Chủ nghĩa Cấu tạo Nga.

[htienkenzo]

(Tiếp theo)
...

Năm 1925, các kiến trúc sư và nghệ sỹ tạo hình theo chủ nghĩa Cấu tạo thành lập Hội Kiến trúc sư hiện đại. Hội này có nhiều kiến trúc sư tài năng và nhiệt tình cách mạng như anh em Vesnin, Ghinzburg, Leonidov, Ladovsky, Lissitzky… Ba anh em Vesnin là Victor, Leonid và Alexandre sáng tác rất nhiều công trình xuất sắc của chủ nghĩa Cấu tạo. Ngôi nhà Công ty cổ đông “Arkos” ở Moskva do anh em Vesnin xây dựng năm 1924, với kết cấu khung bê tông cốt thép mang tính chất hiện đại, sáng sủa, thân nhà là một khối chữ nhật vuông vắn sáu tầng, trên có một hộp nhỏ khác, hai tầng, có các mảng kính lớn và mái hiên rộng. Cửa hàng bách hóa Krasnopresnensky ở Moskva có mặt nhà rất đơn giản, nhẹ nhàng với các mảng kính lớn đến 4/5 diện tích mặt đứng. Mặt bằng tầng trên lại càng đơn giản hơn, chỉ gồm một buồng lớn hình thang cân, chung quanh bố trí các quầy bán hàng. Cung Văn hóa nhà máy ô tô Ligachov ở Moskva (hình 4) càng bộc lộ rõ tay nghề điêu luyện của anh em Vesnin.




Đó là một quần thể gồm một nhà biểu diễn lớn có mặt bằng hình tròn, mái là một chỏm bán cầu, một ngôi nhà từ ba đến bốn tầng mặt bằng hình chữ I lệch, trong có nhiều phòng chức năng câu lạc bộ và học tập. Từ trong ra ngoài công trình này với đường nét đơn giản, những mảng khối lớn, đã biểu hiện một phong cách đàng hoàng, khúc chiết, kết cấu hiện đại, một công trình văn hóa của giai cấp vô sản làm chủ đất nước.

Tiếng tăm về tài nghệ của anh em Vesnin đượcnổi bật trong nhiều cuộc thi thiết kế những công trình công cộng. Trong cuộc thi Cung Lao động Moskva năm 1923, anh em Vesnin đã chiếm giải nhất (hình 5).




Công trình đồ sộ này gồm hai phòng họp lớn 2500 chỗ và 8000 chỗ, có một trung tâm phát thanh, nhiều phòng trưng bày, bảo tàng, thư viện và một phòng ăn khổng lồ 6000 chỗ. Bản thiết kế chia thành hai khối, khối hình hộp, trong đó có một tháp chữ nhật vươn lên như nhà chọc trời, trên có cột vô tuyến điện bằng thép, nằm sau khối này là hội trường lớn 8000 chỗ hình ellip. Hia khối đó nối nhau bằng khối chữ nhật ngắn, trong là hội trường 2500 chỗ. Công trình phô trương các hệ khung cứng chịu lực và công năng được giải quyết chặt chẽ. Năm sau, 1924, anh em Vesnin lại chiếm gải nhất trong cuộc thi thiết kế trụ sở Tòa báo Sự Thật ở Leningrad (hình 6).




Công trình nằm trên một miếng đất hẹp, mặt bằng vuông mỗi cạnh khoảng 8m. Ngôi nhà năm tầng này thật sự là một lồng kính có phân vị ngang bằng các băng hẹp tại vị trí gần sát mặt sàn mỗi tầng. Mỗi tầng là một buồng văn phòng lớn. Trên mái bằng của ngôi nhà năm tầng này vươn lên một khối hộp cao hơn một tầng nữa, ở đó đặt loa phóng thanh, đồng hồ to hình vuông, trên cùng là một đèn pha lớn. Ngôi nhà này thể hiện tất cả vẻ giản dị và hiện đại của một xã hội công nghiệp phát triển. Những kết cấu chính làm nên đường nét hiện đại này. Một thủ lĩnh của chủ nghĩa Cấu tạo Lissitzsky, đã coi phương án này là mẫu mực điển hình của chủ nghĩa Cấu tạo.

Năm 1930, anh em Vesnin lại chiếm một giải nhất nữa trong cuộc thi quốc tế có rất nhiều kiến trúc sư lỗi lạc tham gia. Nhà hát của anh em Vesnin mang tên “nhà hát hoạt động âm nhạc của quần chúng”. Phương án đã được xây dựng, phòng khán giả được lợp bằng mái vòm có độ cong thấp.

Anh em Vesnin cũng tham gia thiết kế công nghiệp, như xưởng bánh mì do A. Vesnin hướng dẫn sinh viên Sobolev thiết kế năm 1925, thiết kế đập sông Dniev là đập sông lớn nhất hồi đó. Alexandre và Leonid Vesnin cũng thiết kế quy hoạch đô thị. Đồ án thành phố Kuznetsk, thiết kế năm 1930, cùng với bản thiết kế công trình công cộng của thành phố mang rõ rệt tính tiến bộ của chủ nghĩa Cấu tạo: Hệ đường sá và cách bố trí các công trình theo dạng vuông vắn bàn cờ, có đường trục chính đặt chéo 45 độ dẫn đến hai quảng trường trung tâm thành phố.

Một kiến trúc sư trẻ tuổi đầy tài năng và đặc biệt nhạy cảm nổi bật của chủ nghĩa Cấu tạo là Ivan Leonidov (sinh năm 1902).
Leonidov xuất hiện như một ngôi sao sáng với bản thiết kế Học viện Lenin năm 1927 (hình 7).




Một khối cao vút cạnh một quả cầu khổng lồ. Những khối này được giữ bằng hệ dây cáp. Quả cầu lớn là giảng đường, nửa dưới là các bậc ghế ngồi, nửa trên là các mảng kính lớn lợp vào hệ dàn thép bố trí theo kinh tuyến và vĩ tuyến. Trong bản thiết kế này, Leonidov đã sử dụng kết cấu treo và động, triệt để tận dụng những thành tựu của kỹ thuật hiện đại đưa vào phương án. Năm sau ông đưa ra bản thiết kế Bộ Công nghiệp và đồ án ngôi nhà Sentro Soyuz (Trung ương hội các hợp tác xã, hình 8).




Hai bản thiết kế này là những ngôi nhà cao tầng hình hộp mỏng theo kiểu tấm bảng dựng đứng. Ra đời trước những ngôi nhà hiện đại ngày nay ít nhất vài chục năm, nhưng bản thiết kế này đã xác nhận tác giả trẻ tuổi đi trước thời đại khá lâu. Năm 1930, Leonidov thiết kế Cung Văn hóa Moskva với các công trình có hình khối chữ nhật dài, hình kim tự tháp và một bán cầu lớn (hình 9).




Cách sắp xếp các khối rất nên thơ, tạo sự tương phản về tỷ lệ. Chỏm bán cầu bằng kết cấu thép là một mẫu cho các chỏm cầu trắc địa nổi tiếng của Buckminster Fuller sau này. Chẳng những nhạy bén với kỹ thuật hiên đại, tiên đoán được sự phát triển của nghệ thuật kiến trúc sau này, Leonidov còn nhạy bén với cả nhu cầu của cuộc sống xã hội chủ nghĩa của nhân dân. Ông để tâm nghiên cứu lý luận về khu nhà ở xã hội chủ nghĩa và thể nghiệm trong bản đề án một khu dân cư cạnh liên hợp luyện kim Magnitogorsk năm 1930. Bản thiết kế quy hoạch này được xác định bằng một hệ đường theo ô cờ, phân ra các khu vực ở, sinh hoạt vui chơi, học hành, khu vực cây xanh đã có tác dụng trong lý luận về tiểu khu nhà ở hoàn chỉnh xã hội chủ nghĩa.
Hầu hết các bản thiết kế của Leonidov đều mới nằm trên giấy, nhưng ảnh hưởng của chúng rất to lớn, xác định rõ nét sự tìm tòi sáng tạo mạnh dạn và nhạy cảm với cuộc sống mới của thế hệ kiến trúc sư Xô viết đầu tiên.

Kiến trúc sư Moises Ghinzburg may mắn hơn, nhiều công trình của ông đã được xây dựng tồn tại đến ngày nay.Nổi tiếng nhất là ngôi nhà ở tập thể nhiều gia đình, xây dựng năm 1928 – 1929 trên đại lộ Novinsky (nay là Tchaikovsky) ở Moskva, công tác cùng kiến trúc sư P. Milinis. Ngôi nhà ở tầng dưới cùng là một hệ cột, bỏ trống không gian. Các tầng trên là căn hộ. Trong ngôi nhà này, cuộc sống công cộng đã được nghiên cứu thỏa mãn theo tư tưởng đây là tiểu khu có căng tin, bếp tập thể, phòng tập thể dục, thư viện ,vườn trẻ, vườn trên mái bằng. Đồ án dự thi Cung Xô viết của ông cũng là tác phẩm nổi tiếng của chủ nghĩa Cấu tạo.

Kiến trúc sư K. Melnikov nổi tiếng với việc xây dựng sau câu lạc bộ công nhân ở Moskva từ năm 1927 đến 1929. Các câu lạc bộ này hầu hết đều có hình thức mới mẻ, táo bạo và sáng tạo. Câu lạc bộ của nhà máy sư xây dựng nawm1928 có mặt bằng gần giống người dang chân, dang tay. Phần lớn hình quạt, sân khấu là cái đầu của hình người. Điểm nổi bật là phía trên phòng khán giả lớn này là phòng họp 200 chỗ, mặt bằng hình tròn nằm đúng giữa “bụng” của hình người trên mặt bằng. Phong hopcj này nhô cao hẳn lên khỏi khối nhà, bộc lộ rõ cấu trúc bên trong công trình. Trong số sáu câu lạc bộ của Melnikov, người ta thường nói đến câu lạc bộ Rusakov, làm năm 1927 (hình 10). Công trình này cũng điển hình cho xu hướng chủ nghĩa Cấu tạo.




Tính chất táo bạo, hiện đại nhưng rất hợp lý về công năng khiến công trình có gia trị cao. Ngoài vài phòng chức năng ở tầng trệt và tầng hầm, toàn bộ công trình là một phòng khán giả lớn hình quạt. Khu vực ngồi của khán giả được tách thành ba khối riêng biệt, nối với nhau bằng cửa sổ mở ra khối cầu thang. Ba khối khán giả này đều hướng về sân khấu, buông đặt máy chiếu phim đặt ở phía dưới khối khán giả, từ đó chiếu lên màn amnhr ở sân khấu. Điều táo bạo thú vị là ba khối ghế này lồi ra mặt đứng thành ba hình hộp lớn, xác định hình thức độc đáo của công trình. Về mặt này, Melnikov đã đưa ra thủ pháp mà mãi sau này, chủ nghĩa Cấu trúc quốc tế những năm 1960 thường sử dụng. Công trình này ngày nay vẫn còn sử dụng tốt, tuy việc bảo quản không được chu đáo lắm. Ngoài các câu lạc bộ, Melnikov còn tham gia làm một số công trình triển lãm. Năm 1923, trong triển lãm Nông nghiệp toàn Liên Xô mở tại Moskva, ông thiết kế gian hàng Makhorka. Năm 1925, lần đầu tiên Liên Xô tham gia triển lãm quốc tế. Đó là triển lãm nghệ thuật trang trí ở Paris, Melnikov được giao thiết kế gian hhangf Liên Xô. Đó là một gian hàng nhốc tường kính lớn, kết cấu gỗ được dùng táo bạo (không che giấu). Gian hàng đã thực hiện được tư tưởng đối lập với sự xa hoa phô trương giàu có của các quốc gia châu Âu khác bằng sự tươi mát và độc đáo nghệ thuật của thời cách mạng.

Trào lưu chủ nghĩa Cấu tạo khá rộng lớn ở Liên Xô. Ngoài những tác giả tiêu biểu trên, phải kể đến nhiều kiến trúc sư khác có những tác phẩm đáng chú ý như Serafimov và Kraves với công trình Bộ Công nghiệp trên quảng trường Dzerjinsky ở Kharkov, xây dựng trong những năm 1925-1933 (hình 11).




Đây là quần thể công trình cao từ 8 đến 12 tầng sắp xếp thành vòng tròn. Ở độ cao tầng thứ 6 có những hành lang kín nối các ngôi nhà cao tầng lại với nhau. Đây chính là phác thảo ban đầu của tư tưởng thành phố không trung được thực hiện lần đầu tiên trên thế giới. I. Golosov với câu lạc bộ Zuev ở Moskva (năm 1929), P. Golosov với tòa nhà liên hợp báo Sự Thật ở Moskva (1929-1935). M. Barse và M. Siniavsky với nhà xem vũ trụ ở Moskva có đường kính 29m (1929), Suco và Ghenfrey với nhà hát kịch nói Gorky tại thành phố Rostov trên sông Đông…

Về mặt quy hoạch đô thị, các kiến trúc sư chủ nghĩa Cấu tạo cũng có nhiều cống hiến đáng kể như phương án các thành phố tuyến tính của Lavrov, các quy hoạch đo thị và tiểu khu nhà ở của anh em Vesnin và của Leonidov, làng mang tên Saomian của Salomov v. v…

Về mặt lý luận và đào tạo, ngay từ năm 1920 ở Vkhutema đã mở khoa kiến trúc mà những nhà lý luận đánh giá là cùng với trường Bauhaus ở Đức, là những trường kiến trúc tiến bộ nhất thế giới lúc đó. Năm 1924, M. Ghinzburg xuất bản cuốn “Phong cách và thời đại”, đó là cuốn lý luận đầu tiên của kiến trúc Xô viết. Năm 1926-1927, Malevitch xuất bản ở Đứcmột cuốn lý luận nghệ thuật. Từ năm 1925 đến 1931, Hội KIến trúc sư hiện đại của chủ nghĩa Cấu ttaoj xuất bản một tạp chí lý luận chiến đấu của mình, là tạp chí Kiến trúc hiện đại. Ladovsky đề xuất sơ đồ parabol (hình 12), cấu trúc quy hoạch linh hoạt của thành phố, bảo đảm khả năng phát triển của trung tâm thành phố mà vẫn giữ vai trò là hạt nhân của quy hoạch.




Năm 1930, N. Miliutin lại đề xuất dây chuyền công năng phát triển thành phố theo nguyên tắc bố trí khu công nghiệp song song vơi tuyến ở thành phố phát triển theo hai chiều (hình 13).




...

Kỳ sau: Tư tưởng chủ đạo.