Viết về Thăng Long-Hà Nội - Nguyễn Hữu Hùng

[Siren]

Ngồi xuống bờ cỏ một lúc cho qua cơn đói. Tôi quyết định bỏ về. Cuộn cước vào bát, rút ròng rọc ra khỏi cần câu. Xách túi cá, tôi đi lại chỗ chú Biên.
Chú Biên vẫn miệt mài với những đường câu của mình, chẳng để ý đến mọi việc xung quanh; tôi đến lúc nào, chú cũng không hay. Ngồi xuống vệ cỏ, ngắm những đường câu vút dài gần tới bên kia bờ sông của chú Biên; tay trái cuốn cước thoăn thoắt, tay phải rung cần, sao mà nhịp nhàng, sao mà khéo thế. Đang cuốn cước vào bát câu, bỗng thấy chú dừng tay như để nghe ngóng điều gì. Sợi dây câu có vẻ hơi chùng xuống một chút, rồi lại căng thẳng băng. Tôi hiểu là cá đã cắn câu, nhưng ở quá xa nên không nghe thấy tiếng đớp mồi.
Bằng một động tác dứt khoát, nhưng không quá mạnh; giật cần câu về phía sau. Ngọn cần câu bắt đầu cong vút. Con quả mắc câu ra sức kéo dây câu vào sâu trong bè muống. Chú Biên, một tay vẫn cuốn cước từ từ vào bát, tay kia điều khiển cần câu để tìm cách lôi con quả ra khỏi bè rau. Cuộc giằng co giữa con quả và chú Biên kéo dài đến hai ba phút. Cuối cùng, con quả bị lôi ra khỏi bè rau, phơi cái bụng trắng phếc trên mặt nước. Nhắc con quả hoa đen chũi, đến bốn năm lạng lên khỏi mặt nước, quay mặt về phía đường; lúc đó, chú mới nhận ra tôi đang ngồi ngay sau lưng chú.
Chú nhoẻn miệng cười khì khì. Bỏ cần câu xuống bờ cỏ, đi lại chỗ con quả đang cố nhoài ra phía sông. Cầm sợi dây câu, nhắc con quả lên. Chú chỉ cho tôi xem cũng là để giảng giải:
- Phải nhận biết được con quả ăn mồi như thế nào trước khi giật. Thông thường, cá quả gắng hết sức đuổi con mồi, đớp mạnh rồi quay ngoắt lại. Trong trường hợp này, giật theo hướng ngược lại, lưỡi câu sẽ đóng sâu vào phần má có thịt như con cá này. Đóng câu như vậy thì rất chắc, không bị tuột, hoặc bị sứt môi. Nhưng cũng có một số con không háu ăn lắm, hoặc đã no mồi. Với bản tính tự nhiên của loài cá săn mồi, khi thấy một con cá nhỏ nào bơi qua; nó miễn cưỡng đớp một nhát. Ngậm con mồi nghe ngóng. Nếu mồi thật, nó không ngần ngại, xốc thêm một nhát nữa vào sâu trong họng. Còn phát hiện ra mồi giả, nó nhả ra ngay.
Mặc dù không còn háo hức như lúc buổi sáng nữa, nhưng nghe chú giảng giải, tôi lại thấy mê. Tôi chưa thực sự hiểu lắm, nên hỏi lại chú:
- Biết thế nào là cá nuốt ngay, còn khi nào thì biết nó chưa nuốt?
- Biết chứ! Mọi hành động của con cá cắn câu đều được phản ảnh qua dây câu, truyền vào cần câu, đến tay người cầm cần. Nhưng chỉ có những người đã câu nhiều, giật cá nhiều mới có được khả năng nhận biết được. Vừa trả lời, chú vừa nắm gáy con quả để tháo lưỡi câu. Tôi đưa cái túi đựng cá quả cho chú. Nhưng không, chú bảo tôi xuống lấy cái túi của tôi để ở dưới bờ sông. Thì ra chú đã tóm được một con, cỡ bốn lạng.
Bỏ con quả mới câu được, cỡ trên bốn lạng vào túi của tôi. Vẫn một động tác rất quen thuộc, chú chùi tay vào đám cỏ cho sạch nhớt cá; sau đó, chùi tiếp vào cái vạt áo bảo hộ lao động đang mặc trên người chú không còn được sạch sẽ cho lắm.
Ngồi xuống vạt cỏ, móc điếu thuốc lá cuộn để trên túi áo ngực, châm lửa hút. Chú tiếp tục giảng giải:
- Con quả nào đớp mồi, lôi mạnh làm díu cần, là con quả ăn mồi ngay. Trường hợp này thường xảy ra đối với những con quả bé, mới đến tuổi trưởng thành; chỉ khoảng một lạng rưỡi đến hai lạng. Con quả nào đớp mồi không nuốt ngay, tức là nó còn đứng tại chỗ để nhằn mồi. Người thợ câu lúc này phải tỉnh táo, không được chùng dây câu, mà phải kéo căng dây câu, làm động tác như con mồi dãy dụa, muốn thoát ra khỏi miệng cá. Lúc này, lập tức con quả xốc thêm một nhát nữa để nuốt sâu con mồi. Trong trường hợp này, phải giật câu theo hướng gần vuông góc với hướng đứng câu về bên phải hay bên trái. Những con quả to thường ăn mồi rất từ tốn. Ngậm chặt con mồi nghe ngóng, bước tiếp theo mới nuốt sâu vào họng.
Hút xong điếu thuốc, chú mới hỏi tôi xem có câu được con nào không. Tôi ngượng ngùng kể lại, chỉ có một con đuổi mồi, rồi bỏ.
Có lẽ chú hiểu hết sự tình, nên động viên tôi:
- Thế là tốt rồi! Cháu cố gắng nhử mồi khéo tý nữa là nó ăn đấy. Con quả ấy quen mồi câu rồi, khi đuổi đến nơi, phát hiện ra mồi giả, nên nó bỏ.
Biết tôi đã đói, không thích câu nữa. Tháo ròng rọc, cuộn cước vào bát, gài lưỡi câu lại cẩn thận. Chú bảo:
- Ta về thôi! Hôm nay như thế là đủ rồi.
Chú để tay lên vai tôi, hỏi tôi một cách chân tình:
- Cháu có biết luật đi săn của người dân tộc không?
Tất nhiên là tôi không biết. Nhưng cũng không hiểu ý tứ, chú hỏi để làm gì?
- Dạ! Cháu không biết ạ. Tôi thành thật trả lời.
- Ở các vùng miền núi nước ta, người dân tộc thường tổ chức ra các phường săn thú rừng. Khi săn được con thú, bất kỳ to hay nhỏ; họ chia đều cho các thành viên đi săn ngày hôm đó, kể cả lũ chó săn cũng có phần. Vì vậy, hôm nay; tuy cháu không câu được con nào, nhưng theo truyền thống của những người thợ săn, chú chia cho cháu một nửa số cá: chú hai, cháu hai. Không phải bỏ đi, bỏ lại nữa. Thế có được không?
Tôi chẳng biết nói gì hơn, chỉ biết thầm cảm ơn tấm lòng hào hiệp của chú. Tuy vui vẻ nhận phần cá chú chia cho, nhưng trong lòng tôi thực sự áy náy.
Trên đường trở về nhà, chú Biên vẫn còn say sưa bình luận về ngày câu cá hôm ấy. Chú bảo:
- Hôm nay chú cháu mình gặp may, chọn đúng ngày, đúng giờ khai trương cần câu. Thời tiết lại đẹp, chiếm được chỗ có nhiều cá. Đúng là “Thiên thời, địa lợi”. Nếu chú cháu mình chậm chân một chút nữa, là hỏng việc; cánh thợ câu Hào Nam chiếm mất chỗ. Chiếc cần câu này sát cá ra phết, sẽ câu được nhiều cá đây. Ngày đầu năm đi câu, như thế này là may mắn lắm rồi cháu ạ. Năm nay, chắc chắn chú cháu mình sẽ kiếm được nhiều cá đấy!
Bây giờ tôi mới hiểu ý nghĩa: Chú chọn con số 70 để mua cước; cần câu mới khai trương mà về không, không chỉ rủi cả năm, rủi cả đời của chiếc cần câu. Một lần nữa, tôi thầm cảm ơn chú về sự cẩn thận và chu đáo của chú. Tôi hỏi lại chú:
- Sao cả con sông Tô Lịch dài như thế mà chỉ có đoạn này có cá?
- Không chỉ đoạn này nhiều cá đâu cháu ạ. Đoạn từ Kim Giang đến Lủ cũng nhiều cá. Chú đoán cánh thợ câu Hào Nam giờ còn đang đứng câu ở đấy. Hôm nay trời đẹp, họ phải câu đến lúc hết ánh Mặt Trời. Từ Cầu Mới đến Bưởi, chỉ có đoạn Cống Mọc-Cầu Giấy, có nhiều cá; vì nó vừa sâu vừa rộng; lại có nhiều bè rau muống làm nơi ẩn náu, rình mồi cho lũ cá quả. Đây là đầu mùa câu, cá còn sẵn, nên tất cả các điểm câu, cánh thợ câu Hào Nam đều mò đến.
- Cháu tưởng, làng Hào Nam chỉ có hai chú thợ câu mà chú cháu ta đã gặp lúc sáng?
- Không đâu cháu ạ! Cũng như quê mình; trừ phụ nữ, trẻ em; đàn ông làng Hào Nam ai cũng biết nghề kiếm cá, nhất là các bậc cao niên.
Chú rẽ vào chợ Láng, mua hai quả khế chua, hai quả cà chua, hai cây rau xà lách, mớ rau mùi, vài nhánh hành hoa. Thấy chú mua cái gì cũng hai, tôi hỏi chú:
- Chú thích con số hai à? Sao chú mua cái gì cũng hai. Còn cháu, cháu chúa ghét con số 2.
Chú cười trông thật thoải mái:
- Lính tráng có xuất. Chú và chú Bẩy Choắt cộng lại luôn luôn là con số hai. Không thích con số hai cũng phải thích! Vì hai luôn luôn chia hết cho hai, rất là công bằng. Vừa đi, vừa kể chuyện, tôi quên cả đói; chẳng mấy chốc đã về đến nhà. Chú hẹn tôi, chủ nhật tuần sau lại đi câu tiếp.
Chia tay chú, cầm túi cá nặng, trong lòng đầy những suy tư: Cảm phục và biết ơn tấm lòng hào hiệp của chú. Nhưng một câu hỏi cứ vương vấn trong đầu tôi:
- Chú Biên làm thế có phải bố thí cho mình không nhỉ ? Mang cá về nói thế nào với bố mẹ và em Quang nhỉ ?
Mải suy nghĩ, về đến nhà lúc nào không biết.
Xách túi đựng hai con quả to vật; em Quang, mẹ và cả bố tôi nữa đều mừng rỡ ra mặt. Em Quang khen tôi rối rít:
- Sao anh tài thế! Lần sau cho em đi với nhá.
Bố tôi, không chỉ nghiêm khắc với anh em tôi, mà với cả chính mình, thường tiết kiệm những lời khen. Nhưng hôm ấy cũng có lời động viên:
- Cũng được đấy chứ! Mới tập câu như thế là quá giỏi rồi.
Tôi không thể tự dối lòng mình, cũng không thể nói dối mọi người, nhất là những người thân trong gia đình. Tôi đành thú nhận:
- Hai con quả là của chú Biên câu được chia phần cho.
Em Quang ngẩn tò te, chẳng nói, chẳng rằng. Mẹ tôi thì tỏ thái độ không bằng lòng ra mặt. Tôi thanh minh với mẹ:
- Từ lâu nay, chú Biên vẫn chia phần cá câu được cho con như vậy. Chú bảo, đấy là nguyên tắc của phường thợ săn!
Là người từng trải, tiếp xúc và cùng chung sống với nhiều dân tộc từ Bắc vào Nam; từ những vùng núi cao tít tắp: Lai Châu, Sơn La, Lào Cai, Hà Giang, Cao Bằng ...; đến các vùng hải đảo xa xôi: Cô Tô, Bạch Long Vĩ ở vịnh Bắc Bộ; Hòn Buông, Hòn Chuối ở vùng biển Cà Mâu; đảo Phú Quốc, đảo Hòn Nghệ, quần đảo An Thới, quần đảo Nam Du, quần đảo Bà Lụa, quần đảo Hải Tặc trên vịnh Thái Lan của tỉnh Kiên Giang. Các phong tục, tập quán, cách sống của mỗi dân tộc, của dân địa phương của từng vùng miền; bố tôi đều thấu hiểu, nên bố tỏ thái độ đồng tình với cách sử sự của chú Biên. Bố nói nhẹ nhàng với mẹ:
- Chú ấy sử sự như thế là đúng đấy. Sự hào hiệp của chú ấy sẽ là tấm gương cho thằng Minh nhà mình noi theo. Câu cá là trò giải trí, chứ lợi lộc gì mà em phải lăn tăn.
Mẹ tôi hết cãi và vui vẻ đi làm cá. Tôi cũng trút được những băn khoăn trong lòng. Cất cần câu cẩn thận trên hiên nhà, lấy quần áo đi tắm rửa. Vừa lúc đó tiếng tít tít, báo hiệu 12 giờ trưa của Đài Tiếng nói Việt Nam vang lên từ chiếc đài điện, nhãn hiệu Phillip của nhà tôi đặt trên bàn.