Viết về Thăng Long-Hà Nội - Nguyễn Hữu Hùng

[Siren]

Tôi tự nhủ: phải bắt bằng được đôi cá này. Nhưng thật đáng tiếc: sự kiên trì và quyết tâm của con người đôi khi cũng phải thất bại trước sự khôn ngoan, sự hết lòng bảo vệ con của chúng. Mặc cho tôi chọc tức, quấy phá đàn con; cá bố mẹ chỉ dùng cái mõm đây mồi, dẫn đàn con bơi dần ra phía giữa ao, rồi biến mất trong làn nước trong xanh.
Bám đuổi theo đôi cá quả từ lúc trời vừa sáng tỏ đến lúc Mặt Trời đứng bóng, tôi không thu được bất cứ một kết quả nào, ngoài sự tiếc nuối. Tôi ngán ngẩm, cuốn cần câu ra về, trong đầu ngổn ngang những tính toán.
Chiều tối, chú Biên về quê đã lên. Tôi tìm gặp chú và kể lại trường hợp tổ cá tôi câu hai ngày vừa rồi. Chú bảo:
- Khó đấy! Cái giống cá quả biết cõng con đi trốn là không dễ bắt đâu!
Chiều hôm sau, tôi dẫn chú Biên ra hồ tìm lại tổ cá mà tôi câu không thành. Cả hai chú cháu đi đi lại lại quanh hồ; căng mắt ra quan sát, nhưng không tài nào phát hiện ra nơi chúng cất giấu đàn con đâu nữa. Với kinh nghiệm tích lũy được qua nhiều năm câu cá tổ, chú bảo:
- Về thôi cháu! Hai tuần nữa, khi con của chúng bằng hạt chanh; có tài thánh, cũng không giấu nổi đàn con đông đúc của chúng.
Hai tuần sau, chúng tôi trở lại hồ. Quả như lời phán của chú Biên: Vợ chồng cá quả đã dẫn đàn con trở về nơi tổ cũ. Cá con có lưng, đuôi màu đen; thân màu vàng sẫm, bụng màu trắng; chen nhau nhô đầu lên mặt nước để thở; để lại những bọt không khí li ti trên khắp mặt nước của hồ. Chú Biên bảo:
- Cái giống cá quả cũng có nhà, có tổ. Trong suốt thời gian chăn dắt đàn con, dù có dẫn đàn con đi ăn xa đến đâu đi chăng nữa; tối, chúng lại dẫn đàn con quay về tổ. Nếu chỗ làm tổ sạch sẽ; không bị con người quấy phá, rình rập thì những kỳ đẻ tiếp theo, thậm chí cả những năm sau nữa; chúng đều nhớ quay về địa điểm cũ, nơi chúng đã làm tổ.
Tổ rồng rồng vẫn còn đông đúc, có tới hàng ngàn con; chứng tỏ cá bố mẹ bảo vệ đàn con rất chu đáo. Chiêu đầu tiên, chú Biên dùng sách câu bóng để lừa cho cá bố mẹ đớp nhầm mồi. Trổ hết tài nhử mồi câu, giống như con nhái bơi thật; nhưng cá bố mẹ không có bất cứ một phản ứng nào. Chiêu tiếp theo, chú câu nhấp; giả làm con gián nước cũng không kết quả. Chiêu cuối cùng, chú Biên bảo tôi cùng câu chọc tức và câu phá đàn. Hai chiếc cần câu vây lấy đàn cá con. Bị hai con mồi quây lại, quấy phá; chúng nháo nhác tìm đường chay trốn. Đột nhiên, tôi thấy đàn rồng rồng tụ tập lại, bơi trật tự theo hình mũi tên, hướng ra phía giữa hồ. Cá bố bơi trước, cá mẹ bơi chặn hậu. Đàn con bám sát trên lưng. Bất chấp sự cản phá của hai con mồi giả là tôi và chú Biên; chúng lặn xuống sâu, rồi biến mất trong làn nước trong xanh. Chú Biên thốt lên:
- Cá bố mẹ cõng con chạy mất rồi!
Một lúc sau, thấy đàn rồng rồng nổi lên giữa hồ. Chú Biên và tôi cố sức vút cần câu, nhưng cũng không tới.
Chú bàn với tôi: chú ở lại theo dõi và dồn đàn cá vào gần bờ; tôi về nhà, bắt lấy vài con cá săn sắt.
Làm cái gì chứ bắt săn sắt là món nghề của tôi. Trở về nhà, chỉ một loáng, tôi đã làm xong cần câu cá săn sắt. Vác dao ra vườn rau sau nhà máy đào giun đất. Khoảng mười lăm phút sau, tôi dã tóm được hai con săn sắt đực to: vây, mình trạm trổ đầy hoa văn màu xanh cánh trả và màu tím than, màu đỏ sặc sỡ. Tôi nhốt chúng vào túi nylon đổ đầy nước, rồi mang ra hồ.
Chú Biên đã khôn khéo dồn tổ rồng rồng vào góc hồ, nơi có bè rau muống rậm rạp. Núp dưới làn rau muống; cá bố mẹ luôn luôn phải bận rộn với việc canh chừng bọn cá săn sắt. Từ mọi phía, bọn cá săn sắt nhâu nhâu, tìm cơ hội tấn công vào đàn cá con. Đây là dịp tốt để chú Biên thực hiện chiêu cuối cùng của mình. Chú mắc lưỡi câu vào lưng cá săn sắt, khẽ thả xuống giữa tổ rồng rồng. Bị che phủ những cánh lá của bè rau muống; cá mẹ không phân biệt được thật giả, lao vào tấn công ngay con săn sắt mồi. Một tiếng “bụp” rất to, nước bắn tung tóe vào tận bờ. Ngọn cần câu cong vút. Tiếng quật đuôi của con quả bị mắc câu vào nước ùm ùm, làm chao đảo cả bè rau muống. Con quả mẹ bị tóm nặng tới gần hai cân. Đàn rồng rồng tản ra mọi phía, tách ra rồi nhập lại; nhập lại rồi tách ra. Chú Biên bảo, con bố còn đứng ở xa nên đàn con mới nháo nhác lên như vậy. Nghĩ cũng thương thật! Nếu bắt nốt con bố, chắc chắn đàn rồng rồng sẽ bị bọn cá săn sắt tiêu diệt hoàn toàn trong năm mười phút. Tôi bàn với chú Biên: tha cho con bố để nó nuôi đàn con khôn lớn; sang năm hãy bắt. Chú Biên đồng ý ngay. Hai chú cháu sang hồ bên câu cá ăn bóng để đủ phần chia đôi.

[Siren]

TỔ QUẢ GIỮA BÃI CỎ

Mấy năm sau, gia đình bên cạnh chuyển sang căn hộ khác; nhà tôi được giãn ra ở cả gian, rộng tới gần hai mươi mét vuông. Ở giữa sân của khu tập thể, có một bể, sức chứa cả chục mét khối nước, được xây từ những năm 70 của thế kỷ trước, bỗng chốc trở nên khô cạn. Người thì bảo: đường ống dẫn nước lâu ngày bị bùn, cát lấp đầy; người thì cho rằng: lâu ngày nó đã bị thủng. Tựu chung lại, cả chục hộ gia đình trong khu tập thể phải ra tận vòi nước ngoài Trại Trắng, cách khu tập thể tới ba bốn trăm mét để xếp hàng lấy nước. Nhà tôi cũng trong cảnh ngộ ấy, nên đêm nào, bố mẹ cũng phải cùng nhau đi lấy nước. Cái cảnh đêm đêm xếp hàng lấy nước, bốn năm giờ sáng xếp hàng đong gạo, mua thực phẩm trở thành nếp sống hàng ngày. Không kể người lớn hay trẻ con; hòn gạch, mẩu gỗ, cục đá gói trong mảnh giấy báo cũng tham gia vào việc xếp hàng giữ chỗ. Không ít chuyện cãi vã xảy ra: khi hòn gạch, mẩu gỗ xếp hàng bị người khác quẳng đi. Thẻ thương binh, sổ gia đình liệt sỹ là những “tấm bùa” quý giá, giúp cho chủ nhân của nó nhanh chóng đong được gạo, mua được dầu hỏa và các loại thực phẩm khác như thịt, cá, đường. Cũng có một số người, cầm trong tay một miếng bìa màu đỏ, nửa kín nửa hở, giả làm thẻ thương binh để chen hàng; nên đã xảy ra chuyện: những người xếp hàng đòi kiểm tra lẫn nhau thẻ thương binh, sổ chứng nhận gia đình liệt sỹ.
Nếu ai không có đủ độ kiên trì xếp hàng, bán lại ô tem phiếu cho “đám con phe”*(*Người làm nghề buôn bán tem phiếu, thường là phụ nữ) là có thịt, có cá liền. Tất nhiên là phải bán giá rẻ và mua lại với giá cắt cổ.
Sắp đến giờ mở cửa hàng, cảnh tượng chen chúc càng trở nên huyên náo. Ai đó được cô cửa hàng gạo của Nhà nước cho một ân huệ, gọi vào làm phu bốc vác những bao gạo từ ôtô, chuyển vào kho là một diễm phúc; vì ngay sau đó, họ sẽ được ưu tiên mua trước. Đó là chuyện thường tình ở thành phố Hà Nội ngày ấy.

Nhờ có người bác họ làm trên Bộ nội thương, bố mẹ tôi mới mua được đôi thùng gánh nước bằng tôn hoa tại Bách hóa Cửa Nam. Sau mỗi lần đựng nước, nó được mẹ tối úp xuống cho khô. Giữ gìn cẩn thận như vậy nên lúc nào trông cũng y như mới. Mẹ tôi xếp hàng hứng nước, tranh thủ giặt thêm quần áo; bố tôi gánh; phải đủ hai gánh nước, nghĩa là bốn thùng nước 20 lít, mới đủ nước uống, nấu ăn và tắm rửa cho cả nhà trong một ngày đêm.
Nước cũng được sử dụng hết sức tiết kiệm. Mẹ tôi thường lấy nước vo gạo để rửa rau, sau đó đổ vào nồi nấu cám cho lợn. Mùa đông còn đỡ, chứ mùa hè phải tới nửa đêm mới hứng đủ bốn thùng nước.
Có được khoảng trống bảy tám mét vuông phía sau nhà; bố tôi xây một chiếc bể hơn một mét khối, chuyên để đựng nước mưa. Từ khi có cái bể đựng nước mưa, bố mẹ tôi đỡ vất vả hơn vào việc xếp hàng lấy nước. Mùa hè không chỉ đủ nước ăn uống, mà có khi còn dùng để tắm giặt. Không những thế, còn có chỗ để chúng tôi nuôi mấy con cá bảy màu, vài đôi cá kiếm và hai ba con cá vàng để ngắm chơi.
Phía trước nhà, bố tôi cải tạo lại cái bếp, rộng đến hai mươi mét vuông. Mua gạch xây hàng rào bao quanh thành một cái vườn và cái sân rộng hai lăm mét vuông, có cổng, cửa sắt đàng hoàng. Tất cả đều do bàn tay của bố mẹ và có sự giúp sức của hai anh em tôi xây lên.
Cái thời, cả khu dân cư: cụm 5, cụm 6 phường Trung Liệt cùng chung một dãy nhà vệ sinh công cộng. Sáng sáng, người ta phải xếp hàng để đi vệ sinh. Phụ nữ còn mang theo cái nón để che chắn. Chẳng có trò gì nghịch nữa, bọn trẻ con chúng tôi, đôi khi còn rủ nhau cùng đi vệ sinh; ngồi trong nhà vệ sinh, trêu chọc nhau. Thật là kỳ quặc!

[Siren]

Gặp những người xe thồ đi lấy phân ở nhà vệ sinh công cộng, thằng Long Búa Liềm đứng ra cầm chịch, chúng tôi cùng nhau hè to:
- “Thanh niên Cổ Nhuế xin thề,
Chưa đầy hai sọt chưa về quê hương”.
Nhưng chẳng ai thừa hơi mà đi đôi co với bọn trẻ con, nên cái trò trêu chọc những người đi lấy phân làng Cổ Nhuế của đám trẻ con chúng tôi rồi cũng nhàm.
Chẳng hiểu đọc ở sách nào, hay hỏi ai; bố tôi tự xây lấy nhà vệ sinh tự hoại, sát cạnh với gian bếp làm thêm. Một “sáng kiến” mà sau này, nhiều gia đình trong khu tập thể cũng bắt chiếc làm theo, được coi như “một cuộc cách mạng” xây nhà vệ sinh trong khu dân cư toàn nhà cấp bốn.
Một lần, em Quang cùng với thằng Long Búa Liềm đi lang thang ra khu quảng trường ngoài gò Đống Đa; nơi xây dựng tượng đài Quang Trung, đúng vào ngày các cụ ông về hưu, các vị chức sắc mang cây đến trồng ở vườn hoa làm kỷ niệm; thấy còn thừa một cành hồng xiêm triết vất cạnh bờ tường, em nhặt mang về cho bố tôi trồng ở trước cửa nhà. Chỉ hai năm sau, cây hồng xiêm côi cút đã cho rất nhiều quả ngọt. Trong cái vườn nhỏ bé ấy, bố mẹ tôi còn trồng một cụm sắn đây. Có cụm sắn dây cũng tiện, rau cỏ bỏ đi và rác rưởi vùi vào gốc cây; cuối năm thu hoạch, cũng được gần chục kilô củ; một hàng rau ngót; mấy cây rau dền đỏ, trông thật vui mắt.
Khu vườn sau nhà máy, bố mẹ tôi thả sức tăng gia; trồng mấy vạt rau muống cạn. Về mùa hè, không chỉ đủ rau ăn, còn đủ rau cho lợn và gà.
Cái thời cả Hà Nội có phong trào: nhà nhà nuôi lợn, người người nuôi lợn; nuôi lợn cả trên nhà tầng. Trong khu tập thể, dù chật chội thế nào, nhưng nhà nào cũng ngăn ra một hai mét vuông ở góc bếp hoặc ở một chỗ nào đó quanh nhà để nuôi một vài con lợn. Chẳng phân biệt là giáo sư, tiến sỹ, kỹ sư, công nhân; nhà nuôi ít: một con; nhà nuôi nhiều: hai ba con. Nhà tôi ở phía cổng nhà máy, có khoảng không rất rộng; bố mẹ tôi cũng nuôi một con lợn; năm sáu con gà thịt và gà đẻ, một ổ gà con; một con chó, một con mèo; chẳng khác nào sống giữa vùng quê.
Nhà cô Xiêm, ở cuối dãy của khu tập thể, nổi tiếng “mát tay” nuội lợn. Cứ sau mỗi lứa lợn xuất chuồng, cô lại mua chè, kẹo lạc mời các gia đình hàng xóm; vừa có ý như “chiêu đãi”, vừa có ý như “cầu may” cho lứa lợn tiếp theo được suôn sẽ. Gia đình nào không may, lợn bị ốm, cũng lo sốt vó, chẳng khác nào lo cho người ốm; phải đi tìm bác sỹ thú y về tận nhà chăm sóc.
Một chuyện hy hữu đã xảy ra: Cô Thắm, nhà có những ba cô con gái. Chồng cô, bác Ngoãn, phó tiến sỹ ở Nga về. Nhặt nhạnh những viên gạch vỡ và mua thêm một ít gạch đặc, nung bằng lò thủ công; bác tự xây một căn bếp nhỏ chừng bốn mét vuông trước cửa nhà của khu tập thể, mái lợp giấy dầu; trong đó giành chưa đến một mét vuông làm chuồng lợn. Tay nghề thợ xây chưa cao nên bức tường bếp chỗ lồi ra chỗ lõm vào, trông rất nhem nhuốc. Cô về quê mẹ ở Thanh Hóa, ôm ra con lợn hơn chục kilô. Mấy ngày đầu, con lợn ngoan ngoãn chịu nằm trong cái chuồng chật hẹp. Rồi cái tính tự do phóng khoáng của tập tính vùng thôn quê, nó nhảy ra khỏi chuồng lúc nào không hay. Cô Thắm xắn quần móng lợn, cầm cái que lùng sục khắp mọi nơi trong sân, vào cả trong xóm hỏi thăm, cũng không thấy. Bác Thân, một thầy hàng đầu xem tướng số của khu tập thể. Bác bảo, bác có khả năng đọc được ý nghĩ của người khác. Nhìn cái đầu hói của bác khi “phát sóng”, mồ hôi toát ra, bốc hơi nghi ngút; tôi tin là bác có khả năng ấy thật. Chủ nhật nào, nhà bác cũng đông khách: khách từ các tỉnh lận cận, có cả những người từ Sài Gòn, còn đa phần, khách ở Hà Nội. Họ đến nhờ bác xem: tiền vận, hậu vận, chuyện làm ăn, chuyện gia đình, chuyện mồ mả v.v..
Bấm độn, bác Thân phán rằng:
- Con lợn nhà cô Thắm chưa đi đâu xa, nó đi ra cổng phía bắc, rồi ngoặt về phía đông. Cứ hướng đông mà tìm, thế nào cũng thấy!
Thực ra cả khu tập thể, chỉ có một cổng duy nhất thông ra đường. Phía đông khu tập thể là khu nhà máy, rộng bốn năm nghìn mét vuông; cỏ mọc um tùm, có cả vườn rau muống của bố mẹ tôi và của bố mẹ thằng Long Búa Liềm trồng; nên con lợn ra phía nhà máy là có cơ sở.
Cô Thắm huy động bọn trẻ con chúng tôi đi lùng sục, nhưng cũng không thấy; những vạt rau muống còn y nguyên. Hỏi cô Tý Ngủ, cô Canh Rỗ, chú Bẩy Choắt; ba người trực ca hôm ấy cũng không nhìn thấy. Mọi người cho rằng, sau khi sổng chuồng, con lợn chạy ra cổng phía bắc, rồi rẽ trái về phía tây, vào trong xóm. Cái xóm tuy nhỏ nhưng có tới bốn năm chục gia đình; đường đi lối lại nhằng nhịt, vào đấy mà tìm chẳng khác nào như lọt vào trận đồ bát quái, biết nó rúc vào nhà ai. Có khi đã bị người ta bắt đi rồi cũng nên?
Đinh ninh là con lợn đã mất, cô Thắm tiếc ngẩn ngơ. Cô tiếc là ở cái công mang từ Thanh Hóa ra. Cô tiếc là ở chỗ, cái món quà của bố mẹ cô cho không giữ được.
Thế rồi đến chiều tối; bỗng nhiên, con lợn từ cổng phía tây nam vào nhà ông Dự lững thững đi ra. Thì ra, vượt ra khỏi cái chuồng vừa nóng, vừa chật chội, con lợn chui qua cái cổng để hở, vào gầm giường nhà ông Dự, đánh một giấc ngủ no say, chiều tối đói bụng mới mò ra sân.

[Siren]

Các cụ bảo: “Tháng bảy nước chảy qua bờ”, đố có sai tý nào. Lúc đầu, trời mưa rả rích, đúng là mưa ngâu. Rồi những trận mưa xối xả như trút nước. Mưa cả đêm, đến gần sáng thì thấy mẹ tôi kêu:
- Anh ơi! Nước tràn vào nhà rồi.
Bố tôi bật dậy. Động tác đầu tiên, bố tôi bật công tắc điện, không thấy đèn sáng; bố lẩm bẩm:
- Mất điện lưới rồi!
Mò bao diêm, bố bật lửa châm đèn. Hai anh em tôi cũng vừa tỉnh ngủ. Nhìn xuống nền nhà, nước đã tràn vào lêng láng. Cầm đèn pin, mò sang vườn phía nhà máy, bố tôi bê về một chậu đất sét. Lấy tấm ván, ngăn cửa chính; chèn đất sét kín phía ngoài. Cả nhà hì hục tát nước. Mẹ tôi còn cẩn thận bảo:
- Nhân tiện, lau nhà luôn cho sạch!
Trời vẫn tiếp tục mưa. Nước thấm qua mái ngói nhỏ xuống tong tong, ướt cả màn, giường chiếu. Mẹ tôi phải tháo màn, gấp chiếu, xếp gọn lại một chỗ, rồi lấy áo mưa phủ lên. Đến khi trời sáng hẳn, mực nước bên ngoài đã mấp mé, ngang với tấm chắn cao trên ba mươi centimet. Rồi ục một cái, tấm ván chắn nước vỡ toang. Nước mưa lẫn nước cống rãnh, cả phân lợn nữa; ào ào tràn vào nhà như vỡ đê, ngập tới nửa chân giường. Xoong, chậu, guốc, dép nổi lềnh bềnh. Bố tôi chạy vội sang nhà máy, mượn chú Biên một tấm sắt dày ba ly; nhờ chú ấy cùng khiêng, chắn vào phía cửa. Chú Biên bảo với bố mẹ tôi:
- Nước tràn vào đến bệ máy, không tài nào giữ được. Nhà em ở trong sân thấp hơn, nên nước tràn vào nhà từ lúc nửa đêm, bây giờ đã mấp mé thang giường.
Cả nhà tập trung tát nước: ì uồn, bì bõm. Gần tiếng sau mới tát cạn nước từ trong nhà ra ngoài sân. Được cái đồ đạc trong nhà, bố mẹ tôi đều để trên gác xép. Tính mẹ tôi cẩn thận, phòng xa: gạo đựng trong cái thùng tôn to, do một chú công nhân trong nhà máy gò giúp; có khả năng chứa tới 50 kg gạo. Mì sợi đựng trong thùng kẽm đựng cát tút đại bác của Mỹ; bố tôi kiếm được trong một chuyến đi công tác năm 1976 ở Quảng Trị, nên không sợ bị ướt.
Phóng tầm mắt nhìn ra khu hồ sau phường Trung Liệt, một biển nước mênh mông. Chỉ thấy xa xa, nhấp nhô mấy cây dừa trồng bao quanh trường Nguyễn Ái Quốc. Cá ở các hồ ao thoát ra; đâu đâu cũng thấy tiếng cá quẫy. Người ta bơi thuyền, thả lưới, cất vó trên đường phố. Một cảnh tượng hiếm thấy trong chừng ấy năm tôi sống ở Hà Nội. Ba bốn ngày sau, nước mới rút xuống mức bình thường.
Khoảng nửa tháng sau, tôi vác cần câu quay trở lại khu bãi đất hoang sau Trường công nhân kỹ thuật Hà Nội, tìm bắt những con nhái đất trong bãi cỏ um tùm. Một con nhái đất vừa mồi câu, đang bị tôi truy đuổi nhảy tõm xuống một cái hố nước nông giữa bãi cỏ. Một tiếng “bụp” rất to vang lên từ phía hố nước nông choèn. Rõ ràng là tiếng đớp mồi của cá quả. Tôi nhận định như vậy. Rón rén đi đến gần hố nước. Chỉ là một cái hố: rộng khoảng nửa mét; dài khoảng một mét rưỡi; sâu chừng nửa mét. Có lẽ do người ta đào lấy đất làm gạch, đã bỏ hoang từ lâu, xung quanh cỏ mọc um tùm. Tôi thật sự ngạc nhiên: nước trong hố chỉ sâu khoảng ba mươi phân. Một tổ quả xộp, đàn con khá đông đúc; cá con to bằng đầu tăm, màu vàng đỏ, nhung nhúc như tổ kiến lửa; có lẽ được chín mười ngày tuổi. Tôi lùi ra xa, tìm bắt mồi. Khoảng mười lăm phút sau, bắt được hai con nhái xanh vừa mồi câu. Đứng cách xa hố khoảng năm sáu mét; tôi mắc mồi, thử buông câu. Khẽ nhử: tóp tóp. Con quả đớp mồi đánh “bụp” nghe chắc nịch. Tôi căng cước, nhưng không thấy kéo díu cần như những con quả ăn mồi ở những ao và hồ lớn. Đằng này, con quả ghì chặt mồi tại chỗ. Giật nhẹ cần, thấy nặng trĩu. Con quả đã đóng câu. Con quả bố dài đến hơn bốn mươi centimet; da lưng màu xám nhạt, da bụng màu trắng; vân đen phủ toàn thân. Cái đầu của loài cá quả xộp vốn to hơn thân, nay bị mắc cạn trong cái hố chật hẹp, không kiếm được mồi, cái bụng nó lép kẹp, gầy tong teo, chỉ có đầu là đầu. Nghĩ mà thương!
Cũng chẳng phải nhân đạo gì, nhưng con quả quá gầy nên tôi nảy ra ý: Tha cho nó và phải cứu đàn con ra khỏi cái hố sắp cạn hết nước này.
Vụm tay làm bát để múc đàn con cho vào túi nylon, mang ra bờ hồ thả xuống cùng với con cá bố mới câu được.
Đoán trong hố còn con cá mẹ, tôi cởi quần dài, xắn tay áo, lội xuống mò. Chỉ vài cái khua tay, tôi đã chạm vào cái thân trơn nhẫy của con quả. Chưa đi mò cua, bắt cá bao giờ; nên cái tay cứ lóng ngóng. Quả là bắt cá dưới nước khó hơn bắt cá trên cạn nhiều. Nhưng trong cái hố chật hẹp như vậy, con quả chạy đâu cho thoát. Chơi trò: “mèo vờn chuột”, quần nhau với con cá gần mười phút. Cuối cùng, con quả phát nhược, rúc đầu lên một bụi cỏ, để mặc tôi muốn làm gì thì làm. Con quả mẹ cũng gầy xác xơ như con quả bố. Tôi mang thả ra hồ cho nó về với đàn con.
Tôi mang chuyện gặp tổ cá xộp giữa bãi cỏ kể cho chú Biên nghe. Chú bảo:
- Cái giống cá là như vậy! Nước nổi đến đâu là theo nước vào đến đấy. Trận lụt vừa rồi, cả thành phố Hà Nội chìm trong biển nước. Cá từ các ao, hồ tràn ra. Đôi cá theo nước vào làm tổ trong hố nước kín đáo này. Nước rút đi, nhưng vướng đàn con thơ dại; nên bị mắc cạn trong bãi cỏ. Nó cũng có thể vượt cạn nhoai ra hồ; nhưng vì đàn con, nó đành liều chết ở lại đây. Đấy cũng là một hình thức đấu tranh sinh tồn của loài cá này. Chú tiếp tục giảng giải:
- Cái giống quả xộp khôn ngoan và dữ tợn hơn loài quả hoa. Nó có thể vượt cạn bằng cách, nhảy lên bờ; trườn rất nhanh, chuyển từ ao này sang ao khác; hồ này sang hồ khác khi cần thiết. Những ao nuôi cá giống, người ta phải tát cạn, rắc vôi bột, để khô vài ba hôm; giết sạch cá quả và ếch nhái trước khi ươm cá giống. Nhưng rồi vẫn không thể diệt hết được. Loài cá xộp có khả năng nhịn đói, chịu hạn rất cao, rúc sâu dưới lớp bùn nhão, nên vẫn còn sót lại một vài con. Vì vậy, các hồ ao nuôi cá, người ta thường mời thợ câu cá quả đến bắt cho bằng hết. Để sót một con, là ao cá giống trở thành con số không.

Cá xộp nuôi con và bảo vệ con cũng rất chu đáo. Đẻ trứng tuy có ít, nhưng số lượng con sống sót từ khi mới nở cho đến lúc trưởng thành đạt trên một nửa. Chứng minh cho điều này, chú kể tiếp:
- Một lần đi câu trong Ninh Bình, giữa đồng không mông quạnh. Từ xa, chú trông thấy một con quả xộp, bằng cổ tay người lớn, nằm phơi mình trên bờ cỏ, mặc cho lũ kiến lửa bâu quanh mình. Chú mừng thầm:
- Chẳng mất công câu cũng có cá. Có lẽ con quả nhảy qua bờ bị mắc cạn!
Chú vừa hạ cái thúng sơn xuống đất, định chạy lại tóm lấy con quả. Thấy có người, nhanh như loài rắn ráo trườn trên cạn, con xộp lao tõm xuống sông. Dưới sông, đàn rồng rồng nhâu nhâu, đớp những con kiến do cá bố mang xuống. Do đó, không lấy gì ngạc nhiên, khi gặp cá quả làm tổ ở giữa bãi cỏ.

[Siren]

CÂU QUẢ GIỮA MÙA ĐÔNG

Chú Biên thường lấy các hiện tượng thiên nhiên quan sát được để giảng giải cho tôi về thời tiết. Một lần đi câu vào ngày cuối thu. Cả hai chú cháu đều về tay không. Trên đường về, chú ngâm nga:
- Khi nào nghe tiếng sếu kêu,
Heo may thổi mạnh, quả không ăn mồi.
Tôi hoàn toàn không hiểu, bởi một lẽ: con sếu như thế nào? đâu tôi có biết; nói chi đến tiếng sếu kêu; và có mối liên hệ gì giữa hai con vật này? Tôi thật thà hỏi chú:
- Con sếu là con gì và nó kêu thế nào hở chú?
Chú Biên lúc đó mới sực nghĩ ra. Ở đất Hà Thành này, làm gì có sếu bay qua mà có tiếng kêu. Có chăng thì chỉ có trong công viên Thủ Lệ. Ngẫm nghĩ một lúc chú bảo:
- Cháu không biết con sếu là phải. Người dân ở quê chú, ai cũng thuộc câu tục ngữ: “Gió bấc hiu hiu, sếu kêu thì rét”. Nghĩa là khi trên trời xuất hiện những đàn ngỗng trời, chim mồng két và sếu từ phương Bắc bay về; tiếng kêu của chúng vang động cả một vùng trời, báo hiệu mùa đông đã đến. Khi ấy, nước lạnh, cá quả không ăn mồi nữa. Mùa câu cá quả thường kết thúc vào cuối tháng 10, đầu tháng 11 hàng năm. Rồi chú ngâm nga bài thơ “Thu điếu” của cụ Nguyễn Khuyến:
- Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.
.................................................. .
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

Đấy, cảnh câu cá mùa thu là như vậy; có chán không cháu!
Nhưng rồi vào một ngày chủ nhật, giữa tháng 12; trời đang rét căm căm, bỗng trở nên ấm áp khác thường. Sáng sớm, sương mù dày đặc, phủ trắng mặt Hồ Ba Sáu. Tôi chưa có kế hoạch làm gì trong cái ngày chủ nhật buồn tẻ này, thì chú Biên sang rủ tôi đi câu cá quả. Tôi thấy hơi lạ nên hỏi lại chú Biên:
- Chú bảo kết thúc mùa câu rồi cơ mà?
- Quy luật chung là như vậy. Những tháng rét này, cá quả, cá rô tìm những chỗ kín đáo để tránh gió mùa đông bắc từ Xibêri thổi về; chúng ẩn dưới rễ bèo Nhật Bản, trong các bè rau muống, hoặc trong lùm cỏ nước. Nhưng xen giữa những đợt gió lạnh, thường có một vài ngày thời tiết đột ngột trở lại ấm áp lạ thường. Đó là do có gió đông nam, mang hơi nước ấm áp từ xích đạo thổi lên. Tính toán được ngày này, đi câu sẽ thắng to.
Từ thời Tam Quốc: Khổng Minh, mưu sỹ tài ba của Lưu Bị, sau này trở thành thừa tướng của nước Thục; đã tính toán được ngày gió đông nam nổi lên giữa mùa đông, giúp Chu Du, đại đô đốc bên Đông Ngô; dùng kế hỏa công trong trận đại chiến Xích Bích, phá tan ba mươi vạn tinh binh, đốt cháy hàng ngàn chiến thuyền của nước Ngụy trên sông Trường Giang. Trong trận này, đại thừa tướng nước Ngụy là Tào Tháo, may nhờ tấm lòng nhân nghĩa, khảng khái của Quan Vân Trường mà thoát chết ở đường Hoa Dung.
Chú không tính toán được như Khổng Minh, nhưng hôm nay có gió đông nam, trời ấm áp. Mặt hồ nhiều sương, đến trưa, trời sẽ nắng ấm, chiều tối hoặc đêm nay mới có gió mùa đông bắc bổ sung. Cái giống cá quả ẩn mình lâu ngày trong các bụi cỏ, bè rau muống, đói bụng; và cũng để hít thở không khí ấm áp hiếm có giữa mùa đông, nên thường ra những chỗ nước trống để sưởi nắng và kiếm mồi. Chú giải thích nghe ra rất chí lý. Chú quả là người “Trên thông thiên văn, dưới tường địa lý”. Tôi hỏi chú:
- Giữa mùa đông, tìm đâu ra mồi hở chú?
- Đã có cách.
Nói rồi chú bảo tôi đi cùng ra phía gò Đống Đa. Hồi đó, sau gò Đống Đa là một vùng hồ lớn, đầy bèo Nhật Bản và bè rau muống; chỗ bãi thải của nhà máy hóa chất Thái Hà. Sau này người ta mang rác, lấp đi làm công viên, dựng tượng đài; xây trường học; xây nhà, làm chợ.
Vừa đi, chú vừa chuyện trò với tôi:
- Chú đã để ý: Ở cái bãi rác sau gò, hè vừa rồi chú thấy có nhiều nhái đất lắm. Buổi tối, lũ nhái đất mò ra nhặt nhạnh thức ăn rơi vãi, bắt sâu bọ, ruồi nhặng. Bây giờ rét rồi, chúng chỉ chui rúc vào những cái hang ở quanh đâu đó thôi.
Quả như dự đoán của chú: lùng sục một lúc, vạch những đám cỏ mọc sát chân gò, trong các hốc ở bờ ngăn giữa ruộng rau muống. Tôi và chú Biên đã tóm được trên chục con nhái đất vừa mồi câu.

Ngày hôm ấy, tôi và chú Biên câu được mười một con quả ở hồ dài sau Nhà máy xe đạp Thống nhất và ở Hồ Ba Sáu; toàn quả to cả, từ bốn đến năm lạng. Cá ham ăn hơn cả trong mùa hè. Chúng tôi cứ nhằm vào các lỗ trống, giữa các bè rau muống; kéo con mồi, bắt chiếc như con nhái nhảy từ bè rau muống xuống nước. Những con quả nằm đợi sẵn ở dưới, gặp mồi là đớp liền. Câu cá giữa mùa đông dễ câu hơn nhiều so với câu cá giữa mùa hè, chỗ nào có ô trống giữa bè rau muống, y như rằng có quả phục sẵn ở đó.
Từ kinh nghiệm này, bây giờ tôi cũng đã có được một chút kiến thức về dự báo thời tiết trong mùa đông. Đôi khi còn chính xác hơn cả tin dự báo thời tiết của đài truyền hình. Tôi nghiệm thấy: giữa những ngày đông giá lạnh; nếu sáng sớm có sương mù dày đặc, thì đến gần trưa, trời sẽ nắng ấm. Có thể để áo khoác ở nhà, hoặc đã mặc vào người rồi, thì phải cởi ra, cất vào trong túi. Ngược lại, thời tiết đang lạnh giá, bỗng trở nên ấm áp khác thường thì cần phải cảnh giác. Nếu có đi đâu xa, cần phải mang theo áo ấm và áo mưa. Năm sáu giờ sau đó, sẽ có gió mùa đông bắc lạnh thấu xương tràn về; đôi khi còn gây ra những trận cuồng phong và mưa lớn.

[Siren]

CÂU ĐÊM

Cá quả không ăn đêm như cá trê, chú Biên giải thích:
- Khi trời về chiều, lúc gà nháo nhác lên chuồng, thì cũng là lúc cá quả dẫn đàn con tìm đường về tổ để ngủ. Sáng sớm hôm sau, khi đã nhìn rõ mặt người, cá bố mẹ mới dẫn đàn con đi kiếm ăn. Ngược lại, lũ cá trê thường đi kiếm ăn vào lúc chạng vạng tối. Hồi ở quê, chú thỉnh thoảng cũng đi câu đêm. Mùi tanh của giun đất là thứ khoái khẩu nhất đối với cá trê.
- Cá trê thường đục hang, làm tổ dưới gốc sung, bờ tre mọc ven những hồ ao lưu cữu. Một hang cá trê có từ năm đến sáu con, có khi đến cả chục con. Cá trê còn đục vào trong gò mả ở cánh đồng lúa nước. Đã có trường hợp, người ta bắt được cả ổ cá trê trong quan tài, con nào cũng vàng ươm; và cho rằng, cá trê ăn thịt người mới béo như vậy. Nhưng chú không tin. Có thể có trường hợp nào đó, ván quan tài bị mục, cá trê mới chui vào làm tổ được, khi đó làm gì còn thịt người nữa?
Câu cá trê vào buổi tối phải đính thêm một hòn chì ở phía chuôi lưỡi câu. Nhấp mồi, gây tiếng kêu tóp tóp, sát trên mặt nước. Loài cá trê rất háu ăn, nhao lên mặt nước tranh nhau đớp mồi. Cái miệng rộng nên chẳng có cú đớp nào trệch. Khi cá cắn câu, kéo díu cần, không cần giật mạnh, chỉ nhấc cần lên là được. Một buổi tối đi câu như vậy, có thể kiếm được năm sáu con là chuyện thường.
Đấy là chuyện cá trê ăn đêm, còn câu cá quả vào ban đêm, chưa thấy chú Biên nói đến.
Một lần, tôi phát hiện ra tổ cá quả từ khi cá bố mẹ mới dọn tổ, dưới bụi khoai nước ở hồ dài, gần cống thoát nước của bể bơi Đống Đa. Vợ chồng cá quả cắn nát cả đám rau muống, đường kính tới một mét rưỡi. Chính cái hành động này đã khiến tôi phát hiện ra tổ của chúng rất sớm, từ khi chưa đẻ trứng. Có lẽ đôi cá đã dạn dày với người qua lại, nên nó mới tìm đến chỗ này để làm tổ. Khi ổ trứng mới bắt đầu nở được già nửa, nghĩa là có một số trứng đã nở thành ấu trùng, chập chững biết bơi; một số trứng chuyển từ màu vàng sang màu đen, cũng là lúc trứng sắp nở. Tôi bắt đầu đến câu. Ngày đầu câu bóng, cá không ăn, cũng không đuổi mồi. Chuyển sang câu chọc tức, cá bố mẹ vẫn không có phản ứng. Im hơi lặng tiếng đến mức, tôi lầm tưởng chúng đã bỏ tổ. Ngày thứ hai, tôi dùng cá săn sắt để nhử. Cũng không có kết quả. Thấy tổ cá còn nguyên vẹn, trứng đã nở hết thành ấu trùng; chứng tỏ, cá bố mẹ canh giữ tổ rất cẩn thận. Sang ngày thứ ba, tổ rồng rồng bắt đầu bơi theo cá bố mẹ ven bờ khoai nước, đen kín cả mặt nước, rồi bơi ra giữa hồ. Câu mãi không được, tôi nhờ cậy đến chú Biên. Hai buổi chiều liền, chú Biên rong ruổi theo đàn rồng rồng, hết từ bờ hồ bên này sang bờ hồ bên kia, rở hết mọi ngón nghề: câu bóng chán chú chuyển sang sang câu chọc tức; rồi dùng cá săn sắt để nhử, nhưng cũng chẳng có kết quả gì.

[Siren]

Mấy hôm sau, chú mang về một bộ câu lục gồm sáu lưỡi tết lại thành một hình vòng tròn. Sáu lưỡi câu sắc nhọn tết ngửa lên phía trên trông giống như con nhện độc của vùng rừng rậm nhiệt đới Amzôn ở Nam Mỹ. Chú bảo, chiêu này mà không thành nữa là hết cách. Chú thả chùm câu lục vào giữa đàn con, chỉ cần cá bố mẹ lảng vảng bơi đến trợ giúp cho đàn con là dính câu liền. Kết cục vẫn chỉ là con số không: không một lần phản ứng, không một lần cắn dọa và cũng không một lần mắc câu để tôi và chú Biên có chút hy vọng.
Hai tuần trôi qua. Đàn rồng rồng cứ lớn dần, gần bằng hạt chanh, vẫn đông đúc, ăn theo đàn rất tập trung, đi xa đến nửa vòng hồ. Một điều khá lạ, chưa lúc nào, tôi hoặc chú Biên nhìn thấy hình hài của cá bố mẹ, dù từ rất xa. Tuy nhiên, thỉnh thoảng vẫn thấy cá săn sắt bị cá bố mẹ đánh đuổi, nhảy lên mặt bè rau muống. Nhìn vào số lượng đàn rồng rồng, chú Biên dự đoán: hoặc cá bố mẹ chỉ khoảng ba lạng, hoặc rất to, phải hai cân trở lên. Xem ra cái giả thiết hai cân là có cơ sở hơn. Bởi một lẽ, đôi cá bố mẹ này làm cái tổ khá to, giấu mình rất kỹ và khôn ngoan, tránh được tất cả các cạm bẫy; không chỉ của tôi, chú Biên mà của nhiều thợ câu khác giăng ra ở vùng hồ này. Chán nản, cuối cùng chú Biên phán một câu, có vẻ rất nhân đạo:
- Thôi, tha cho nó!
Thực ra là chú đã hết cách.
Trong thâm tâm, tôi chưa từ bỏ ý định bắt bằng được tổ cá này. Vì vậy, hàng ngày, tôi vẫn để mắt đến đàn con của chúng. Theo dõi, tôi thấy cá bố mẹ ngày càng dẫn đàn con đi ăn xa hơn; nhưng chiều tối, chúng lại dẫn đàn con về nơi làm tổ ban đầu. Tôi quyết định thử ý đồ của mình mà không cần tham khảo ý kiến của chú Biên.
Ốc nhồi ở Hồ Ba Sáu cũng dễ kiếm. Tôi bắt một con ốc nhồi, đập vỏ, lấy phần thịt làm mồi nhử. Thịt ốc nhồi nhiều nhớt và tanh dễ đánh lừa được cá quả.
Học bài xong, khoảng chín giờ tối, tôi vác cần đi câu. Nhấp mồi kêu tõm tõm ở vị trí gần tổ cá. Lập tức có phản ứng ngay. Cá bố mẹ lồng lộn đớp dọa, kêu bùm bụp, bùm bụp; to hơn bất cứ tiếng đớp mồi nào của các con quả mà tôi đã câu được từ trước đến giờ. Kinh nghiệm cho thấy: một khi cá quả bố mẹ có phản ứng dọa dẫm kẻ thù, trước sau cá cũng cắn câu. Tôi thả mồi vào giữa tổ. Một tiếng “bụp” nghe gọn, chắc như đinh đóng cột. Sức căng của dây câu truyền vào cần, nặng đến mức, tôi có cảm tưởng như dây câu vướng vào cả một bè rau. Con quả này quá to, không chừng bị đứt cước cũng nên! Tôi thoáng nghĩ như vậy. Vừa cuốn cước, vừa tính toán: không được quá mạnh tay, rồi từ từ nhấc cần lên.
Giữa đêm tối, tiếng cá quẫy ùm ùm, làm kinh động đến cả lũ chó của mấy gia đình gần đó, chúng sủa lên ông ổng.
Đưa con quả lên được bờ, tôi ngỡ ngàng về kích thước: quá to, quá lớn của nó. Trong đêm tối, không ước lượng được chính xác chiều dài; nhưng cũng phải đến nửa mét, xách nặng tay. Tháo ròng rọc ra khỏi cần, xách cá đi về nhà. Vừa đi được vài bước, con quả giẫy mạnh, dây câu đứt phựt. Con quả rơi đánh bịch một cái xuống đường. Hai tay chẹt cổ con cá không xuể, tôi cởi luôn chiếc áo sơ mi đang mặc trên người, cuốn lên con cá. Một tay ôm cá vào bụng, một tay cầm cần câu và bát câu, khệ nệ đi về nhà.