta bèn quyết định có bao nhiêu xe đưa đi hết, chở vệ một lần toàn bộ số cỏ đã cắt. Nhưng đâu có ơ ngon như vậy!..
Song thằng bé không biết điều đó, và lại thực ra chuyện đó bận gì đến nó? Vui mừng tíu tít, đúng là nó chạy ra đón từng chiếc xe, chạy theo xe một quãng rồi lại đón chiếc xe sau. Những chiếc cam-nhông đó toàn là xe khá mới, buồng lái đẹp, ô kính rộng. Ngồi trong buồng lái những chàng gighit trẻ tuổi anh nào nom cũng còn măng sữa, một số buồng lái có hai chàng trai. Những thợ lái bạn đi để xếp và bó cỏ khô. Thằng bé thấy bọn họ người nào cũng đẹp trai, can trường vui tính. Y như trong phim ảnh.

Nói chung thằng bé không lầm. Sự thể đúng là như thế. Ô-tô của họ chạy tốt, bon nhanh trên con đường đá dăm rắn chắc sau khi xuống hết đoạn dốc núi Karaun. Họ rất hào hứng: thời tiết khá tốt, thêm nữa không biết tự đâu bỗng xuất hiện một thằng bé đầu to tai vểnh, chẳng rõ con cái nhà ai, chạy ra đón từng chiếc xe, cứ cuống lên vì vui sướng điên cuồng. Chẳng thể nào không cười và giơ tay vẫy nó, không dọa đùa nó để nó càng vui vẻ và tinh nghịch hơn…
Chiếc cam-nhông đi sau chót thậm chí còn dừng lại. Một chàng trẻ tuổi, mặc quần áo lính với chiếc áo khoác ngắn, nhưng không đeo cầu vai và không đội mũ lưỡi trai quân nhân, mà đội mũ cát-két. Đấy là anh lái xe.
- Chào chú bé! Tại sao em lại ở đây, hả? – Anh niềm nở nháy mắt với thằng bé.
- Chơi thế thôi. – Thằng bé trả lời không chút bối rối.
- Em là cháu ông Mômun phải không?
- Vâng.
- Chú biết mà. Chú cũng là người Bugu đấy. Và tất cả anh em trong đoàn xe này đều là người Bugu cả. Các chú đi lấy cỏ khô. Người Bugu bây giờ không ai biết ai nữa, tản tác hết cả… Nói với ông chú có lời hỏi thăm nhé. Hãy nói rằng cháu đã gặp chú Kulubêc, con trai ông Sốtbai. Hãy nói rằng chú Kulubêc đi bộ đội đã về và hiện giờ làm lái xe ở nông trường quốc doanh. Thôi, cháu ở đây nhé! – Lúc chia tay, chú lái xe tặng thằng bé một chiếc huy hiệu quân nhân gì không rõ, rất hấp dẫn. Nom như chiếc huân chương.

[Siren]

Xe gầm lên như con báo và chạy đi, đuổi kịp những chiếc khác trong đoàn. Đột nhiên thằng bé muốn ngồi xe cùng đi với chú ấy, cái chú mặc áo khoác ngắn, niềm nở, can trường, người cùng bộ lạc Bugu. Nhưng đường đã vắng tanh, và thằng bé phải trở về nhà. Nó về nhà lòng đầy tự hào, và nó kể với ông về cuộc gặp gỡ đó. Còn chiếc huy hiệu thì nó đeo trước ngực.
Hôm ấy, lúc gần tối, gió Xan-tasơ chợt nổi lên đùng đùng từ dãy núi cao ngất trời. Gió ào tới, giật dội từng cơn. Lá cây cuốn bốc lên, quện thành cả một cây cột trên rừng, và mỗi lúc một vươn cao lên trời, ào ào băng qua các trái núi. Trong khoảnh khắc, đất trời quay cuồng mù mịt đến nỗi không thể mở mắt ra được. Tuyết lập tức trút xuống. Bóng tối trắng mờ bất thình lình chụp lấy trái đất, rừng cây nghiêng ngả, sóng sủi réo. Tuyết xuống dày đặc, biến thành cơn bão.
Họ phải chầy chật lắm mới lùa được gia súc về, thu dọn được mấy thứ ở sân, vất vả lắm mới khuân đựơc kha khá củi vào nhà. Sau đó không ai thò mũi ra khỏi nhà nữa. Ra ngoài sao được: bão tuyết đến sớm và ghê gớm như thế này.
- Thế là cái quái gì nhỉ? – Ông Mômun băn khoăn lo lắng trong lúc nhóm bếp lò. Ông vẫn lắng nghe tiếng gió rít, chốc chốc lại đến gần cửa sổ.
Bên ngoài, bóng tối tràn ngập tuyết trắng, cuộn xoáy nhanh chóng dày đặc lại.
- Thôi ông về chỗ của ông đi! – Bà cằn nhằn. – Đây là lần đầu tiên như thế chắc? “ Thế là cái quái gì nhỉ?” – Bà nhại lại – Thế là mùa đông đã đến chứ còn gì nữa.
- Bất chợt như thế, trong vòng có một ngày thôi ư?
- Sao lại không nhỉ? Nó phải hỏi ông chắc? Mùa đông, nó cần đến là nó cứ đến thôi.
Gió gào rú trong ống khói bếp lò. Lúc đầu, khi giúp ông làm việc nhà, thằng bé rụt rè và rét cóng nữa. Nhưng lát sau củi cháy to, trong nhà bắt đầu ấm, thơm mùi nhựa nóng, mùi khói gỗ thông, thằng bé yên tâm, cảm thấy ấm áp.
Rồi cả nhà ăn tối. Xong, họ đi ngủ. Bên ngoài tuyết vẫn xuống, cuộn xoáy, gió lồng lộn.
“Trong rừng chắc là khiếp lắm”. – Thằng bé nghĩ, lắng nghe những âm thanh ngoài cửa sổ. Nó thấp thỏm bồn chồn khi bỗng nhiên có những tiếng nói mơ hồ, những tiếng thét gọi gì không rõ vẳng đến. Có người nào gọi ai không rõ, có người nào lên tiếng. Thoạt tiên thằng bé cho rằng nó mường tượng thế thôi. Lúc này ai đến đây làm gì? Nhưng cả ông Mômun và bà đều chột dạ.
- Có người. – Bà nói.
- Ừ đúng. – Ông già đáp, giọng ngập ngừng.
Rồi ông bắt đầu lo lắng: Ở đâu mà lại đến đây vào cái giờ như thế này? Ông già vội vã mặc quần áo. Bà cũng hối hả. Bà trở dậy, thắp đèn. Thằng bé sợ hãi điều gì không rõ, nhanh chóng mặc quần áo. Trong lúc đó có người đến gần cửa sổ. Nhiều tiếng nói, nhiều tiếng bước chân, tiếng tuyết bị giẫm ken két. Những người mới tới nện gót ủng thình thịch ngoài hiên, gõ cồng cộc ở cửa ra vào.
- Ăcxakan, mở cửa ra! Chúng tôi chết rét rồi đây này.
- Ai đấy?
- Người nhà đây mà.
Ông Mômun mở cửa. Hơi lạnh, gió và tuyết cuồn cuộn thốc vào nhà, và ùa vào theo là những con người tuyết bám suốt từ đầu đến chân, chính là những người lái xe lúc ban ngày đã đánh xe đến khu Arsa lấy cỏ khô. Thằng bé nhận ra họ ngay. Nó nhận ra cả Kulubêc mặc chiếc áo khoác ngắn, chú lái xe đã cho nó chiếc huy hiệu quân nhân. Một người được họ dìu đi, người đó rên rỉ, kéo lê một chân. Trong nhà lập tức nháo nhào cả lên.
- Axtapranla!(1) Có chuyện gì vậy? – Ông Mômun và bà đồng thanh lên tiếng than thở.

---------------------
(1) Axtrapanla: cầu trời phù hộ (chú thích của bản tiếng Nga.)

[Siren]

- Chúng cháu sẽ kể chuyện sau! Vẫn còn mấy anh em chúng cháu đang đi ở ngoài kia, bảy người. Chỉ e họ lạc đường. Nào, cậu ngồi xuống đây. Sái chân đây mà. – Kulubêc nói nhanh, đồng thời đặt anh chàng đang rên rỉ ngồi xuống bệ bếp lò.
- Hiện giờ họ ở đâu, người của các anh ấy mà? Ông Mômun vội vã. – Tôi sẽ đi ngay, dẫn các anh ấy về. Còn cháu, -Ông nói với thằng bé. – Cháu chạy đi nói với chú Xâyđăcmat mau mau mang đèn đến đây, đèn pin ấy.
Thằng bé nhảy bổ ra khỏi nhà và nghẹn thở. Cho đến chót đời nó vẫn còn nhớ giây phút ấy. Một con quái vật gì không rõ, lông lá, lạnh giá, rú rít thộp lấy cổ nó và bắt đầu vần vò. Nhưng nó không run sợ. Nó vùng ra khỏi những cẳng chân bám chặt, dùng hai tay che đầu, chạy tới nhà Xâyđâcmat. Tới đây chỉ có vài ba mươi bước, mà nó tưởng chừng như nó chạy rất xa, qua bão táp, như một batưr tới giúp sức các chiến binh của mình. Lòng nó tràn đầy dũng khí và quyết tâm. Nó cảm thấy nó cường tráng và vô địch. Và trong lúc chạy đến nhà Xâyđăcmat, nó đã kịp lập nên những kì công anh hùng đáng kinh ngạc. Nó nhảy từ ngọn núi này sang ngọn núi khác, vượt qua những vực thẳm, nó dùng gươm hạ sát cơ man nào là địch quân, nó cứu những người đang bị lửa thiêu và chìm nghỉm dưới sông, nó cưỡi chiếc máy bay phản lực có lá cờ đỏ phấp phới, đuổi theo con quái vật đang chạy trốn, luồn qua các khe núi và các vách đá hòng thoát khỏi tay nó. Chiếc khu trục phản lực của nó lao vút đi như viên đạn, đuổi theo quái vật. Thằng bé nã súng máy vào con quái vật và reo hò: “ Giết chết tên phát xít đi!”. Trong cuộc chiến đấu này, ở đâu cũng có Mẹ Hươu Sừng. Mẹ tự hào về nó: Khi thằng bé đã chạy gần đến nhà Xâyđăcmat, Mẹ bảo nó: “Bây giờ hãy cứu lấy các con trai của ta, những người lái xe trẻ tuổi!” –“Con sẽ cứu họ, thưa Mẹ Hươu Sừng, xin thề với Mẹ!” –thằng bé nói thành tiếng và gõ cửa ầm ầm.
- Nhanh lên, chú Xâyđăcmat, đi cứu lấy anh em ta! Nó nói một thôi một hồi đến nỗi Xâyđăcmat và Gungiaman hoảng sợ lùi lại.
- Cứu ai? Có chuyện gì xảy ra?
- Ông bảo chú mang đèn pin đến ngay, những người lái xe của nông trường bị lạc.
- Đồ ngốc! –Xâyđăcmat mắng nó. –Thì cứ nói luôn như thế có hơn không. –Rồi anh đâm bổ đi sửa soạn mọi thứ cần thiết.
Nhưng thằng bé không mảy may bực mình. Làm sao Xâyđăcmat biết được rằng nó đã lập nên những vĩ công như thế nào mới đến được nhà chú ấy, nó đã thế nào mới đến được nhà chú ấy, nó đã thề nguyền như thế nào.

Thằng bé cũng chẳng ngượng ngùng gì lắm ngay cả khi nó biết ông Mômun và Xâyđăcmat đã gặp cả bảy người lái xe ở ngay gần trạm gác và đưa họ về nhà. Thì sự tình cũng có thể khác lắm chứ! Khi nguy hiểm đã qua thì người ta thấy nó chẳng có gì ghê gớm… Nói chung, những người kia cũng biết ứng phó mau lẹ. Xâyđăcmat dẫn họ về nhà mình. Cả Ôrôzơkun cũng cho năm người ngủ đêm ở nhà mình: phải đánh thức y dậy. Tất cả những những người còn lại chen chúc trong nhà ông Mômun.

[Siren]

Bão tuyết trong núi vẫn không ngớt. Thằng bé chạy ra hàng hiên và lát sau nó đã không còn hiểu đâu là bên phải, đâu là bên trái, đâu là đầu trên đâu là đâu là đầu dưới. Đêm bão tuyết quay cuồng, lồng lộn như hoá rồ. Tuyết ngập đến ngang đầu gối.
Mãi đến bây giờ, khi đã tìm được tất cả anh em lái xe của nông trường, khi họ đã được sưởi ấm, đã hết sợ và hết rét, ông Mômun mới thận trọng dò hỏi xem chuyện gì đã xảy đến với họ, tuy chẳng cần hỏi cũng đã rõ là họ gặp bão giữa đường. Anh em lái xe kể chuyện, còn hai ông bà già thở dài.
- Ối trời ơi! –Hai ông bà già ngạc nhiên về chuyện đã xảy ra và cảm tạ Thượng đế, hai tay áp vào ngực.
- Thế mà các anh ăn vận phong phanh quá, -Bà vừa trách vừa rót trà nóng cho họ. – Đi vào núi mà mặc như thế được ư? Các anh thật trẻ con quá, trẻ con quá!... Lúc nào cũng trưng diện, muốn cho ra người thành phố. Nếu các anh bị lạc, ở ngoài trời cho đến sáng thì lạy trời, không khéo các anh chết cóng, biến thành những khối băng mất.
- Nào ai biết đâu nên cơ sự ấy. –Kulubêc trả lời bà lão. –Chúng con mặc ấm làm gì? Nếu có chuyện chi thì ôtô của chúng con được sưởi ầm từ bên trong kia mà. Cứ ngồi trong xe như ngồi ở nhà ấy chứ. Chỉ việc vặn tay lái thôi. Trong máy bay chẳng hạn, máy bay bay tít trên cao, nhìn xuống núi nonn chỉ như những quả đồi nhỏ, bên ngoài rét bốn mươi độ dưới không, vậy mà ở bên trong người ta mặc sơ-mi…
Thằng bé nằm trên tấm da cừu giữa các chú lái xe. Nó nằm thu lu cạnh chú Kulubêc và dỏng tai nghe người lớn nói chuyện. Chẳng ai đoán được rằng thậm chí nó vui sướng vì đột nhiên đã xảy ra trận bão như vậy khiến những con người này phải trú vào trạm gác nhà nó. Trong thâm tâm nó hết sức mong muốn bão kéo dài nhiều ngày không ngớt, ít ra là ba ngày. Để họ phải ở lại đây. Ở với họ mới vui làm sao! Thú vị lắm. Thì ra ông biết tất cả bọn họ, nếu không biết chính bản thân người đó thị cũng biết bố mẹ anh ta.
- Đấy nhé, -Ông nói với cháu, giọng hơi lộ vẻ kiêu hãnh. –Cháu đã gặp những người dòng họ Bugu của mình. Bây giờ cháu sẽ biết họ là những người như thế nào. Xem đấy! Ôi chao, các chàng ghigit bây giờ mới cao lớn làm sao! Cầu trời ban sức khoẻ cho các anh. Lão vẫn nhớ mùa đông năm bốn mươi hai, lão cùng với những anh em khác được đưa đến Magơnhitôgorxk để tham gia công cuộc xây dựng…