VĨNH BIỆT GUNXARƯ-Chingiz Aitmatov

[Siren]

Ông trả lời bọn ấy bằng cái nhìn: cứ chờ đấy mà xem, bọn khốn kiếp, rồi thế nào mọi việc cũng sẽ như chúng tao dự tính! Thế nhưng, những kẻ đó đâu phải người dưng, chỗ bà con cả thôi. Kulubai là anh cùng bố khác mẹ với ông, giờ đây đã già rồi, trước chiến tranh đã bị đưa đi Xibia bảy năm. Các con trai Kulubai cũng về hùa với bố, căm thù Tanabai ghê gớm.Vả chăng, vì lẽ gì họ phải yêu mến Tanabai kia chứ? Có lẽ cả con cái họ cũng căm thù giòng giống Tanabai. Mà họ căm thù ông cũng có duyên cớ. Việc xảy ra đã lâu rồi, nhưng niềm oán hận vẫn nung nấu trong lòng họ. Có nên đối xử với Kulubai như thế không chứ? Chẳng phải Kulubai chỉ là một ông chủ phong lưu, một trung nông thôi sao? Còn tình máu mủ vứt đi đâu? Kulubai là con bà cả, Tanabai là con bà hai, nhưng đối với người Kirghizơ thì hai anh em như thế được coi như ruột thịt. Như vậy là Tanabai đã không đếm xỉa gì đến tình máu mủ, hồi ấy thiên hạ nói ra nói vào biết bao nhiêu! Bây giờ tất nhiên có thể nhận định khác. Nhưng còn hồi ấy? Ông làm như thế chẳng phải vì nông trang sao? Tuy nhiên, có nên xử sự như thế không? Trước đây, ông không hồ nghi gì hết, nhưng sau chiến tranh, đôi khi ông nghĩ khác. Phải chăng ông đã tạo thêm những kẻ thù không cần thiết cho bản thân mình và cho nông trang?

- Này, sao lại ngồi gây ra như thế, Tanabai, tĩnh trí lại đi. – Người ta đưa ông trở lại cuộc bàn bạc. Rồi lại vẫn những chuyện ấy: trong mùa đông, cần đưa hết phân bón ra đồng, phải đến từng nhà để thu nhặt. Không có bánh xe, vậy thì cần mua gỗ du, mua sắt làm vành bánh, nhưng tiền đâu, liệu người ta có cho vay không và lấy gì đầm đợ để vay? Ngân hàng không tin lời nói xuông. Những con mương cũ cần được khơi lại, phải đào thêm mương mới, đấy là việc lớn lao nặng nhọc. Mùa đông nông dân không chịu đi làm mương, đất lạnh cứng, đào không được. Đến mùa xuân thì không kịp nữa rồi: nào là gieo hạt, chăm cừu đẻ, nào là làm cỏ, cắt cỏ gia súc… Còn việc nuôi cừu? Lấy đâu ra nhà cho cừu đẻ? Tình hình ở trại sữa cũng không khá hơn. Mái nhà dột nát, không đủ thức ăn chăn nuôi, chị em vắt sữa không muốn làm việc. Họ túi bụi từ sáng đến tối, nhưng thu nhập được gì? Còn biết bao nhiêu lo âu và thiếu thốn khác nữa? Đôi khi cảm thấy ghê sợ.

Nhưng dẫu sao họ vẫn giữ vững tinh thần, lại thảo luận những vấn đề ấy tại cuộc họp đảng, tại ban quản trị nông trang? Chủ tịch nông trang là Tsôrô. Mãi sau này Tanabai mới biết quí trọng Tsôrô. Thì ra phê phán bao giờ cũng dễ hơn. Tanabai chịu trách nhiệm về một đàn ngựa. Tsôrô chịu trách nhiệm về mọi người và mọi việc trong nông trang. Đúng, Tsôrô là con người vững vàng. Khi mọi việc xem chừng có cơ sụp đổ cả. Khi ở huyện người ta đấm bàn quát tháo, và ở nông trang người ta túm lấy ngực ông. Tsôrô vẫn không mất tinh thần. Ở địa vị Tsôrô, Tanabai hẳn sẽ phát điên hay tự sát. Thế mà Tsôrô vẫn duy trì được nông trang, đứng vững đến cùng, cho đến khi tim ông suy kiệt hẳn, ấy thế mà sau đó ông còn làm bí thư chi bộ hai năm nữa. Tsôrô biết thuyết phục và nói chuyện với mọi người. Chính vì thế, mỗi lần nghe Tsôrô nói, Tanabai lại tìn rằng mọi việc sẽ ổn thoả cả, rằng cuối cùng sự thể sẽ đúng như họ mơ ước lúc ban đầu. Chỉ có một lần, lòng tin của ôg vào Tsôrô lung lay, nhưng lần ấy chính ông có lỗi nhiều hơn…

Con ngựa không biết những gì diễn ra trong tâm hồn Tanabai khi ông rời khỏi văn phòng ban quản trị với cặp mắt long lên dữ tợn, lông mày cau lại, khi ông gieo mình xuống yên một cách thô bạo và thẳng tay giật cương. Nhưng nó linh cảm thấy chủ nó hết sức bực bội. Mặc dù Tanabai chưa bao giờ đánh Gunxarư, những lúc ấy con ngựa sợ ông chủ. Nhưng khi gặp người đàn bà ấy trên đường, con ngựa đã biết rằng bây giờ ông chủ sẽ thanh thản hơn, trở nên hiền hậu, sẽ kìm nó lại và chuyện trò khe khẽ với người đàn bà ấy, hai bàn tay người đàn bà sẽ vọc vào bờm nó, vuốt ve cổ nó. Không một người nào có bàn tay âu yếm như thế. Đấy là đôi bàn tay tuyệt diệu, mềm mại và nhạy cảm như cặp môi con ngựa cái hồng nhỏ nhắn có đốm sao trên trán. Cũng không người nào trên đời có cặp mắt như mắt người đàn bà ấy. Ngồi trên yên, Tanabai cúi xuống nói chuyện với thiếu phụ, còn chị khi thì mỉm cười, khi thì chau mày lắc đầu, không đồng ý với ông điều gì, mắt chị lấp loáng ánh sáng và bóng tối, như những hòn đá dưới đáy con suối chảy xiết trong đêm trăng. Lúc ra về, chị ngoái nhìn lại và lắc đầu.

Sau đó, Tanabai trở nên đăm chiêu. Ông buông lỏng dây cương mặc cho con ngựa muốn đi đâu thì đi. Được tự do, nó phi nước kiệu đường trường. Tưởng chừng như không có ông chủ trên yên. Như thể cả người và ngựa đều không lệ thuộc gì vào nhau. Khi ấy, tiếng ca tự dưng xuất hiện. Tanabai hát khe khẽ, lời ca không rõ, theo nhịp vó ngựa đều đều, hát về nỗi đau khổ của những người đã khuất từ lâu. Còn con ngựa chọn nẻo đường mòn quen thuộc, đưa ông vào thảo nguyên; qua sông, đến với các bầy ngựa…

[Siren]

Gunxarư thích những lúc ông chủ có tâm trạng như vậy, nó cũng yêu người đàn bà ấy theo cách riêng của nó. Nó quen thuộc hình dáng, dáng đi của chị, thậm chí bằng tài đánh hơi nhạy bén của nó, nó cảm nhận thấy ở chị toát ra cái mùi kỳ dị của một thứ cỏ lạ. Đấy là mùi đinh hương. Chị đeo chuỗi hạt bằng nụ đinh hương.
- Em hãy để ý xem, nó yêu em lắm đấy, Biubingian ạ. – Tanabai nói với thiếu phụ - Em vuốt ve nó đi, vuốt ve nữa đi. Đấy kìa, nó dỏng tai nghe nom đã ngộ chưa. Cứ như chú bê non ấy. Vậy mà hiện nay các bầy ngựa sống không yên với nó đấy. Cứ để mặc nó là nó cắn những con ngựa đực khác như chó vậy. Vì thế lúc nào anh cũng đóng yên cho nó, anh sợ những con khác làm nó tàn tật. Nó còn non quá.
- Nó thì nó yêu em. – Mải nghĩ điều gì, thiếu phụ trả lời.
- Em muốn nói rằng những con khác không yêu em ư?
- Không phải thế. Thời yêu đương của chúng ta đã qua rồi. Em lo rằng sau này em sẽ phải ái ngại cho anh.
- Tại sao lại thế kia chứ?
- Anh không phải như người khác, rồi sau này anh sẽ khổ tâm.
- Thế còn em…
- Em cần quái gì? Em là vợ lính goá chồng. Còn anh…
- Anh là uỷ viên ban kiểm tra. Anh gặp em trên đường và tìm hiểu một số sự việc. – Tanabai tìm cách bông đùa.
- Anh năng tìm hiểu sự việc nhiều quá đấy. Hãy coi chừng.
- Thì anh có lỗi gì nào? Anh đang đi trên đường, em cũng thế.
- Em đi đường em. Chúng ta không cùng đường. Thôi, từ biệt. Em không có thời giờ.
- Này, Biubiugian!
- Sao kia? Không nên, Tanabai ạ. Để làm gì? Anh là một người thông minh kia mà. Cứ như thế này em cũng đủ khổ lắm rồi, chẳng cần anh làm em khổ thêm nữa đâu.
- Sao, anh là kẻ thù của em chắc?
- Anh là kẻ thù của chính anh.
- Nên hiểu câu đó như thế nào?
- Tuỳ anh.
Chị bỏ đi, còn Tanabai dong ngựa qua các ngõ đường làng, như thể có công việc gì, rẽ vào chỗ nhà xay hay về phía trường học, rồi sau khi quanh đủ một vòng, lại quay trở lại để nhìn thấy, dù chỉ là từ xa bóng dáng người đàn bà ấy rời khỏi nhà mẹ chồng (chị gửi con ở đấy khi đi làm), và tay dứt đứa con gái nhỏ đi về nhà mình ở ven làng. Ở chị, tất cả đều thân thiết vô hạn đối với Tanabai. Cả việc chị cứ đi miết, cố không nhìn về phía Tanabai, cả khuôn mặt chị trăng trắng sau tấm khăn san thẫm màu, cả đứa con gái nhỏ của chị, cả con chó con chạy bên cạnh.

Cuối cùng, chị khuất hẳn trong sân nhà, và Tanabai tiếp tục đi, tưởng tượng thấy chị mở cửa căn nhà trống rỗng, cởi chiếc áo bông cũ sờn, chỉ mặc tấm áo dài chạy đi lấy nước, nhóm bếp lò, tắm rửa cho con bé và cho con ăn, rồi đi đón con bò cái trở về cùng đàn bò, bà ban đêm, chị sẽ nằm một mình trong căn nhà tối om, vắng lặng và sẽ thuyết phục bản thân và thuyết phục Tanabai rằng hai người không có quyền yêu nhau. Tanabai là người có gia đình, ở tuổi ông mà còn say đắm chuyện tình ái thì kì cục lắm, cái gì cũng có thời của nó, vợ ông là người đàn bà tốt, không đáng phải chịu nỗi đau lòng vì chồng thương yêu người đàn bà khác.

[Siren]

Những ý nghĩ như vậy khiến Tanabai khắc khoải bồn chồn. “Như vậy là số trời không thuận” – Ông vừa nghĩ vừa nhìn khoảng xa mờ hơi sương bên kia sông, lẩm nhẩm hát những bài ca cổ, quên hết mọi thứ trên đời: cả công việc, cả nông trang, cả giày dép và quần áo cho trẻ em, cả bạn và thù, cả Kulubai người anh cùng bố khác mẹ mà nhiều năm nay hai bên không hề trò chuyện với nhau, cả cuộc chiến tranh đôi khi ông vẫn còn gặp lại trong chiêm bao và khiến ông toát mồ hôi lạnh. Ông quên hết những gì trước đây đã từng là nội dung cuộc sống của ông. Ông không để ý rằng con ngựa đã lội qua sông, và sang đến bờ bên kia, nó lại tiếp tục đi nữa. Mãi đến khi con vật cảm thấy bầy của nó đã ở gần đây và bắt đầu rảo bước, Tanabai mới sực tỉnh.

- Hừ, Gunxarư, mày đưa tao đi đâu thế này?! – Tanabai sực tỉnh, kéo căng dây cương.

5. NHƯNG DÙ SAO ĐI NỮA, THỜI ẤY VẪN LÀ THỜI huy hoàng đối với Tanabai cũng như đối với Gunxarư. Danh tiếng con ngựa đua cũng giống như danh tiếng một cầu thủ bóng đá. Hôm qua còn là thằng bé chạy theo quả bóng ở các sân sau, hôm nay bỗng trở thành nhân vật được mọi người yêu mến, là đối tượng bàn luận của những người am hiểu và được quần chúng thán phục. Tiếng tăm của người cầu thủ bóng đá ngày càng lớn lên, chừng nào người đó còn ghi được bàn thắng. Rồi dần dà, người đó rời khỏi sân cỏ và bị bỏ quên hẳn. Những người quên cầu thủ đó trước tiên lại là những người đã từng lớn tiếng ca ngợi anh ta hơn ai hết. Một cầu thủ khác xuất hiện thay thế cho người cầu thủ vĩ đại. Con đường vinh quan của con ngựa đua cũng thế. Chừng nào nó còn vô địch trong các cuộc đua thì nó còn nổi tiếng. Có lẽ chỉ có một điều khác nhau duy nhất là chẳng ai ghen với con ngựa. Ngựa không biết ghen tị, còn con người thì ơn nhờ Thượng đế, vẫn chưa học được thói ghen tị với ngựa. Kể ra nói như vậy cũng chưa đúng hẳn, thói ghen tị thực không sao hiểu nổi, ta vẫn biết có trường hợp để làm hại một người, những kẻ ghen tức đã đóng đinh vào móng ngựa. Chao ôi, cái thói ghen tị hèn mạt ấy!... Nhưng thôi, mặc nó…

[Siren]

Lời tiên đoán của ông già Torgôi đã thành sự thực. Mùa xuân ấy, ngôi phúc tinh của con ngựa có nước đi dị dạng đã lên đến đỉnh cao. Già trẻ lớn bé, không ai là không biết đến nó: “Gunxarư!” “Con ngựa có nước đi dị dạng của Tanabai!”, “Niềm kiêu hãnh của bản làng”..
Những thằng bé lem luốc, còn chưa nói được âm “r”, chạy trên ngõ xóm bụi bậm, bắt chước kiểu phi của Gunxarư, thi nhau gào to: “Ta là Gunxalư… Không, tao mới là Gunxalư… Mẹ ơi, mẹ bảo nó đi, con là Gunxalư cơ… Nào, phóng đi, a-i-i-i, tao là Gunxalư…”

Con ngựa được biết thế nào là vinh quang, được biết vinh quan có sức mạnh lớn lao như thế nào ngay từ cuộc đua lớn đầu tiên mà nó tham dự. Đấy là vào ngày mồng một tháng năm.

Sau cuộc mít tinh, cuộc đua khai diễn trên cánh đồng cỏ lớn bên sông. Người từ khắp nơi đổ đến đông nghịt: họ từ nông trường quốc doanh gần đây, từ trên núi, thậm chí từ Kazăcxtan kéo đến. Những người kazăc phô trương ngựa của mình.

Người ta bảo rằng sau chiến tranh chưa có ngày hội nào lớn như thế.
Ngay từ sáng, khi Tanabai đóng yên, kiểm tra dây đai bụng và dây chằng bàn đạp đặc biệt cẩn thận, nhìn ánh mắt long lanh và hai tay run run của chủ, con ngựa cảm thấy có một cái gì đó phi thường đang đến gần. Ông chủ hết sức xúc động.

- Này, cẩn thận đấy nhé, Gunxarư, đừng làm tao thất vọng nhé! – Ông chủ thì thầm, chải bờm và túm bờm trước trán cho con vật. – Mày không được bôi nho danh tiếng của mày, nghe chưa! Cả tao lẫn mày đều không có quyền thua cuộc, nghe chưa!
Ngay cái không khí rộn ràng tiếng người nói và tiếng chân chạy rầm rập cũng tạo nên cảm giác chờ đợi một cái gì phi thường. Ở các trại du mục lân cận, những người chăn ngựa đóng yên cương ngựa của họ. Những thằng bé đã cưỡi trên lưng ngựa, reo hò phi xung quanh. Rồi những người chăn ngựa tập hợp lại và cũng cho ngựa đi về phía sông.

Gunxarư sửng sốt trước cảnh người ngựa tụ tập đông như thế trên đồng cỏ. Tiếng ồn ào huyên náo lan rộng trên sông, trên đồng cỏ, trên các gò đống dọc bãi bồi. Mắt hoa lên vì những tấm khăn choàng và áo váy rực rỡ, vì những lá cờ đỏ và khăn vấn đầu màu trắng của phụ nữ. Ngựa thắng những bộ đồ tốt nhất. Bàn đạp khua loảng xoảng, hàm thiếc và những vật trang sức bằng bạc đeo ở yên ngựa phát ra tiếng lanh canh.

Ngựa có người cưỡi chen chúc từng hàng, nong nẩy dậm chân đòi thả dây cương và dùng móng bới đất – Các cụ già cầm chịch cuộc chơi dong ngựa vờn múa trong bãi giữa vòng đua.
Gunxarư cảm thấy tinh thần mỗi lúc một căng thẳng, toàn thân tràn trể sức lực. Nó có cảm giác như một vị thần lửa đã nhập vào nó và để thoát khỏi sức nóng nung đốt ấy, phải mau mau nhảy xổ vào vòng đua và băng mình chạy.
Khi những người cầm chịch ra hiệu cho vào vòng đua và Tanabai nới lỏng tay cương một chút, con ngựa đưa ông vào giữa bãi, rồi cứ xoay quanh, không biết chạy về hướng nào.
Tiếng trầm trồ lan ra trong các hàng người: “Gunxarư! Gunxarư!”.

[Siren]

Tất cả những người muốn tham gia cuộc baiga lớn đã cho ngựa vào vòng đua. Có chừng năm chục tay đua.
- Hãy xin bà con cầu phúc cho các bạn! – Người chủ trì cuộc chơi trịnh trọng tuyên bố!
Các kỵ sĩ đầu cạo trọc, trán bịt vành khăn thít chặt, cho ngựa đi dọc theo các hàng người, giơ hai tay lên, bàn tay xoè ra, và từ đầu này đến đầu kia bãi đua rộn lên một hơi thở duy nhất: “Ôômiin!”(Tiếng cầu nguyện của tín đồ Hồi giáo: “Xin được như nguyện”.), và hàng trăm bàn tay đặt lên trán, rồi những bàn tay vuốt mặt từ trên xuống như những dòng nước chảy.
Sau đó, các kỵ sĩ cho ngựa đi nước kiệu đến vạch xuất phát ở giữa đồng, cách đây chín kilômét.

Trong lúc đó, các trò chơi bắt đầu trên cái bãi tròn: cuộc vật lộn của những người đi bộ và người cưỡi ngựa, tìm cách làm cho đối thủ té nhào trên yên xuống, phi ngựa nhặt đồng tiền và các trò đua khác. Tất cả những cái đó chỉ là phần mào đầu, cuộc đua chính sẽ bắt đầu ở chỗ các kỵ sĩ đã phi ngựa tới.
Dọc đường Gunxarư tỏ ra nóng nảy. Nó không hiểu tại sao ông chủ cứ ghìm nó. Xung quanh, những con ngựa khác vờn múa và coi bộ rất hung hăng. Ở giữa nhiều con ngựa như thế và con nào cũng đòi phi thả sức, Gunxarư nổi cáu và run lên vì nôn nóng.

Cuối cùng, tất cả đã dàn hàng một ở vạch xuất phát, đầu sát bên đầu. Người phát hiệu lệnh phi ngựa qua trước hàng đấu thủ, từ đầu này đến đầu kia, giơ cao chiếc khăn trắng. Tất cả lặng đi, rạo rực và chăm chú. Cánh tay vung chiếc khăn. Những con ngựa lao vọt đi, và bị cuốn theo khí thế chung, Gunxarư cũng băng về phía trước cùng với tất cả những con khác. Đất gầm vang như mặt trống dưới dòng thác lũ vó ngựa, bụi cuốn lên mù mịt. Trong tiếng hò reo của các kỵ mã, ngựa phi nước đại như điên như cuồng, xoài mình sát đất. Riêng Gunxarư không biết phi nước đại, nó phi bằng cái nước đi dị dạng của mình. Đấy vừa là chỗ yếu vừa là chỗ mạnh của nó.

Thoạt đầu, tất cả cụm lại cùng phóng đi, nhưng mấy phút sau đam ngựa đã kéo thành hàng dài. Gunxarư không thấy điều đó. Nó chỉ thấy những con ngựa đua hăm hở đã vượt nó và chạy trước nó trên đường. Đá sỏi nóng hổi và những cục đất sét khô vọt lên dưới vó, đập vào mặt, còn xung quanh ngựa phi nước đại, những tay đua ngựa reo hò, tiếng roi quất vun vút và bụi bốc lên cuồn cuộn. Bụi mù mịt như máy bay trên mặt đất. Không khí nồng nặc mùi mồ hôi, mùi đá và mùi ngải non bị giẫm nát.

Cứ như thế non nửa chặng đường. Chừng một chục con ngựa vượt lên đầu, phi nhanh đến mức Gunxarư không sao theo kịp. Hai bên bắt đầu ắng lặng, tiếng ồn ào của những con ngựa chạy phía sau lùi xa dần nhưng thấy những con khác vượt lên trước, còn nó bị ghìm cương, không được hoàn toàn tự do, Gunxarư tức điên lên. Sự tức giận và gió làm mắt nó tối lại, đường vùn vụt trôi dưới chân, mặt trời từ trên cao rớt xuống như trái cầu lửa, lăn về phía nó. Mồ hôi nóng hừng hực toát ra khắp toàn thân, và mồ hôi toát ra càng nhiều nó càng cảm thấy nhẹ nhõm hơn.

Rồi đến một lúc, những con ngựa đua bắt đầu thấm mệt và dần dần chạy kém đi, còn Gunxarư mới bắt đầu bước vào giai đoạn sung sức nhất. “Tsu, Gunxarư, tsu” – nó nghe thấy tiếng ông chủ, và mặt trời càng lăn nhanh hơn về phía nó. Thấp thoáng những khuôn mặt méo xệch đi vì cuồng nộ của các tay đua lần lượt bị đuổi kịp và bị bỏ lại phía sau, thấp thoáng nhữgn chiếc roi vung lên, những mõm ngựa răng nhe ra, thở phì phò. Uy quyền của hàm thiếc và dây cương bỗng biến mất, đối với Gunxarư không còn yên, cũng không còn người cưỡi: ngọn lửa chạy đua hừng hực trong người nó.

[Siren]

Tuy thế, ở phía trước vẫn còn hai con ngựa chạy áp sát vào nhau: một con màu xám sẫm và một con sắc hung. Cả hai cùng ra sức phi, không chịu thua kém nhau, bị thôi thúc bởi tiếng hò hét và làn roi của người cưỡi. Đấy là hai con ngựa đua cường tráng. Gunxarư phải mất một thời gian lâu mới đuổi kịp hai con ngựa và rút cuộc, đến đoạn đường dốc thì nó vượt lên trước. Nó nhảy lên một cái gò, như nhảy lên ngọn một con sóng lớn, và có một lúc, dường như nó bay lơ lửng trong không trung, không có trọng lượng. Hơi thở nghẽn lại trong lồng ngực, mặt trời loé ra những tia sáng càng chói rực hơn bắn vào mắt nó, nó lao như bay xuống dốc, nhưng chẳng bao lâu nó nghe thấy tiếng vó ngựa lộp cộp đuổi kịp nó ở phía sau. Con xám sẫm và con sắc hung cố phục thù. Chúng từ hai phía tiến đến, gần như áp sát vào Gunxarư và không chịu thua kém một bước.

Cả ba con ngựa cứ thế phóng như bay, đầu áp đầu, hoà vào nhau trong một chuyển động duy nhất. Gunxarư có cảm giác như bây giờ cả ba đều hoàn toàn không chạy, đều đờ ra trong một trạng thái sững sờ và câm lặng kì lạ. Thậm chí có thể thấy rõ thần sắc biểu lộ trong mắt những con bên cạnh, những cái đầu nhoai về phía trước đầy vẻ căng thẳng, những hàm thiếc bị cắn chặt, cương hàm và dây cương. Con xám sẫm coi bộ dữ tợn và bướng bỉnh, con sắc hung thì lo lắng, luồng mắt thiếu tự tin của nó lướt nhìn hết phía này sang phía khác. Chính nó tụt lại trước tiên. Thoạt tiên cái nhìn nhớn nhác như biết lỗi của nó biến mất, rồi cái đầu với hai lỗ mũi phồng lên lùi về phía sau, rồi không thấy nó đâu nữa. Còn con xám sẫm cầm cự hồi lâu một cách khổ sở rồi mới chịu thua. Nó chết dần một cách chậm chạp trong cuộc đua, nỗi uất hận làm cho ánh mắt nó mỗi lúc một đờ đẫn. Nó cứ thế biến mất, vẫn không muốn thừa nhận thất bại của mình.

Khi các địch thủ đã bị bỏ rơi, Gunxarư cảm thấy dường như dễ thở hơn. Phía trước đã hiện ra khúc sông uốn cong óng ánh bạc, cánh đồng cỏ xanh tươi và đã nghe thấy tiếng người reo hò từ đằng xa dội đến. Thì ra những người cổ vũ hăng say nhất đã chờ sẵn ở dọc đường. Họ phi ngựa ở hai bên đường, reo hò. Đúng lúc đó, đột nhiên Gunxarư cảm thấy yếu hẳn đi. Quãng đường dài vừa vượt qua đã làm nó xuống sức. Sự thể ở phía sau ra sao, những con khác có đuổi kịp nó không Gunxarư không biết. Nó không sao chạy được nữa, kiệt sức rồi.

Nhưng ở phía trước, đám người đông nghịt đang gào thét và nhốn nháo, những người cưỡi ngựa và đi bộ đã ùa tới thành hai nhánh, tiếng reo hò mỗi lúc một to hơn, mạnh hơn. Đột nhiên nó nghe thấy rõ mồn một: “Gunxarư! Gunxarư! Gunxarư!” Và thu hút vào mình những tiếng reo hò và gào thét ấy, như hít không khí vào đầy lồng ngực, Gunxarư lại lao vút lên với sức mạnh mới. Chao ôi, con người, con người! Có cái gì mà họ không làm được!...
Giữa tiếng ầm ĩ và tiếng reo hò hân hoan vang lên không ngớt, Gunxarư vượt qua cái hành lang ồn ào của những người chào đón, và nó chạy chậm lại, lượn thành một vòng tròn trên đồng cỏ.
Nhưng vẫn chưa phải là hết. Bây giờ, cả nó lẫn chủ nó đều không thuộc về mình nữa. Khi con ngựa đã lấy lại được hơi chút ít và bình tĩnh lại, đám người giãn ra quây thành một vòng tròn nghênh đón người chiến thắng. Tiếng hoan hô lại nổi lên: “Gunxarư! Gunxarư! Gunxarư!”. Đồng thời, tên chủ nó cũng vang dậy: “Tanabai! Tanabai! Tanabai!”.
Và đến đây, nhờ sự hứng khởi của mọi người, một phép lạ lại diễn ra với Gunxarư. Kiêu hãnh và dũng mãnh, nó bước vào bãi cát giữa trường đua, đầu cất cao, mắt cháy rực. Say sưa vì không khí vinh quan, Gunxarư vờn múa mấy bước, nghiêng người dạo vó đều đều hăm hở chực chạy nữa. Nó biết nó đẹp, hùng dũng và nổi tiếng.

Tanabai cho ngựa giễu qua trước mặt mọi người, hai tay dang rộng biểu hiện tư thế của người chiến thắng, và từ đầu này đến đầu kia lại rộn lên tiếng cầu nguyện như một hơi thở duy nhất: “Ôômiin!”, và hàng trăm cánh tay lại đưa lên trán và những bàn tay vuốt xuôi xuống mặt như những dòng nước chảy.
Liền đó, giữa vô vàn khuôn mặt, Gunxarư bỗng nhìn thấy người đàn bà quen biết. Nó nhận ra chị ngay, khi chị đưa hai tay vuốt xuôi trên mặt, tuy lần này chị không choàng tấm khăn san thẫm màu, mà choàng khăn trắng. Chị đứng ở hàng đầu đám đông, hạnh phục và vui sướng, nhìn Tanabai và Gunxarư không dứt bằng đôi mắt lấp lánh như những hòn đá ở quãng nước chảy xiết chan hoà ánh mặt trời. Theo thói quen, Gunxarư đi về phía ấy để đứng cạnh chị, để ông chủ nói chuyện với chị và chị vọc tay vào bờm nó, vuốt ve cổ nó bằng đôi tay tuyệt diệu, mềm mại và nhạy cảm như cặp môi con ngựa cái hồng có đốm sao trên trán. Nhưng không rõ vì sao, Tanabai rẽ cương sang hướng khác, còn con ngựa không hiểu chủ, cứ xoay quanh, hăm hở muốn đến gần người đàn bà ấy. Chẳng lẽ ông chủ không nhìn thấy người đàn bà ấy ở đây sao? Hễ có dịp là bao giờ ông chủ cũng nói chuyện với người đàn bà ấy một lát kia mà?

[Siren]

*

Cả ngày thứ hai, ngày mùng hai tháng năm, cũng là một ngày lớn lao đối với Gunxarư. Lần này, khoảng quá trưa, trên thảo nguyên diễn ra một cuộc chơi hăng say: trò cướp dê, một kiểu cưỡi ngựa chơi bóng đặc sắc, ở đây thay cho trái ban là một thân dê không đầu. Con dê có cái tiện lợi là lông nó dài, chắc có thể từ trên mình ngựa túm lấy chân hoặc lông nó mà lôi

Thảo nguyên lại dậy lên tiếng reo hò cổ xưa, mặt đất lại vang động ầm ầm như tiếng trống. Dòng thác lũ những người cưỡi ngựa cổ vũ cuộc chơi lại lồng lộn xung quan các đấu thủ, la gọi và gào thét. Đương kim anh hùng vẫn là Gunxarư. Lần này, đã chói ngời ánh vinh quan, nó lập thức chiếm giữ vai trò kẻ mạnh nhất trong cuộc chơi. Nhưng Tanabai giữ sức cho nó để thi thố vào giai đoạn chót, cuộc alaman-baiga, khi ấy sẽ diễn ra cuộc giành giật tự do: kẻ nào khéo léo và nhanh nhẹn sẽ cướp được con dê đem về bản mình. Mọi người đến chờ đợi alaman-baiga, bởi vì đó là màn chót trọng đại nhất của cuộc thi tài. Thêm nữa, bất cứ kỵ sĩ nào cũng có quyền tham gia cuộc đua tranh này. Người nào cũng muốn thử hạnh vận của mình.

Trong lúc đó, vầng mặt trời tháng năm ì ạch xuống thấp dần ở phía xa, trên xứ Kazăc. Nó như cái lòng đỏ trứng gà, lồi và dầy cộm. Có thể nhìn thẳng vào nó không phải nheo mắt.
Những người Kirghiya và Kazăc phi ngựa cho đến chiều tối, treo mình trên yên, sà xuống chộp lấy thân con dê ngay trong lúc ngựa đang phi, giằng giật nhau, quấn vào nhau thành một đám huyên náo, rồi lại hò hét tản ra trên cánh đồng.
Mãi đến khi có những bóng đen dài loang lổ chạy trên thảo nguyên, các cụ mới cho phép bắt đầu alaman-baiga. Con dê bị ném vào giữa cái vòng tròn. “Alaman!”.
Các kỵ sĩ từ bốn phía đổ xô đến, túm tụm lại, cố chộp lấy cái xác con dê trên mặt đất. Nhưng chen lấn xô đẩy nhau mà tranh cướp cho được quả không phải là chuyện dễ. Những con ngựa ngơ ngác xoay quanh, nhe răng cắn nhau. Gunxarư thấy rất khó chịu trong cái đám hỗn độn này, nó muốn ra chỗ rộng rãi, nhưng Tanabai vẫn không làm sao chiếm được con dê. Đột nhiên, một giọng nói chói tai vang lên: “Chặn lại, người Kazăc lấy được rồi!”. Một người Kazăc trẻ tuổi, mặc chiếc va rơi rách bươm, cưỡi con ngựa đực nâu sẫm dáng bộ hung hăng vượt ra khỏi đám người ngựa đang xoay tròn. Anh ta vừa phóng chạy vừa kéo cái xác dê lên, kẹp chặt dưới chân bên bàn đạp.
- Bắt lấy! Con màu nâu ấy! – Tất cả cùng la hét và băng mình đuổi theo- Nhanh lên, Tanabai. Chỉ có anh mới có thể đuổi kịp.

Người Kazăc cưỡi con ngựa nâu sẫm phi thẳng về phía vừng mặt trời hoàng hôn đỏ thắm, con dê lủng lẳng dưới chân bàn đạp. Dường như chỉ chút xíu nữa thôi là anh tay bay thẳng vào vừng mặt trời rực lửa và tan ra thành đám khói đỏ.

[Siren]

Gunxarư không hiểu tại sao Tanabai lại ghìm nó. Nhưng Tanabai hiểu rằng cần phải để cho chàng jighit Kazăc tách khỏi đám người cưỡi ngựa ào ạt đuổi theo, vượt ra xa những người cùng làng đang vội vã đến tiếp cứu cho anh ta. Nếu những người này vây bọc quanh con ngựa nâu làm thành vòng chắn thì không sức mạnh nào có thể đoạt lại nổi cái vật mà gã Kazắc đã chiếm được. Chỉ có chiến đấu tay đôi mới có cơi hội thành công.

Chờ đúng dịp, Tanabai cho Gunxarư phóng thả sức. Gunxarư phóng thẳng về phía mặt trời, nhoài mình sát đất, tiếng người nói và tiếng vó ngựa lập tức bị bỏ lại phía sau, lùi xa dần, khoảng cách giữa nó và con ngựa màu nâu rút ngắn dần. Con ngựa nâu phải mang một vật nặng, đuổi kịp nó không lấy gì làm khó. Tanabai cho Gunxarư chạy ở phía bên phải con ngựa nâu. Cái thân con dê bị kẹp dưới chân người kỵ mã, ở sườn bên phải con ngựa. Bây giờ hai bên đã lên ngang bằng nhau. Tanabai ngồi trên yên cúi xuống để túm lấy chân con dê và giằng về phía mình. Nhưng gã Kazăc khéo léo chuyển nó từ bên phải sang phía bên trái.Hai con ngựa cứ thế phi thẳng về phía mặt trời. Bây giờ Tanabai cần tụt lại sau một chút để lại đuổi kịp đối thủ từ phía bên trái. Khó mà làm cho Gunxarư rời khỏi con ngựa nâu, nhưng Tanabai đã thực hiện được cả thủ đoạn ấy. Song gã Kazăc mặc chiếc va rơi rách lại đã kịp thời chuyển con dê sang phía bên kia.

- Cừ lắm! – Tanabai say sưa reo lên.

Hai con ngựa vẫn cứ phóng thẳng về phía mặt trời.
Không thể tiếp tục đánh bài liều được nữa. Tanabai cho ngựa chạy gần như áp sát vào con ngựa nâu và nhoài mình nằm áp ngực lên mỏm yên của gã Kazăc. Gã kia toan cho ngựa tách ra, nhưng Tanabai không để cho gã làm như vậy. Sự nhanh nhẹn và uyển chuyển của Gunxarư khiến ông có thể gần như nằm trên cổ con ngựa nâu. Nhờ vậy ông đã với tay được tới thân con dê và bắt đầu giằng nó về phía mình. Hành động ở phía bên phải có điều thuận lợi cho Tanabai, thêm nữa hai tay ông không vướng víu gì. Ông đã kéo được non nửa thân con dê.

- Giữ cho vững nhé, anh bạn Kazăc! – Tanabai gào lên.

- Nói nhảm, anh bạn ơi, đừng hòng lấy được của tôi. – gã kia đáp.

Bắt đầu cuộc giằng co trong lúc ngựa vẫn phi như điên. Như hai con đại bàng cùng bám chặt lấy một con mồi, họ gào thét vang trời, thở khò khè và gầm gừ như con thú, doạ nạt nhau, tay họ đan chéo vào nhau, móng tay rỉ máu. Hai con ngựa gắn chặt với nhau trong cuộc đấu tay đôi của hai người cưỡi, hung hăng phóng như bay, hối hả đuổi cho kịp vầng mặt trời đỏ thắm.

[Siren]

Cầu trời ban phước cho tổ tiên ta, các vị đã để lại cho chúng ta những trò chơi đàn ông dũng mãnh này!
Tấm thân dê bây giờ ở giữa hai người, bị giăng lơ lửng giữa hai con ngựa đang phi. Sắp đến lúc kết thúc. Chẳng nói chẳng rằng, răng nghiến chặt, vận dụng hết sức lực lối kéo tấm thân dê, mỗi người đều cố kẹp chặt nó dưới chân để rồi bứt ra khỏi đối thủ và phới cho mau. Gã Kazăc khoẻ lắm. Hai tay gã rất đô, gân guốc, thêm nữa gã trẻ hơn Tanabai nhiều. Nhưng kinh nghiệm là điều rất lợi hại. Tanabai bất ngờ rút chân phải ra khỏi bàn đạp và đạp chân vào sườn con ngựa nâu. Ông vừa đạp chân vào ngựa của đối phương vừa kéo con dê về phía mình, những ngón tay của gã Kazăc tê ra một cách chậm chạp.

- Bám cho vững nhé! – Kẻ bị thua còn kịp báo trước cho Tanabai.

Cái giúi đột ngột làm Tanabai suýt văng khỏi yên. Nhưng ông vẫn trụ vững được. Một tiếng reo hân hoan buột ra từ lồng ngực ông. Ông cho ngựa quay ngặt hẳn lại, rồi thúc ngựa chạy, kẹp chặt dưới bàn đạp cái vật đã đoạt được trong cuộc đấu tay đôi quyết liệt và ngay thẳng. Một đám người cưỡi ngựa reo hò ầm ĩ phóng như bay tới đón ông.

- Gunxarư! Gunxarư lấy được rồi!

Một toán Kazăc đông đảo xông tới chặn đường.

- Ôi bai, bắt lấy, chặn lấy Tanabai!

Bây giờ cần nhất là lẩn tránh cuộc chặn bắt, để cho người làng mau chóng đến vây quanh mình làm thành một hàng rào che chắn.
Tanabai lại cho ngựa rẽ quặt một cách đột ngột, lần tránh những kẻ chặn bắt. “Cảm ơn Gunxarư, cảm ơn con yêu qúi, mày khôn lắm!” – ông thầm cám ơn con ngựa: nó hiểu được từng cái nghiêng người nhỏ nhẹ nhất của ông, khi thì quặt về phía này, khi thì quặt sang phía khác, lẩn tránh cuộc truy đuổi.
Rạp bụng sát đất, con ngựa ra khỏi khúc quanh khó khăn và phóng thẳng đường. Lúc này người làng Tanabai đã phi ngựa đến, dàn thành hàng, che chắn cả hai bên và phía sau, rồi cả cụm người ngựa dầy đặc ấy cùng nhau phóng chạy. Nhưng, những người đuổi theo lại xông tới chặn đầu. Lại phải đổi hướng và chạy trốn. Như những đàn chim bay nhanh, khi thì nghiên cánh bên này, khi thì chao cánh bên kia, đám người chạy trốn và tuy đuổi lao vùn vụt trên thảo nguyên bao la. Bụi cuồn cuộn bốc lên trong không trung, tiếng nói âm vang, có người ngã cùng với ngựa, có người lộn nhào qua đầu ngựa, có người khập khiễng đuổi theo ngựa của mình, nhưng tất cả, không trừ một ai, đều bị lôi cuốn vào cái hăng say của cuộc đua. Trong trò chơi, không ai có trách nhiệm gì cả. Sự liều lĩnh và gan dạ là con người cùng một mẹ…
Mặt trời chỉ còn lấp ló chút đường rìa, hoàng hôn đã xuống, alaman-baiga vẫn tiếp diễn trong cái mát mẻ xanh lam của buổi chiều tà, đất rung chuyển dưới vó ngựa. Không còn ai la hét nữa, không còn ai đuổi ai nữa, nhưng mọi người vẫn phi ngựa, say sưa trong đà chuyển động. Dàn thành tuyến ngang, đám ngựa ào ào như làn sóng tối thẫm tràn từ vùng chân núi này đến vùng chân núi khác theo nhịp điệu và nhạc điệu chạy đua. Hẳn là vì vậy những người cưỡi ngựa mới đăm chiêu và trầm lặng như thế, có lẽ đấy chính là nguồn gốc phát sinh ra những âm thanh vang động của đômbra(1) và kômuzơ(2) Kirghizya…
.............................
(1) Nhạc cụ dân gian Kazăc, hình tam giác hoặc nửa bầu dục, hai dây.
(2) Nhạc cụ dân gian Kirghizya, cần dài, ba dây.

[Siren]

Đã gần đến sông. Sông lấp lánh mờ mờ ở phía trước, sau những bụi cây tối thẫm. Chỉ còn một quãng ngắn nữa thôi. Sang bên kia sông là trò chơi chấm dứt, đấy là bản. Tanabai và những người hộ vệ ông vẫn họp thành một cụm dày đặc. Gunxarư chạy ở giữa như con tàu chính xung quanh có tàu hộ tống.
Nhưng nó đã mệt, mệt lắm rồi: hôm nay là một ngày quá vất vả. Con ngựa đã kiệt sức. Hai chàng Jighit phi ngựa hai bên nắm cương nó mà kéo, không cho nó ngã xuống. Những người khác che chắn cho Tanabai ở phía sau và hai bên. Còn ông nằm đè ngực lên tấm thân dê vắt ngang trước yên. Đầu Tanabai lắc lư, ông phải khó khăn lắm mới ngồi vững trên yên. Nếu lúc này không có những người cưỡi ngựa đi kèm bên cạnh, cả ông lẫn con ngựa của ông đều không còn sức di chuyển nữa. Chắc hẳn trước kia người ta cũng mang chiến lợi phẩm chạy trốn như thế, chắc hẳn người ta đánh tháo cho một batưr bị thương sa vào tay địch cũng bằng cách như thế…
Kia là con sông, kia là đồng cỏ, lúc này vẫn còn nhìn thấy được quãng sông cạn rộng lớn toàn đá sỏi trong bóng tối.
Những người cưỡi ngựa xông ào xuống nước. Sông sôi sục, sủi réo lên. Các tay Jighit kéo Gunxarư sang bờ bên kia, xuyên qua những đám mây bụi nước, trong tiếng móng ngựa nện chát chúa. Thế là xong! Thắng lợi!
Một người nhấc thân con dê khỏi yên ngựa của Tanabai và phi về bản.
Những người Kazăc dừng lại bên kia sông.
- Cảm ơn các bạn đã tham dự cuộc vui! – Người Kirghizya lớn tiếng nói với họ.
- Chúc các bạn mạnh khoẻ! Mùa thu ta sẽ lại gặp nhau! – Người Kazăc đáp lại và quay ngựa trở về.
Trời đã tối hẳn. Tanabai ngồi chơi ở nhà một người làng, còn Gunxarư cùng với những con ngựa khác bị cột ngoài sân. Chưa bao giờ Gunxarư mệt đến thế, nếu không kể ngày tập luyện đầu tiên. Nhưng hồi ấy nó chỉ là cành liễu nhỏ bé so với nó bây giờ. Trong nhà người ta đang nói về nó.
- Uống đi, Tanabai, uống mừng Gunxarư: không có nó thì hôm nay ta không giành được thắng lợi.
- Đáng, con ngựa nâu dũng mãnh như sư tử. Gã Kazăc ấy cũng khoẻ lắm. Gã sẽ tiến xa đấy.
- Đúng thế. Ngay bây giờ tôi vẫn còn như thấy trước mắt cái lúc Gunxarư tránh né cuộc chặn bắt, đúng là nó rạp mình sát đất như ngọn cỏ. Nhìn mà nghẽn thở.
- Còn phải nói. Thời xưa, các batưr mà có được con ngựa như thế để đi tập kích thì tuyệt. Không phải là ngựa nữa, mà là một đandun(1) mới đúng!
- Tanabai, bao giờ anh định cho nó gần ngựa cái?
- Kể thì bây giờ nó cũng đã theo đuổi ngựa cái rồi đấy, nhưng còn hơi sớm. Mùa xuân sắp tới là vừa đúng lúc. Từ mùa thu tôi sẽ thả cho nó ăn cỏ tươi để nó béo tốt lên…
Ngà ngà say, họ còn ngồi chơi hồi lâu, ôn lại từng chi tiết của alaman-baiga và những ưu điểm của Gunxarư, còn nó vẫn đứng ngoài sân hong mình cho ráo mồ hôi và gặm hàm thiếc. Nó sẽ phải nhịn đói đứng nghỉ cho đến rạng sáng. Nhưng không phải cái đói dày vò nó. Hai vai ê ẩm, chân dường như không phải là chân của nó nữa, móng nóng nực, trong đầu vẫn âm vang tiếng ầm ầm của alaman-baiga. Nó vẫn tưởng tượng thấy tiếng hò hét và cuộc truy đổi. Chốc chốc nó lại rùng mình, và thở phì phì, giỏng tai nghe. Nó rất muốn nằm lăn ra trên cỏ, vùng vẫy một lúc cho nhẹ mình và đi rong chơi cùng với những con ngựa khác trên bãi chăn thả. Nhưng ông chủ mãi không ra.

................
(1) Ngựa thần trong huyền thoại.

[Siren]

Tuy vậy, lát sau ông cũng xuất hiện, hơi chuệch choạng trong bóng tối. Ở ông toát ra một mùi gì nồng nặc, gay gắt. Điều này hiếm khi xảy ra với ông. Một năm nữa, Gunxarư sẽ phải tiếp xúc với một người thường xuyên toả ra cái mùi khó chịu ấy. Nó căm ghét con người ấy và cái mùi ghê tởm ấy.
Tanabai đến gần con ngựa, vỗ nhẹ vào vai nó, thọc tay xuống dưới tấm dạ lót yên.
- Đã bớt hừng hực rồi phải không? Mệt chứ? Tao cũng mệt kinh người. Mày đừng nhìn tao gườm gườm như thế, đúng là tao đã nhậu nhẹt, chính là để mừng mày đấy. Ngày hội mà. Với lại tao uống cũng vừa phải thôi. Tao biết việc tao làm, mày nên nhớ như vậy. Ngay ở mặt trận tao cũng không đi quá đà. Thôi đi, đừng gườm gườm như thế, Gunxarư. Bây giờ ta sẽ về với đàn, ta sẽ nghỉ ngơi…
Ông chủ xiết đai bụng ngựa, nói chuyện một lát với những người khác đã ra khỏi nhà. Rồi mọi người lên ngựa tản ra về.
Tanabai cho ngựa đi trên những ngõ xóm đã ngủ yên. Bốn bề vắng lặng. Các cửa sổ tối om. Văng vẳng tiếng ì ì của chiếc máy kéo làm việc trên cánh đồng. Trăng đã lơ lửng trên các dẫy núi, những cây táo nở hoa trăng trắng trong các khu vườn, một con hoạ mi cất tiếng hót đâu đó. Không rõ vì sao, cả bản chỉ có một mình nó. Nó hót, lắng nghe tiếng hót của mình, ngừng một lát rồi lại cất lên những tiếng ríu rít và tiếng huýt du dương.
Tanabai ghìm ngựa.
- Đẹp quá – Ông nói thành tiếng. – Mà yên tĩnh làm sao! Chỉ có một con hoạ mi cất tiếng hót. Mày hiểu không, Gunxarư? Mày hiểu sao được… Mày muốn về với bầy, còn tao…
Hai thày tớ đi qua xưởng rèn, rồi từ đây lẽ ra phải đi theo lối xóm ngoài cùng, ra sông và về chỗ những đàn ngựa. Nhưng không rõ vì sao ông chủ rẽ cương sang hướng khác. Ông cho ngựa đi ở ngõ giữa bản, đến cuối ngõ ông dừng lại cạnh sân nhà người đàn bà ấy. Một con chó con chạy ra, con chó thường chạy theo đứa bé gái con chị, nó cất tiếng sủa rồi im bặt, vẫy đuôi. Ông chủ ngồi trên yên, im lặng, nghĩ ngợi điều gì, rồi thở dài và lưỡng lự kéo cương.
Con ngựa lại đi tiếp. Tanabai rẽ xuống phía sông, và ra đến đường cái, ông giục ngựa đi nhanh. Chính Gunxarư cũng muốn mau mau về khu trại du mục. Nó đi qua đồng cỏ. Sông kia rồi, móng nó gõ lộp cộp trên bờ sông. Nước lạnh, réo ầm ầm. Bỗng nhiên, đến giữa quãng lội, ông chủ ghì cương đột ngột, bắt nó quay ngược hẳn lại. Gunxarư nguẩy đầu một cái, tưởng ông chủ lầm. Chẳng có việc gì phải quay ngược trở lại. Có thể đi loanh quanh như thế bao lâu nữa? Nhưng để trả lời nó, ông chủ quất nó một roi. Gunxarư không ưa người ta đánh nó. Nó gặm hàm thiếc một cách cáu kỉnh, miễn cưỡng vâng lệnh và đi ngược trở lại. Lại qua đồng cỏ, lại đi trên đường cái, lại đến cái sân ấy.
Đến nơi, ông chủ lại nhấp nhổm ngồi trên yên, kéo cương lúc thì sang phía này, lúc thì sang phía khác. Không thể hiểu nổi ông chủ muốn gì. Hai thày tớ dừng lại bên cổng. Thực ra chẳng có cổng giả gì cả. Chỉ còn lại hai cái cột xiêu vẹo mà thôi. Con chó con lại chạy ra, cất tiếng sủa rồi im bặt, vẫy đuôi. Trong nhà im ắng và tối om.
Tanabai xuống ngựa, đi vào sân, dắt ngựa theo, và đến gần cửa sổ, ông gõ một ngón tay vào kính.
- Ai đấy? – Trong nhà có tiếng hỏi.
- Anh đây, Buiubiugian, mở cửa cho anh. Nghe thấy chứ, anh đây mà!
Trong nhà loé lên một ánh lửa, cửa sổ sáng mờ mờ.
- Có chuyện gì vậy? Đi đâu mà đến muộn thế? – Biubiugian xuất hiện ở cửa. Chị mặc chiếc áo dài trắng, cổ không cài khuy, mái tóc đen nhánh xoã trên vai. Ở chị toả ra mùi hơi ấm của cơ thể và cái mùi kì dị của một thứ cỏ lạ.
- Thứ lỗi cho anh. – Tanabai nói khẽ - Cuộc diễu hành alaman tan muộn. Anh mệt. Con ngựa hoàn toàn kiệt sức rồi. Nó cần được nghỉ, mà về đến chỗ đàn ngựa thì khá xa, em biết đấy.
Biubiugian im lặng một lát.
Mắt chị bừng sáng rồi lại tối sầm đi như hòn đá dưới đáy nươc chan hoà ánh trăng. Con ngựa chờ chị đến gần và vuốt ve cổ nó, nhưng chị không đến.
- Lạnh đấy – Biubiugian so vai – Này, đứng đấy làm gì? Nếu vậy thì vào đi. Anh thật rõ khéo kiếm cớ - Chị bật cười. – Chính em cũng khổ tâm không chịu nổi khi thấy anh cứ cưỡi ngựa đứng quanh quẩn ở đây, cứ như đứa trẻ con ấy.
- Anh vào ngay đây. Để anh buộc ngựa đã.
- Để nó ở góc sân, cạnh bức tường kia kìa.
Chưa bao giờ hai tay ông chủ run đến thế. Ông hấp tấp tháo hàm thiếc và loay hoay mãi với mấy cái đai bụng: ông nới lỏng cái này, còn cái kia lại bỏ quên.
Ông vào nhà cùng với Biubiugian, và lát sau đèn tắt.
Con ngựa cảm thấy bỡ ngỡ vì phải đứng trong sân nhà lạ.
Trăng sáng ngời ngợi. Nghếch mắt qua bờ tường, Gunxarư nhìn thấy những ngọn núi ban đêm vươn lên cao vút, ngập trong ánh hào quang màu sữa trắng xanh. Nó nghiêng ngóng đôi tai thính nhạy, lắng nghe. Nước róc rách trong mương. Xa xa, vẫn chiếc máy kéo ấy ì ì trên cánh đồng, và vẫn con chim hoạ mi ấy một mình hót trong các khu vườn.
Từ trên cây táo gần đấy, những cánh hoa trắng rụng xuống, nhẹ nhàng đậu lên đầu và bờm con ngựa.
Đêm sáng dần. Con ngựa đứng đổi chân tại chỗ, dồn sức nặng cơ thể từ chân này sang chân kia, kiên nhẫn chờ đợi chủ. Nó không biết nó sẽ còn phải đứng ở đây nhiều lần nữa cho qua đêm đến sáng.
Rạng sáng Tanabai mới ra, đóng hàm thiếc cho ngựa bằng đôi tay ấm áp. Bây giờ cả tay ông cũng thoang thoảng cái mùi kỳ dị của thứ cỏ lạ.
Biubiugian ra tiễn Tanabai. Chị nép mình vào Tanabai, còn Tanabai hôn chị một lúc lâu.
- Ria của anh đâm vào má em – Chị thì thầm – Mau lên kẻo sáng mất rồi. – Chị toan quay trở vào.
- Biubiu, lại đây. – Tanabai gọi. – Này, em vuốt ve vỗ về nó đi. – Ông nghiêng đầu về phía Gunxarư. – Em đừng làm chúng tôi phiền lòng!
- Chết nỗi, em quên mất. – Chị bật cười. – Anh xem, người nó đầy hoa táo. – Và chị vừa nói những lời âu yếm vừa vuốt ve con ngựa bằng đôi tay kỳ diệu, mềm mại và nhạy cảm như cặp môi con ngựa cái nhỏ nhắn có đốm sao trên trán.
Sang qua sông, ông chủ cất tiếng hát. Vừa đi vừa nghe chủ hát thật thú vị, và Gunxarư rất muốn mau mau về với các bầy ngựa ở bãi chăn.

[Siren]

Những đêm tháng năm ấy thật là may mắn cho Tanabai. Vừa đúng phiên ông coi ngựa ban đêm. Và Gunxarư bắt đầu một lối sống ban đêm kỳ lạ. Ban ngày Tanabai chăn ngựa, nghỉ ngơi, ban đêm ông lùa đàn ngựa vào lũng, rồi lại cưỡi Gunxarư phóng đến sân nhà ấy. Sớm tinh mơ, còn mờ đất, như những kẻ ăn cắp ngựa, ông lại hộc tốc thúc Gunxarư băng theo những con đường mòn khó nhận thấy trên thảo nguyên, về với đàn bị bỏ lại trong thung lũng. Ở đây, ông chủ lùa đàn ngựa tập trung lại, kiểm đếm và cuối cùng ông yên tâm. Gunxarư thật là vất vả. Ở đằng này cũng như ở đằng ấy, ông chủ đều vội vã, cả lượt đi lẫn lượt về, mà ban đêm chạy qua những chỗ không có đường sá chẳng phải là chuyện dễ dàng gì cho cam. Nhưng ông chủ muốn như thế.
Gunxarư lại muốn điều khác kia. Nếu được tùy ý, nó sẽ không vắng mặt trong đàn. Con đực ở đó đã trưởng thành. Hiện giờ nó vẫn còn sống hoà thuận với con đực đầu đàn, nhưng nó và con đầu đàn ngày càng va chạm thường xuyên hơn khi cùng theo đuổi một con cái.

Ngày càng thường xuyên hơn, Gunxarư vươn cao cổ và cất đuôi lên như cái kèn, phô trương vẻ đẹp của mình trước đàn ngựa. Nó hí vang lừng, nổi nóng, cắn vào đùi những con cái. Rõ ràng là lũ ngựa cái lấy thế làm thích, chúng say mê Gunxarư khiến con đực đầu đàn phát ghen. Gunxarư nhiều phen khốn khổ với nó: đây là một con ngựa già hung dữ, hay sinh sự. Nhưng thà rằng lo sợ và chạy trốn con ngựa đầu đàn cũng còn hơn là đứng suốt đêm ở sân. Đứng ở đay nó nhớ những con ngựa cái. Nó dậm chân hồi lâu, nện móng xuống đất và mãi sau mới chịu yên phận. Ai biết những chuyến đi đêm như vậy còn kéo dài bao lâu nữa, nếu như không có một việc tình cờ xảy ra…
Đêm ấy, như thường lệ, Gunxarư đứng ở sân, buồn nhớ bầy trong lúc chờ đợi ông chủ, và nó đã bắt đầu ngủ gà ngủ gật. Dây cương buộc treo cao vào cái xà dưới rìa mái nhà khiến nó không nằm xuống được: mỗi lần cúi đầu xuống, hàm thiếc lại nghiến vào phần thịt mềm của mõm. Nhưng nó buồn ngủ quá. Không khí có bề nằng nặng, mây đen bao phủ bầu trời.

Đang chập chờn nửa thức nửa ngủ, Gunxarư bỗng nghe thấy cây cối nghiêng ngả, rào rào, dường như có kẻ nào ập tới, xô chuyển và quật đổ cây. Gió ào ào tràn qua sân, làm cho cái thùng vắt sữa rỗng không lăn ầm ầm, giật phăng những quần áo lót phơi trên giây và phăm phăm cuốn đi. Con chó kêu ăng ẳng, cuống quít không biết rúc vào đâu. Gunxarư phì một tiếng giận dữ, đứng lặng đi, dỏng tai nghe ngóng. Nghển đầu cao hơn bờ tường, nó chăm chú nhìn bóng tối sậm đặc lại một cách đáng ngờ: nó nhìn ra thảo nguyên, từ phía ấy một cái gì ghê gớm đang ầm ầm kéo đến. Lát sau, đêm tràn đầy tiếng răng rắc như rừng cây bị quật đổ, sấm ầm ầm, ánh chớp lằng nhằng trong các đám mây. Mưa trút xuống xối xả. Gunxarư lồng lên như bị roi quất, cố dứt dây trồng, hí ầm ĩ một cách tuyệt vọng vì lo sợ cho bầy của mình. Bản năng ngàn đời lo bảo vệ cho nòi giống mình khỏi bị nguy hiểm thức tỉnh trong nó. Bản năng gọi nó về cứu các con khác. Phát khùng lên, nó nổi loạn chống lại dây cương, hàm thiếc, chống lại cái dây tròng bằng sợi lông, chống lại tất cả những gì giữ chặt nó ở đây. Nó bắt đầu lồng lộn, dùng móng cào đất và không ngừng hí vang, hi vọng nghe thấy tiếng đáp lại của bầy. Nhưng chỉ có tiếng bão gào rít. Chao ôi, nếu lúc đó nó dứt được dây buộc!..

Ông chủ từ trong nhà nhảy bổ ra, mặc chiếc áo lót màu trắng, người đàn bà chạy theo ông, cũng bận đồ trắng. Thoáng chốc quần áo họ đã thẫm đen lại dưới trời mưa. Ánh chớp xanh loé sáng trên khuôn mặt ướt của họ, làm lộ ra trong bóng tối một phần ngôi nhà với cánh cửa đập ra đập vào trước gió.
- Đứng yên! Đứng yên! – Tanabai quát con ngựa, định tháo dây tròng cho nó. Nhưng nó không còn nhận ra ông nữa. Con ngựa chồm vào chủ như một con thú, dùng móng làm sập đổ bức tường và vẫn lồng lộn hòng đứt dây. Tanabai nép sát vào tường, lén đến gần nó, rồi hai tay ôm đầu nhảy bổ tới, nắm lấy dây cương đu người lên.
- Tháo dây ra mau! – Ông gào lên bảo người đàn bà.
Chị vừa kịp cởi sợi dây tròng thì con ngựa chồm ngược lên, kéo lê Tanabai trong sân.
- Đưa roi đây, mau lên!
Biubiugian chạy bổ đi lấy chiếc roi.
- Đừng lại! Dừng lại, không tao giết. – Tanabai vừa quát vừa điên tiết quất roi túi bụi vào mõm ngựa. Ông cần nhày lên yên, ông cần có mặt ngay lúc này giữa bầy ngựa. Ở đấy bây giờ ra sao? Trận cuồng phong đã xua đàn ngựa tản tác đi đâu rồi?
Nhưng Gunxarư cũng cần về với bầy. Về tức khắc ngay lúc này về đấy, nói mà uy lực mãnh liệt của bản năng kêu gọi nó về trong lúc ghê gớm này. Bởi thế nó mới hí ầm ĩ và chồm ngược lên, bởi thế nó mới hăm hở cố thoát khỏi nơi đây. Mưa vẫn trút xuống dày đặc như bức tường, cơn giông hoành hành dữ dội, tiếng ầm ầm làm rung chuyển cảnh vật tơi bời trong ánh chớp ban đêm.
- Giữ lấy nó! – Tanabai ra lệnh cho Biubiugian và khi chị chộp lấy dây cương, ông nhảy lên yên. Ông chưa kịp ngồi xuống, mới chỉ bám lấy bờm ngựa thì Gunxarư đã lao ra khỏi sân, làm người đàn bà ngã nhào và bị kéo lê trong vũng nước.
Không còn chịu phục tùng hàm thiếc, roi hay tiếng nói nữa, Gunxarư lao vun vút qua đêm bão táp, qua cơn mưa rào quất vào người, đoán ra đường đi chỉ nhờ linh tính. Nó đưa ông chủ bây giờ đã mất hết quyền lực vượt qua con sông réo ầm ầm, qua tiếng nước xối ào ào và tiếng sấm rền vang, qua các bụi cây, qua các hố và các mương xối, nó cũng phóng miết về phía trước, không gì kìm lại được. Trước đây, cả trong cuộc đua lớn cũng như trong alaman-baiga, chưa bao giờ Gunxarư phóng thục mạng như trong cái đêm giông bão ấy.

Tanabai không nhớ con ngựa vụt trở nên hung dữ như quỉ sứ đã đưa ông đi như thế nào và đưa đi đâu. Ông cảm thấy mưa như ngọn lửa rát bỏng táp vào mặt và người ông. Chỉ một ý nghĩ duy nhất quay cuồng trong óc: “Đàn ngựa làm sao rồi? Bây giờ đàn ngựa ở đâu? Lạy trời, cầu mong chúng đừng đâm đầu xuống miền hạ lưu, phía đường sắt. Thật là tai vạ! Lạy thánh Anla, xin cứu giúp con, cứu giúp con! Xin cứu giúp con, hỡi các arbaki (anh linh tổ tiên-ND), giờ đây các Người ở đâu? Đừng ngã nhé, Gunxarư, đừng ngã. Đưa tao vào thảo nguyên, về đấy, về với bầy!”. Chớp trắng lằng nhằng trong thảo nguyên, ánh lửa trắng loá mắt trong đêm tối. Rồi bóng tối lại vây kín xung quanh, giông tố nổi cơn cuồng nộ, mưa quất ào ào trong gió…

Lúc sáng, lúc tối, lúc sáng lúc tối.

[Siren]

Gunxarư cứ luôn luôn chồm ngược lên và hí đến rách mép. Nó gọi, nó kêu cầu, nó tìm kiếm, nó chờ đợi. “Các bạn ở đâu? Các bạn ở đâu? Lên tiếng đi?” Bầu trời gầm thét trả lời, và lại chạy, lại tìm kiếm, xông vào bão táp…
Lúc sáng, lúc tối, lúc sáng, lúc tối.
Mãi đến gần sáng bão mới lặng. Mây đen tản mác dần, nhưng ở phía đông sấm vẫn chưa ngớt: sấm vận chuyển rầm rầm, gầm gừ, vươn dài ra. Mặt đất bị hành hạ bốc khói.
Mấy người chăn ngựa phi ngựa khắp các vùng xung quanh, dồn những con chạy lạc trở về.
Còn vợ Tanabai tìm kiếm chồng. Nói cho đúng không phải bà tìm kiếm, mà chờ đợi. Ngay từ đêm, cùng với mấy người hàng xóm, bà cưỡi ngựa đến giúp chồng. Họ đã tìm thấy đàn ngựa và giữ được chúng ở chỗ bờ dốc đứng. Còn Tanabai thì chẳng thấy đâu. Họ tưởng ông bị lạc. Nhưng bà biết ông không lạc. Khi gã trai hàng xóm mừng rỡ reo lên: “Kia rồi, Jaiđar-apa, bác trai về kia rồi!” và gã phi ngựa đến đón ông thì Jaiđar không nhúc nhích. Ngồi trên ngựa bà lẳng lặng nhìn người chồng đi hoang trở về.
Tanabai lầm lì và nom dễ sợ, mặc chiếc áo lót ướt đẫm, đầu không mũ, ngồi trên con ngựa đã gầy rộc hẳn đi qua một đêm. Gunxarư khập khiễng một chân bên phải.
- Thế mà chúng cháu vẫn tìm bác đấy! Gã trai chạy tới, vui mừng nói với ông. – Jaiđar-apa đã đâm lo.
Hỡi ôi, thằng bé, thằng bé chất phác…
- Ta bị lạc, - Tanabai nói lí nhí.
Hai vợ chồng gặp nhau như thế đấy, không nói với nhau một lời.
Khi gã trai đi lùa ngựa ra khỏi khe, bà vợ nói khẽ:
- Quái thật, lại đến nỗi không còn kịp mặc quần áo cho tử tế nữa kia. May mà còn được cái quần và đôi ủng. Thế mà không xấu hổ ư? Còn trẻ trung gì cho cam. Con cái sắp đến tuổi trưởng thành cả rồi, vậy mà ông…
Tanabai lặng thinh. Ông biết nói gì được?
Trong lúc đó, gã trai đã lùa bầy ngựa đến. Ngựa lớn ngựa con còn nguyên vẹn cả.
- Ta về nhà đi, Antưkê.- Jaiđar gọi gã trai. – Hôm nay bác cháu ta có vôi khối việc phải làm. Lều trại bị gió bốc tung hết rồi. Ta về thu dọn đi thôi.
Và bà khẽ nói với Tanabai:
- Cứ ở đây nhé. Tôi sẽ đem cái ăn đến cho, và sẽ kiếm cái gì cho ông mặc. Ăn mặc thế này mà ra trước mắt thiên hạ coi sao tiện?
- Tôi sẽ ở dưới kia. – Tanabai gật đầu.
Hai người ra về, Tanabai lùa bầy ngựa ra bai chăn. Ông lùa đi rất lâu. Mặt trời đã chiếu sáng, đã cảm thấy ấm áp. Thảo nguyên bắt đầu bốc hơi, tươi tỉnh hẳn lên. Không khí thoang thoảng mùi mưa và mùi cỏ non.
Đàn ngựa thong thả đi nước kiệu nhỏ qua những đoạn dốc, qua các mương xói, lên các gò cao. Dường như một thế giới khác hiện ra trước mắt Tanabai. Chân trời ngồn ngộn mây trắng lùi mãi ra xa. Bầu trời rộng lớn, cao vút, trong trẻo. Và cách đây rất xa, đoàn tàu nhả khói trong thảo nguyên.
Tanabai xuống ngựa, đi bộ trên cỏ. Một con sơn ca cất cánh bay vụt lên ở bên cạnh, vút lên cao và cất tiếng hát líu lo. Tanabai cúi đầu bước đi và bỗng đổ vật xuống đất.
Chưa bao giờ Gunxarư thấy chủ mình như vậy. Ông nằm úp xấp mặt xuống đất, hai vai run lên trong tiếng nức nở. Ông khóc vì xấu hổ và đau xót, ông biết ông vừa để mất cái hạnh phúc đã đến với ông lần cuối cùng trong đời. Con sơn ca vẫn hót líu lo..
Một ngày sau, các đàn ngựa lên núi. Bây giờ phải đến đầu mùa xuân năm sau chúng mới trở lại đây. Đoàn du mục đi dọc bờ sông, qua bãi bồi, gần làng. Những đàn cừu, đàn bò, đàn ngựa kéo đi. Lạc đà và ngựa thồ hành lí, đàn bà trẻ em ngồi trên yên ngựa. Những con chó xồm chạy bên cạnh. Thật là ồn ào huyên náo: tiếng quát tháo, tiếng ngựa hí, tiếng be be…
Tanabai lùa đàn của mình qua cánh đồng cỏ lớn, rồi qua quả đồi mà mới đây đã ầm ầm tiếng người tụ tập, đông đào trong ngày hội, và ông cố khong nhìn về phía bản. Khi Gunxarư bỗng định đi về cái sân nhà ở rìa bản, nó liền bị quất một roi. Thế là chủ và ngựa không ghé thăm người đàn bà có đôi tay tuyệt diệu mềm mại và nhạy cảm như cặp môi con ngựa cái mầu hồng nhỏ nhắn có đốm sao trên trán.
Đàn ngựa cùng chạy cả loạt.
Gunxarư muốn ông chủ hát, nhưng ông không hát. Bản đã lùi xa về phía sau. Vĩnh biệt bản làng. Núi non đang chờ ở phía trước.
Tạm biệt, thảo nguyên, hẹn đến mùa xuân năm sau.
Núi non đang chờ.

[Siren]

6.

ĐÃ GẦN NỬA ĐÊM, GUNXARƯ KHÔNG THỂ ĐI tiếp được nữa. Nó chày chật lắp mới tập tễnh lê được đến cái khe này, vừa đi vừa dừng nghỉ đến hàng chục lần, nhưng nó không còn đủ sức vượt qua khe. Ông già Tanabai hiểu rằng ông không có quyền đòi hỏi gì hơn nữa ở con ngựa. Gunxarư rên một cách khổ sở, rên như người. Khi nó bắt đầu nằm xuống, Tanabai không cản nó.
Nằm trên mặt đất lạnh, con ngựa tiếp tục rên, đầu ngật từ phía này sang phía kia. Nó lạnh, nó run toàn thân. Tanabai cởi chiếc áo da lông đắp lên lưng con ngựa.
- Sao, mày khó ở phải không? Ốm mệt lắm phải không? Mày cóng rét đấy, Gunxarư ạ. Vậy mà trước đây có bao giờ mày cóng rét đâu.
Tanabai còn lí nhí nói gì không rõ, nhưng con ngựa không còn nghe thấy gì nữa. Bây giờ tim nó đập ngay trong đầu, tiếng đập chát chúa, đôi khi mất nhịp, tắc nghẹn: thùm – thụp, thụp, thùm-thụp, thụp… - dường như đàn ngựa kinh hoàng chạy trốn những kẻ lùng bắt đã đuổi kịp đến nơi.
Trăng từ sau núi nhô lên, lơ lửng trong sương mù, nhìn xuốn trần. Một ngôi sao lặng lẽ rớt xuống và tắt ngấm…
- Mày nằm đây nhé, tao đi nhổ ít cỏ lông lợn. – Ông già nói.
Ông đi thơ thẩn xung quanh một lúc lâu, nhặt nhạnh cỏ dại khô năm ngoái. Ông nhặt được một ôm cỏ thì hai tay bị gai đâm khắp cả. Ông tiếp tục đi nữa, xuống khe, tay cầm con dào phòng chuyện bất trắc, và ở đây ông gặp những bụi thánh liễu. Ông mừng rỡ, sẽ có một đống lửa ra trò.
Gunxarư bao giờ cũng sợ lửa cháy gần nó. Bây giờ nó không sợ, hơi ấm và khói chùm lên nó. Tanabai ngồi trên cái bao tải, chẳng nói chẳng rằng, ném cây thánh liễu xen lẫn với cỏ dại vào đống lửa, và vừa nhìn ngọn lửa vừa hơ tay. Đôi khi ông đứng lên, đắp lại tấm áo da lông phủ trên mình ngựa cho ngay ngắn, rồi lại đến ngồi gần đống lửa.
Gunxarư được sưởi ấm đã bớt run, nhưng một cái màng màu vàng đục che mờ mắt nó, ngực như bị đè ép và thít chặt, không thể thở được. Ngọn lửa khi thì lui xuống, khi thì bốc cao trước gió. Ông già ngồi trước mặt nó, ông chủ thời xưa của nó, lúc thì biến mất, lúc lại xuất hiện. Trong cơn mê sảng, Gunxarư tưởng tượng thấy nó mang chủ trên lưng phi qua thảo nguyên trong đêm giông bão, nó hí, chồm ngược lên, đi tìm đàn, nhưng không thấy đâu cả. Những tia chớp trắng loé lên rồi tắt ngấm.

[Siren]

7

MÙA ĐÔNG ĐÃ THÁO LUI, TẠM LUI MỘT thời gian để chứng tỏ với những người chăn gia súc rằng sống ở đời này cũng không đến nỗi cực khổ lắm đâu. Sẽ có những ngày ấm áp, gia súc sẽ béo tốt lên, sẽ có thịt sữa dồi dào, sẽ có đua ngựa vào những ngày hội, sẽ có những ngày thường: lo cho cừu dê, cắt lông, chăm sóc cừu non, cuộc sống du mục, và giữa tất cả những cái đó, mỗi người có cuộc sống riêng của mình: tình yêu và chia ly, sinh đẻ và lìa đời, tự hào về thành công của con cái và buồn phiền khi nhận được tin không vui về con mình ở trường nội trú (nếu được ở với gia đình có lẽ nó học tốt hơn…). Thôi thì vô khối chuyện, bao giờ cũng có chán vạn cái phải lo, người ta sẽ tạm thời quên đi những nỗi vất vả trong mùa đông. Gia súc chết vì thiếu ăn hay vì bệnh dịch, những đợt rét đóng băng trên mặt đất, những nhà lều thủ lỗ, những chuồng cừu lạnh lẽo, tất cả những cái đó sẽ luôn luôn được ghi trong sổ sách và trong các báo cáo cho đến năm sau. Rồi mùa đông lại ập đến, nó cưỡi con lạc đà trắng phóng đến, lùng tìm bằng được những người chăn gia súc, bất kể họ ở đâu, trong núi hay trên thảo nguyên, cho họ biết cái tính khí khó thương của nó. Người chăn gia súc sẽ phải nhớ lại tất cả những gì mình đã tạm thời quên đi. Trong thế kỷ hai mươi, mùa đông vẫn giữ thói quen như bao giờ…
Lần ấy cũng vẫn thế. Những đàn cừu và đàn ngựa gầy nhom xuống núi và tản ra trong thảo nguyên. Mùa xuân. Họ đã qua được mùa đông.
Mùa xuân năm ấy, Gunxarư được tự do, nó đã thành ngựa đực giống của đàn. Bây giờ ít khi Tanabai bắt nó thắng yên cương, ông thương nó, vả chăng cũng không thể làm thế được, mùa giao phối sắp đến rồi.
Gunxarư có triển vọng trở thành con ngựa đực tốt. Nó trông nom những con ngựa non bé bỏng hệt như một ông bố. Hễ mẹ hơi lơ đãng một chút là nó đã có mặt, không để cho ngựa con ngã xuống bất cứ chỗ nào hay lạc đàn. Gunxarư còn có một ưu điểm nữa: nó không muốn đàn ngựa bị quấy rầy, nếu có chuyện gì đáng lo ngại, nó lập tức kéo cả đàn lánh ra xa.
Mùa đông năm ấy, ở nông trang có những thay đổi. Một ông chủ tịch mới được cử đến, Tsôrô bàn giao công việc và đi nằm bệnh viện huyện. Tim ông đau nặng. Tanabai cứ định đến thăm bạn, nhưng có lúc nào dứt ra mà đi được đâu! Người chăn gia súc như bà mẹ đông con, lúc nào cũng bận bịu, đặc biệt về mùa đông và mùa xuân. Gia súc không phải là cỗ máy, không thể ngắt cầu dao rồi bỏ đi. Chính bởi thế, hồi ấy Tanabai không thể đến bệnh viện huyện thăm bạn được. Bây giờ ông không có người đổi phiên. Vợ ông được coi là người chăn ngựa giúp việc cho ông. Cũng cần phải kiếm sống chứ: tuy ngày công chẳng được bao nhiêu, nhưng hai ngày công thì thu nhập vẫn hơn một ngày công.
Nhưng Jaiđar lại có con nhỏ. Thế thì còn chăn ngựa thay ông sao được? Ngày đêm phải tự mình xoay xở lấy. Trong lúc Tanabai còn đang dàn xếp với các bạn hàng xóm nhờ họ thay ông một thời gian thì có tin Tsôrô đã ra viện về bản. Thế là ông và vợ định khi nào xuống núi thì đến thăm bạn.
Nhưng họ vừa rời xuống thung lũng, vừa quen với chỗ ở mới thì đã xảy ra một việc mà cho đến giờ, mỗi khi nhớ lại Tanabai vẫn không sao bình tâm được…
Danh tiếng của con ngựa có nước đi dị dạng là con dao hai lưỡi. Nó càng nổi tiếng trong vùng thì những kẻ có chức quyền càng dòm ngó nó nhiều hơn.
Hôm ấy, từ sáng Tanabai đã lùa ngựa ra bãi chăn rồi ông về nhà ăn sáng. Bế đứa con gái bé trên đùi, ông ngồi uống trà, nói chuyện với vợ về những việc gia đình.
Cần đến trường nội trú thăm con trai, nhân tiện ra chợ ở gần ga, mua mấy thứ quần áo cũ cho vợ con.
- Jaiđar ạ, nếu vậy tôi sẽ dùng Gunxarư – Tanabai vừa nói vừa hớp từng ngụm trà trong cái đĩa sâu. – Không thì không kịp trở về. Tôi cưỡi nó lần này là lần cuối cùng, rồi sẽ không động đến nó nữa.
- Tuỳ mình, mình biết rõ hơn tôi chứ. – Jaiđar đồng ý.
Bên ngoài có tiếng vó ngựa lộp độp, có người cưỡi ngựa đến gần nhà.
- Mình ra xem xem – ông bảo vợ - Ai đấy nhỉ?
Bà vợ ra xem – rồi trở vào, cho bết đấy là “chủ nhiệm trại chăn nuôi Ibraim” cùng đến với một người nào không rõ.

[Siren]

Tanabai miễn cưỡng đứng lên, ra khỏi lều, bế theo đứa con gái nhỏ. Tuy ông không ưa chủ nhiệm trại nuôi ngựa Ibraim, nhưng phải đón khách. Còn tại sao ông không ửa Ibraim thì chính ông cũng không biết. Ibraim dường như là một người hồ hởi, không như một số kẻ khác, nhưng y vẫn có phần giảo hoạt thế nào ấy. Cái chính là y chẳng làm gì cả, chỉ vớ vẩn thế thôi: hết kiểm kê đi lại kiểm kê lại. Ở trại, việc nuôi ngựa hoàn toàn không được quan tâm đến, mỗi người chăn nuôi ngựa muốn làm thế nào thì làm. Tanabai đã nhiều lần nói đến tình trạng đó tại các cuộc họp đảng, mọi người đều đồng ý, cả Ibraim cũng đồng ý, cảm ơn ông đã góp ý phê bình, nhưng rồi mọi việc vẫn y nguyên như trước. Cũng còn may là những người được giao việc chăn ngựa đàn đều là những người tận tâm, do chính Tsôrô lựa chọn.
Ibraim xuống ngựa, niềm nở giang hai tay ra.
- Axxalom Alâykum, ba-ai! – Bất cứ người chăn ngựa nào cũng được y gọi là “bai”.
- Alâykum axxalom! Tanabai đáp một cách dè dặt, xiết chặt tay những người mới tới.
- Bác khoẻ chứ! Ngựa thế nào, Tanakê (1), bản thân bác sống ra sao? – Ibraim tới tấp hỏi những câu quen thuộc, hai má nung nút thịt của y chảy nhẽo xuống tạo thành nụ cười cũng rất quen thuộc.
- Ổn cả.
- Ơn nhờ thượng đế. Về bác thì tôi chẳng có gì lo ngại cả.
- Xin mời vào lều.
Jaiđar trải một tấm da mới, và trên tấm da đặt một tấm bôxket bằng da dê – thứ đệm đặc biệt để khách ngồi trên sàn.
Ibraim cũng quan tâm cả đến bà.
- Chào Jaiđar-baibitxê. Sức khoẻ của bác thế nào? Bác vẫn chăm sóc bai của bác chu đáo đấy chứ?
- Chào các ông, mời các ông vào, xin ngồi chỗ này!
Mọi người cùng ngồi xuống.
- Rót kumưx cho chúng tôi – Tanabai bảo vợ.
Họ uống kumưx, nói chuyện linh tinh.
- Bây giờ chăn nuôi là chắc ăn nhất. Ở đây mùa hè cũng vẫn có sữa, thịt. – Ibraim nói – Còn làm đồng hay các việc khác thì chẳng nước non gì. Thành thử bây giờ tốt nhất là cứ bám lấy các đàn ngựa và đàn cừu. Đúng không nào, Jaiđar-baibitsê?
Jaiđar gật đầu, còn Tanabai lặng thinh. Ông biết điều đó và lần này không phải là lần đầu tiên ông nghe Ibraim nói như thế: y không bao giờ bỏ lỡ dịp nói bóng gió rằng cần quí trọng địa vị người chăn ngựa. Tanabai toan nói rằng chẳng hay hớm gì nếu người ta cứ bám lấy những công việc béo bở, kiếm được thịt và sữa. Thế còn những người khác thì sao? Người ta cứ phải làm lụng mà không có ăn đến tận bao giờ nữa? Trước chiến tranh có thế đâu? Mùa thu, mỗi hộ chở về nhà hai ba xe lúa mì. Còn bây giờ thì thế nào? Thiên hạ mang những bao tải rỗng chạy khắp nơi, hòng bòn mót được chút gì. Chính mình trồng lúa mà khong có bánh mì ăn. Làm ăn gì như thế? Chỉ hội họp và răn dạy thì không làm nên trò trống gì đâu. Tsôrô sở dĩ đau tim là vì ngoài những lời tốt đẹp, ông không có gì trả cho bà con để bù đắp lại công sức họ bỏ ra. Nhưng tất cả những điều đó, những điều làm Tanabai đau lòng, có nói với Ibraim cũng hoài công. Vả chăng, lúc này Tanabai không muốn kéo dài câu chuyện. Cần làm sao mau mau tống tiễn mấy ông khách này về, thắng yên cương cho Gunxarư, đi lo liệu công việc của mình, rồi về cho sớm. Họ đến đây có chuyện gì? Nhưng hỏi không tiện.
- Thế mà ta không nhận ra chú, chú em ạ - Tanabai nói với người cùng đi với Ibraim, một chàng Jighit trẻ tuổi trầm lặng. – Chú là con trai bác Abalắc đã quá cố phải không?
- Vâng, thưa Tanakê, đúng đấy ạ.
- Ôi, bao lâu nay rồi! Cháu đến xem đàn ngựa chứ gì? Cho thoả tính tò mò phải không?
- Dạ không, bác Jbraim và cháu…
- Cậu ấy đi cùng với tôi. – Ibraim ngắt lời anh ta. – Chúng tôi đến đây có công việc, nhưng để lát nữa đã. Jaiđar-baibitsê ạ, kumưx của bác ngon tuyệt. Thơm phức. Cho chúng tôi xin bát nữa nào.
Họ lại nói chuyện linh tinh. Tanabai cảm thấy có điều chẳng lành, nhưng ông không sao đoán ra được chuyện gì đã đưa Ibraim đến nhà ông. Cuối cùng Ibraim lấy trong túi ra một tờ giấy.
- Tanakê, chúng tôi đến bác có một việc, chuyên cho bác tờ giấy này, bác đọc đi.
Tanabai lẩm nhẩm đọc, đánh vần từng chữ, ông đọc và không tin ở mắt mình nữa. Tờ giấy viết chữ to và thưa.
“Mệnh lệnh.
Gửi ông chăn ngựa Bakaxốp.
Trao con ngựa Gunxarư đưa về chuồng làm ngựa cưỡi.
Chủ tịch nông trang (chữ ký không đọc được). 5 tháng ba 1950”.
Bàng hoàng vì sự thể xoay chuyển quá bất ngờ, Tanabai lẳng lặng gấp tờ giấy làm tư, cất vào túi ngực áo cổ đứng và ngồi một lúc lâu không ngước mắt lên. Lòng lạnh giá, chết điếng. Thực ra chuyện này chẳng có gì bất ngờ. Thì ông chăn nuôi ngựa cũng chỉ để sau này trao lại cho người ta dùng làm ngựa kéo hay ngựa cưỡi. Trong mấy năm qua, ông đã trao cho các đội sản xuất bao nhiêu là ngựa! Nhưng giao Gunxarư cho người khác! Thật quá sức chịu đựng của ông! Ông bắt đầu suy nghĩ ráo riết xem nên làm cách nào giữ được con ngựa. Cần cân nhắc kỹ mọi mặt. Phải bình tĩnh. Ibraim đã bắt đầu lo ngại.
- Chúng tôi đến bác cũng chỉ vì cái việc nhỏ nhặt ấy thôi. – Y giãi bày một cách thận trọng.
- Được, ông Ibraim ạ. – Tanabai điềm tĩnh nhìn y. – Việc này không chuội đi đâu được. Tay hãy uống thêm ít kumưx rồi sẽ nói chuyện với nhau.
- Có thế chứ, bác là người biết lẽ phải mà, Tanakê ạ.
“Biết lẽ phải! Đừng hòng tao bị lung lạc vì những lời quỷ quyệt của mày!” – Tanabai tức tối trong bụng.
Họ lại nói chuyện tào lao. Bây giờ chẳng có việc gì phải vội vã.

[Siren]

Lần đầu tiên Tanabai va chạm với ông chủ tịch mới của nông trang như thế đấy. Đúng hơn, không phải là với chính ông chủ tịch, mà với chữ ký không đọc rõ được của ông ta. Tanabai chưa hề nhìn thấy chính ông ta. Khi ông ta đến thay Tsôrô, Tanabai chăn ngựa mùa đông trong núi. Nghe nói ông ta rất nghiệt ngã, trước đây đã từng giữ những chức vụ cao. Ngay trong cuộc họp đầu tiên, ông ta đã báo trước là ông ta sẽ nghiêm trị những kẻ lười nhác, còn nếu không làm đủ số ngày công tối thiểu thì ông ta dọa sẽ đưa ra toà, ông ta nói rằng mọi chuyện không hay trong các nông trang đều là vì nông trang có qui mô nhỏ, bây giờ sẽ thành lập những nông trang lớn, tình hình phải được uốn nắn trong thời gian gần đây, ông ta được cử đến đây chính để làm việc ấy, ông ta coi nhiệm vụ chính của ông ta là tổ chức việc sản xuất ở nông trang theo đúng mọi qui tắc của kỹ thuật nông nghiệp và kỹ thuật chăn nuôi tiên tiến. Muốn vậy, tất cả mọi người phải theo học tại các nhóm kỹ thuật nông nghiệp và kỹ thuật chăn nuôi.

Thực vậy, người ta đã tổ chức việc học tập: treo biểu ngữ, tiến hành những buổi lên lớp. Còn nếu người chăn cừu ngủ gật trong buổi giảng bài thì đấy là việc của họ…
- Tanakê, chúng tôi phải ra về đây, - Ibraim nhìn Tanabai với vẻ dò xét và bắt đầu kéo lại hai ống ủng đã tụt xuống, rũ chiếc mũ lông cáo và vuốt lại cho mượt.
- Thế này này, ông chủ nhiệm chăn nuôi ạ, nhờ ông nói lại với ông chủ tich: tôi không trao Gunxarư đâu. Nó là ngựa đực lấy giống cho cả đàn của tôi. Nó đang làm nhiệm vụ phủ cái.
- Ôi chao, Tanakê, chúng tôi sẽ bù lại cho bác năm con ngựa đực, sẽ không một con cái nào không được lấy đực. Mắc mớ gì chuyện đó? – Ibraim ngạc nhiên. Y đã hài lòng vì mọi việc đều xuôi chiều thế mà bỗng nhiên… Hừ, nếu không phải là Tanabai thì chẳng hơi đâu mà dài dòng. Nhưng Tanabai là Tanabai, ngay đến anh ruột lão mà lão cũng chẳng thương nữa là, chớ nên quên điều đó. Với lão thì phải khéo léo mềm mỏng hơn.
- Tôi chẳng cần năm con ngựa đực của các ông!... Tanabai lau vừng trán ướt mồ hôi, im lặng một lát, rồi quyết định nói toạc móng heo ra. – Chẳng lẽ ông chủ tịch của ông không có gì để cưỡi ư? Ngựa trong chuồng chết tiệt rồi sao? Tại sao phải đòi chính Gunxarư kia chứ?
- Sao bác lại nói thế, Tanakê? Ông chủ tịch là người lãnh đạo của chúng ta, vậy thì phải kính trọng ông ấy. Ông chủ tịch thường lên huyện, lại còn khách khứa các nơi đến nữa chứ. Ông chủ tịch là người tai mắt, thiên hạ trông vào, có thể nói như vậy…
- Như vậy nghĩa là thế nào? Ông ấy cưỡi con ngựa khác thì sẽ không ai thừa nhận ông ấy nữa ư? Hay đã là nhân vật tai mắt thì nhất thiết phải cưỡi Gunxarư?
- Nhất thiết thì không hẳn là nhất thiết. Nhưng như vậy xem ra phải lẽ hơn. Tanakê ạ, trong chiến tranh bác đã từng là người lính. Chẳng lẽ bác lại đi xe con, còn vị tướng của bác thì đi xe cam nhông ư? Tất nhiên là không. Vị tướng dùng cái gì xứng đáng với cấp tướng, còn người lính dùng cái gì của người lính. Đúng không nào?
- Đấy là chuyện khác. – Tanabai bác lại, không lấy gì làm cả quyết lám. Khác là khác thế nào, ông không nói rõ và khong thể nói rõ được. Cảm thấy cái vòng khít lại xung quanh Gunxarư, ông nói bằng giọng căm tức: - Tôi không trao nó đâu. Nếu các ông thấy tôi không được việc thì đừng cho tôi chăn ngựa nữa. Tôi sẽ về xưởng rèn. Ở đấy các ông sẽ không thể tước đoạt chiếc búa của tôi được.
- Sao lại thế, bác Tanakê? Chúng tôi quý trọng bác. Vậy mà bác cứ như trẻ con ấy. Như vậy có xứng với địa vị của bác không? – Ibraim ngọ nguậy tại chỗ. Như thể y bị dính nhựa. Chính y đã hứa với ông chủ tịch, chính y đã xúi ông ta, tự y lại hứng lấy việc, thế mà thằng cha ương bướng này làm hỏng hết cả.
Ibraim thở dài nặng nề và nói với Jaiđar:
- Bác xem, Jaiđar-baibiktsê, có đáng gì một con ngựa, dù là con ngựa có nước đi dị dạng chăng nữa? Trong đàn thiếu gì ngựa hay, tha hồ chọn. Người ta từ nơi khác đến, cấp trên cử người ta về đây…
- Nhưng tại sao ông cứ cố kết thế? – Jaiđar hỏi.
Ibraim tắc họng, giang hai tay ra:
- Biết làm sao được? Kỷ luật mà. Cấp trên giao nhiệm vụ cho tôi, tôi chỉ là thứ tép riu. Tôi không lấy cho tôi. Tôi thì cưỡi lừa thôi cũng được. Đây, cứ hỏi mà xem, con trai Abalăc được sai đến là để đưa Gunxarư về đấy chứ.
Gã trai lẳng lặng gật đầu.
- Làm như vậy còn ra thể thống gì nữa – Ibraim nói tiếp. – Trên cử về cho chúng ta một ông chủ tịch, ông ấy là khách của chúng ta, vậy mà cả bản ta lại không biếu được ông ấy một con ngựa cho ra hồn. Người ngoài biết chuyện thì người ta sẽ nói ra sao? Có đời thuở nào người Kỉghiđi lại ăn ở như thế không?
- Thế mới hay kia đấy. – Tanabai đáp. – Cứ để cho dân bản biết chuyện ấy. Tôi sẽ đến gặp Tsôrô. Để xem ông ấy định đoạt thế nào.
- Bác tưởng Tsôrô sẽ bảo là không giao con ngựa ư? Chúng tôi đã nhất trí với ông ấy rồi. Bác sẽ chỉ làm cho ông ấy khó xử thôi. Chẳng khác nào phá hoại ngầm. Chúng tôi không công nhận ông chủ tịch mới, chúng tôi đến kêu với ông chủ tịch cũ. Mà Tsôrô lại ốm yếu. Sao lại làm hỏng quan hệ của ông ấy với ông chủ tịch mới? Tsôrô sẽ là bí thư chi bộ, sẽ phải làm việc với ông chủ tịch mới. Gây chuyện phiền phức làm gì…
Đến đây, nghe nói về Tsôrô, Tanabai im lặng. Mọi người đều im lặng.
Jaiđar thở dài nặng nề.
- Giao ngựa đi, mình ạ. – Bà nói với chồng. – Đừng cầm chân khách ở đây.
- Thế là phải, đáng lý nên làm như vậy từ lâu rồi kia, cảm ơn bác, Jaiđar-baihitsê ạ.
Chẳng phải vô cớ mà Ibraim không tiếc lời cảm ơn. Sau đó ít lâu, từ chức vụ trưởng trại chăn nuôi y được cất nhắc lên làm phó chủ tịch nông trang phụ trách chăn nuôi…

[Siren]

Tanabai ngồi trên yên ngựa, gằm mặt xuống không nhìn mà thấy hết. Ông thấy Gunxarư bị băt, bị quàng vào cổ sợi dây tròng mới. Nếu là ngựa của ông thì không bao giờ ông chịu nhường, dù với bất cứ giá nào. Ông thấy Gunxarư không muốn xa rời đàn, nó lồng lên, giằng giật dây cương trong tay con trai Abalăc, còn Ibraim vung roi thẳng cánh quất nó, cưỡi ngựa đến gần Gunxarư từ phía bên này, rồi lại từ phía bên kia. Ông thấy hai con mắt Gunxarư, cái nhìn hoang mang của nó không hiểu những người lạ mặt đem nó đi đâu, và tại sao lại bắt nó phải xa lìa lũ ngựa cái ngựa con và xa lìa chủ nó; ông thấy hơi tuôn ra từ cái mõm há hoác của nó khi nó hí, ông thấy bờm, lưng, mông nó, những lằn roi trên mông và sườn nó, ông thấy tất cả hình dáng nó,thậm chí cả cái u nhỏ to bằng quả hạt dẻ ở chân bên phải phía trước, phía trên khôe một chút, ông thấy dáng đi của nó, vệt móng của nó, ông thấy hết, cho đến cả từng sợi của bộ lông màu vàng nhạt của nó. Ông thấy hết và ông bậm môi, ngấm ngầm đau khổ. Khi ông ngẩng đầu lên, những kẻ đem Gunxarư đi đã khuất sau cái gò. Tanabai kêu lên một tiếng và thúc ngựa đuổi theo.
- Dừng lại, chớ làm thế! – Jaiđar từ trong lều chạy ra.
Giữa lúc ngựa đang phi, một điều phỏng đoán ghê rợn thoáng hiện trong óc ông: vợ ông trả thù Gunxarư về những đêm nào. Ông kéo cương đột ngột, quất roi giục ngựa quay trở lại. Ông ghìm ngựa cạnh lều, nhảy xuống, và dáng bộ dữ tợn, mặt trắng bệch, méo xệch đi, ông chạy tới trước mặt vợ.
- Tại sao lại thế? Tại sao bà lại bảo tôi phải giao Gunxarư cho chúng nó? – Ông thì thầm, nhìn thẳng vào mặt vợ.
- Này thôi đi. Bỏ tay xuống. – Vẫn bình tĩnh như bao giờ. Jaiđar buộc chồng phải dừng lại. – Hãy nghe tôi nói đây. Gunxarư có phải là ngựa của ông không? Nó là của riêng của ông chăng. Ông có cái gì là của riêng? Tất cả đều là của nông trang. Chúng ta sống trong nông trang. Gunxarư cũng là của nông trang. Còn ông chủ tịch là chủ nông trang: ông ấy bảo sao nên vậy. Còn về chuyện kia thì ông nghĩ nhầm rồi. Ông muốn bỏ đi ngay lúc này cũng được. Cứ đi đi. Chị ấy hơn hẳn tôi, xinh hơn, trẻ hơn. Chị ấy là người tốt. Hồi ấy tôi cũng có thể thành bà goá lắm chứ, nhưng may sao mình trở về. Tôi mong ông hết nước hết cái! Nhưng thôi, cái đó chẳng kể làm gì. Bây giờ ông có ba con. Vứt chúng đi đâu được? Sau này ông sẽ nói thế nào với chúng nó? Sau này chúng nó sẽ nói gì? Tôi sẽ nói gì với các con? Ông tự quyết định lấy…

Tanabai cưỡi ngựa vào thảo nguyên, biệt tăm cùng với đàn ngựa cho đến chiều tối. Ông vẫn chưa thể nào bình tâm lại được. Đàn ngựa trở nên côi cút. Tâm hồn cũng trở nên đơn côi. Gunxarư đã đem theo cả hồn ông. Nó đã đem theo hết. Tất cả đều khác trước. Mặt trời không còn là vầng mặt trời ấy, bầu trời cũng khác, chính bản thân ông dường như cũng không còn là ông trước kia.
Ông trở về lúc trời đã tối hẳn. Chẳng nói chẳng rằng, mặt mày sa sầm, ông vào lều. Hai con gái đã ngủ. Lửa cháy sáng trong bếp. Vợ đổ nước cho ông rửa tay và dọn cho ông ăn.
- Tôi không muốn ăn. – Tanabai nói, rồi bảo: - Mình lấy têmir-kômuzơ(loại đàn dầy, hình cái móc sắt, có lưỡi thép ở giữa-ND), chơi bài: “Lạc đà mẹ khóc con” đi.
Jaiđar đưa têmir-kômuzơ lên môi, khẽ chạm một ngón tay vào sợi dây mỏng manh bằng thép, thổi vào sợi dây, rồi hít một hơi dài và điệu nhạc cổ xưa của dân du mục dì dặt nổi lên. Bài ca về lạc đà mẹ mất lạc đà con lông trắng. Bao nhiêu ngày lạc đà mẹ chạy trên hoang mạc. Nó tìm kiếm, gọi con. Nó đau khổ vì chiều chiều không còn được dẫn con đi trên bờ vực, buổi sáng không còn được dẫn con đi trên bình nguyên để hai mẹ con cùng bứt lá trên cành cây, không còn được cùng con đi trên cát lún, cùng con tha thẩn trên cánh đồng mùa xuân, không còn được cho con bú dòng sữa trắng.

Con ở đâu, chú lạc đà bé bỏng mắt đen của mẹ? Hãy lên tiếng đi! Sữa chảy ra từ đầu vú, bầu vú quá căng mọng. Sữa trắng muốt…

[Siren]

Jaiđar chơi termir-kômuzơ hay thật. Hồi xưa chính vì thế Tanabai yêu Jaiđar, lúc ấy nàng còn là một cô bé.
Tanabai nghe đàn, đầu cúi thấp và lần này nữa, ông không nhìn mà thấy hết. Ông thấy đôi tay của vợ, đôi tay thô nhóm vì bao năm ròng làm lụng trong nóng nực và gió rét. Mái tóc đã điểm bạc và những nếp nhăn trên cổ, bên miệng và bên khoé mắt. Đằng sau những nếp nhăn ấy lờ mờ hiện ra tuổi trẻ đã qua: một cô bé nước da bánh mật với đôi bím tóc xinh xinh buông thõng trên vai, và chính bản thân ông hồi ấy còn trai trẻ, sự quấn quít giữa hai người hồi ấy. Ông biết lúc này vợ ông không để ý đến ông. Vợ ông đang chìm đắm trong điệu nhạc, trong những ý nghĩ của mình. Ông còn thấy vào lúc này, vợ ông mang trong tâm tư một nửa số tai hoạ và đau khổ của ông. Bà luôn luôn mang nó trong lòng.

… Bao nhiêu ngày lạc đà mẹ chạy lang thang, tìm kiếm và gọi con. Con ở đâu, chú lạc đà bé bỏng mắt thẫm màu của mẹ? Sữa chảy ra từ bầu vú, bầu vú quá căng mọng, sửa chảy ròng ròng xuống chân. Con ở đâu? Lên tiếng đi! Sữa chảy ra từ bầu vú, bầu vú căng mọng. Sữa trắng muốt…
Hai con bé ôm nhau ngủ. Bên ngoài là thảo nguyên bao la, tối như bưng trong bóng đêm mù mịt.
Giờ này Gunxarư đang làm loạn trong chuồng ngựa, không để cho những người chăn ngựa được ngủ yên. Lần đầu tiên nó bị nhốt trong chuồng, cái nhà tù giam ngựa.

8

MỘT BUỔI SÁNG KIA, TANABAI VUI SƯỚNG không để đâu cho hết khi ông thấy Gunxarư của mình ở trong đàn. Cổ nó lủng lẳng đoạn dây tròng bằng thừng, lưng đóng yên.
- Gunxarư! Gunxarư! Chào mày! Tanabai nhảy bổ tới và nhìn tận nơi con ngựa của ông mang chiếc yên của người khác, chiếc yên cồng kềnh của người khác, với đôi bàn đạp nặng nề. Ông đặc biệt phẫn nộ khi thấy trên yên đặt tấm đệm nhung mềm xốp, như thể người cưỡi ngựa không phải là đàn ông, mà là một người đàn bà mông rất mập.
- T- fu! – Tanabai tức tối nhổ bọt. Ông toan bắt con ngựa, vứt bỏ tất cả những thứ lố lăng ấy trên mình nó, nhưng Gunxarư lẩn tránh. Lúc này nó chẳng thiết gì đến ông. Nó mải theo đuổi lũ ngựa cái. Nó nhớ lũ ngựa cái quá đến nỗi chẳng để ý gì đến chủ cũ của mình.
“Thế là nó vẫn cứ trốn được, nó đã đứt đứt dây cương. Cừ lắm! Cứ việc dong chơi đi, dong chơi cho thoả thích, không sao, tao sẽ im hơi lặng tiếng”. – Tanabai nghĩ bụng, và định cho đàn ngựa chạy một chập. Hãy để cho Gunxarư cảm thấy thoải mái như vẫn sống trong đàn, cho đến khi nào người ta đến tìm bắt nó về.
- Kaitơ, kaitơ – kaitơ! – Tanabai nhướn mình trên yên, quát to và vung uknuc xua đàn ngựa chạy đi.
Những con ngựa mẹ cất bước, gọi con theo, những con ngựa cái tơ vừa chạy vừa nhảy nhót. Gió thổi tung bờm. Đất xanh rờn tươi cười dứoi ánh mặt trời. Gunxarư rùng mình, rướn thẳng lên, bắt đầu bước đi một cách đỏm dáng. Nó dẫn đầu đàn ngựa, đánh đuổi con ngựa đực mới, xua về cuối đàn, còn nó phô trương vẻ đẹp của mình ở trước đàn, thở phì phì, bắt đầu vờn múa và chạy tới gần đàn khi thì từ phía bên này, khi thì từ phía bên kia. Mùi hơi của đàn ngựa làm nó choáng váng đầu óc: mùi sữa ngựa cái, mùi ngựa con, hơi gió thoang thoảng mùi ngải cứu. Nó chẳng bận tâm gì đến cái yên lố lăng với tấm đệm nhung lố lăng vướng víu trên lưng và đôi bàn đạp nặng nề đập vào hai bên sườn. Nó quên hẳn chuyện hôm qua nó còn đứng bên cái cọc buộc ngựa lớn ở huyện, gặm hàm thiếc và nhảy chồm lên mỗi khi một chiếc cam nhông ầm ầm chạy qua. Nó quên rằng sau đó nó phải đứng trong vũng nước cạnh cái quán rượu hôi hám, và ông chủ mới từ quán rượu đi ra cùng với tất cả đám bạn nhậu nhẹt của ông ta và người nào cũng toả ra mùi hôi hám. Ông chủ mới vừa ợ vừa khịt mũi và nhảy lên lưng nó. Nó quên rằng dọc đường, bọn họ đã làm một việc ngu xuẩn: bắt ngựa phi trong bùn. Nó mang ông chủ mới trên lưng, phóng như bay, còn ông ta ngất ngư trên yên như cái bao tải, rồi ông ta giật cương như muốn xé rách mõm nó và quất roi và đầu nó.
Gunxarư quên hết, quên ráo cả. Mùi hơi của đàn làm nó ngây ngất: mùi sữa ngựa cái, mùi ngựa con, hơi gió thoang thoảng mùi ngải cứu… Gunxarư chạy miết, không hề ngờ rằng người ta đã phóng ngựa đi lùng bắt nó.
Tanabai đưa đàn ngựa trở về chỗ cũ, liền đó hai người chăn ngựa cũng từ bản tìm đến. Họ lại lừa bắt Gunxarư ra khỏi đàn, đưa về chuồng.
Nhưng ít lâu sau, nó lại trở về với đàn. Lần này, thì chẳng có yên cương gì hết. Không biết bằng cách nào, nó đã trút bỏ được bộ cương khỏi đầu và ban đêm trốn khỏi chuồng. Thoạt đầu Tanabai cười, rồi ông im bặt, nghĩ ngợi một lúc, đoạn tròng uknuc vào cổ Gunxarư. Chính ông bắt nó, tròng nó và thân hành dẫn nó về bản, nhờ một người chăn ngựa trẻ tuổi ở khu trại bên đi sau thúc nó. Dọc đường họ gặp mấy gã chăn ngựa đi lùng bắt con vật chạy trốn. Khi trao Gunxarư, Tanabai còn cằn nhằn với họ:
- Các người không có tay hay sao mà không coi giữ nổi con ngựa của ông chủ tịch. Buộc nó cho chắc vào.
Khi Gunxarư chạy về lần thứ ba, Tanabai nổi giận thực sự:
- Mày làm trò gì thế, con vật ngu đần! Ma quỉ nào xui khiến mày về đây? Mày trước sau vẫn là con vật đần độn! – ông vừa mắng vừa cầm ukruc đuổi bắt nó. Rồi ông lôi nó về bản lần nữa và lại mắng mấy người coi ngựa.
Nhưng Gunxarư không có ý định tỏ ra biết điều hơn, hễ có dịp thuận tiện là nó lại chạy về với đàn. Nó làm những người coi ngựa ớn đến tận cổ, cả Tanabai cũng phát ớn.

… Hôm ấy Tanabai ngủ dậy muộn, mãi khuya ông mới từ bãi chăn về. Ông lùa đàn ngựa đến gần lều cho yên trí, rồi ngủ thiếp đi, giấc ngủ không yên và nặng nề. Ông quá mệt sau một ngày vất vả. Ông mơ thấy một điều kì lạ: không rõ là ông lại tham gia chiến tranh hay có mặt tại một lò sát sinh nào đó. Xung quanh toàn máu là máu, hai tay cũng nhớp nháp đầy máu. Ngay trong lúc chiêm bao, ông vẫn nghĩ: mơ thấy máu là điềm chẳng lành. Ông muốn tìm chỗ nào rửa tay cho sạch. Nhưng người ta xô đẩy, chế nhạo ông, cười hô hố, la ré, và có người nào không rõ nói: “Tanabai, rửa tay trong máu, trong máu. Ở đây không có nước. Tanabai, ở đây bốn bề toàn máu! Ha-ha, hô-hô, hi-hi!...”
-Tanabai, Tanabai! – Vợ lay vai ông. – Tỉnh dậy đi!
-Cái gì thế?
- Ông nghe xem, trong đàn ngựa có chuyện gì ấy. Mấy con ngựa đực đánh nhau. Chắc là Gunxarư lại chạy về rồi.
- Cái con trời đánh thánh vật ấy! Không làm sao yên thân được với nó! – Tanabai nhanh chóng mặc quần áo, vơ lấy ukruc và chạy đến lũng, ở đó đang vang lên tiếng ầm ĩ của một cuộc ẩu đả. Trời đã sáng.
Chạy đến nơi, ông thấy Gunxarư. Nhưng sao thế kia? Con ngựa nhảy chồm chồm, chân bị xiềng bằng kisen – một loại xích sắt. Xiềng loảng xoảng ở chân, nó xoay quanh, chồm ngược lên, rên rỉ, gào hí. Thế mà con ngựa đực kia còn cứ cắn đá nó hoài, độc ác quá.
- Hừ, mày là thứ quái vật! – Tanabai ập đến như cơn lốc, quật con ngựa kia một cái trời giáng đến gãy cả ukruc. Ông đuổi được nó đi nơi khác. Nhưng mắt ông ứa lệ. – Chúng nó làm gì mày thế này, hả? Kẻ nào nghĩ ra cái trò xích mày thế này? Mà mày lần mò về đây làm chi, con vật ngu ngốc khốn khổ kia?
Thật khó tưởng tượng nổi, xa xôi như thế, chân bị xiềng mà nhảy từng bước một, vượt qua sông, qua các hố rãnh mô gò, lần về bằng được với đàn! Chắc là nó nhảy như thế suốt đêm, mất cả một đêm. Một mình, trong tiếng xích loảng xoảng, như người tù khổ sai chạy trốn.
“Khổ chưa!” – Tanabai lắc đầu. Ông vuốt ve con vật, áp mặt vào dứoi môi nó. Nó mấy máy môi, nheo nheo mắt.
- Chúng ta phải làm thế nào hả? Mày phải thôi cái trò ấy đi, Gunxarư ạ. Mày sẽ chuốc hoạ vào thân đấy. Mày ngốc lắm, ngốc nghếch lắm. Mày chẳng biết gì cả.
Tanabai xem xét kĩ con vật. Những vết sây sát lúc đánh nhau đang lành. Nhưng chân bị trật da rất nặng vì xiềng xích. Các vành móng đều chảy máu. Lớp phớt bọc kisen đã mục, nhậy ăn nát cả. Khi con ngựa nhảy đi dưới nước, lớp bọc tuột hết, còn trơ lại sắt. Chính vì thế chân con ngựa loã máu. “Đích là Ibraim đã moi được kisen của các ông già. Việc này chính hắn bầy ra! – Tanabai tức đầy ruột. Còn ai vao đấy nữa? Kisen là loại xiềng cổ xưa, rất chắc. Mỗi dây xiềng có một ổ khoá riêng, không có chìa thì không thể nào mở được. Trước kia người ta dùng kisen tròng chân những con ngựa hay nhất, để bọn ăn cắp không thể đưa ngựa khỏi bãi chăn. Dây tròng bình thường, bằng thừng thì không thể dắt ngựa đi được. Nhưng đấy là thời xưa, chứ bây giờ kisen đã thành của hiếm. May lắm thì có một ông già nào còn giữ được làm kỉ niệm về dĩ vãng. Vậy mà lai dùng kisen để xiềng chính Gunxarư, hẳn là có kẻ nào bày mưu. Chúng xiềng Gunxarư để nó không thể chạy xa khỏi bãi chăn của bản. Thế mà nó vẫn cứ trốn đi được.
Cả nhà xúm vào tháo kisen ở chân Gunxarư. Jaiđar nắm dây cương, che hai mắt con ngựa, hai đứa con gái chơi ở gần đấy, Tanabai lôi cả hộp dụng cụ ra, thử tất cả các loại chìa, mồ hôi toát ra như tắm. Tài khéo léo của người thợ rèn có ích cho ông, ông loay hoay xoay xở mãi, rã rời cả hai tay, nhưng rồi ông đã tìm được cách mở khoá.
Ông quẳng kisen ra xa cho khuất mắt. Ông thoa thuốc mỡ vào những chỗ chảy máu ở chân ngựa, và Jaiđar dắt Gunxarư đi đến chỗ buộc ngựa. Đứa con gái lớn bế em lên lưng ngựa, và cùng đi về phía nhà.
Còn Tanabai vẫn ngồi thở, mệt lử. Rồi ông thu nhặt dụng cụ, đến nhặt chiếc kisen lên. Phải trả lại cho người ta, không thì sẽ phải chịu trách nhiệm. Ngắm kĩ chuỗi kisen, ông ngạc nhiên về tác phẩm của người thầy thợ. Mọi cái đều hoàn hảo, tài trí tuyệt vời. Đây là công trình của những người thợ rèn kirghizya thuở xưa. Đúng, bây giờ nghề ấy đã thất truyền, đã mai một hẳn. Bây giờ không cần đến kisen nữa. Nhưng còn những vật khác cũng đã mất dạng, thật đáng tiếc. Ngày trước người ta biết làm những đồ trang sức tuyệt vời, những vật dụng bằng bạc, bằng đồng, bằng gỗ, bằng da khéo biết bao! Những thứ đó không lấy gì làm đắt, nhưng thật là đẹp. Mỗi vật một vẻ riêng, có một không hai. Bây giờ không còn những cái như thế. Bây giờ mọi thứ đều làm hàng loạt bằng nhôm: ca, chén, thì, khuyên đeo tai và chậu. Đến đâu cũng thấy những vật hệt như nhau. Tẻ nhạt. Cả thợ làm yên cũng chri còn được mấy người. Ngày trước người ta biết làm những bộ yên kì diệu. Mỗi bộ yên có lai lịch riêng: ai làm, làm khi nào, làm cho ai và được thưởng công như thế nào. Hẳng là chẳng bao lâu nữa mọi người đều sẽ đi ô tô như ở Châu Âu. Ai nấy đều đi những chiếc xe giống nhau, chỉ phân biệt được bằng biển số. Chúng ta đang dần dần quên đi tài nghệ của cha ông. Chúng ta đã chôn vùi hẳn nghề thủ công khéo léo thuở xưa, mà hai bàn tay chứa đựng cả tâm hồn và cặp mắt của con người…

[Siren]

Đôi khi, Tanabai bỗng đi đến những phát hiện bất ngờ. Khi nghiền ngẫm về nghề thủ công dân gian, ông phẫn nộ và không biết qui lỗi cho ai đã làm cho nó mai một dần. Vậy mà thời thanh niên, chính ông là một trong những kẻ đào mồ chôn vùi những gì cổ xưa. Có lần thậm chí ông đã phát biểu tại cuộc học Kômxômôn, đề nghị huỷ bỏ các lều du mục. Ông đã nghe người ta nói ở đâu đó rằng các lều du mục phải bị loại bỏ, đó là loại nhà ở trước cách mạng. “Đả đảo lều du mục! Không nên sống theo lối cũ nữa!”.
Họ đã “tịch thu” các lều du mục. Họ bắt đầu dựng nhà, còn lều du mục bị phá bỏ. Những tấm da bị cắt ra dùng vào đủ thứ việc, gỗ đem ra rào vườn hay rào bãi chăn gia súc, hay thậm chí làm củi đun…
Rồi sau mới vỡ lẽ ra rằng nghề chăn gia súc theo mùa không thể không cần đến lều du mục. Bây giờ mỗi lần nghĩ lại, Tanabai ngạc nhiên không hiểu sao hồi ấy mình có thể nói như vậy, có thể sỉ vả lều du mục: cho đến giờ, chưa ai nghĩ ra được cái gì tốt hơn cho đời sống du cư. Làm sao ông có thể không thấy rằng lều du mục là một phát minh kì diệu của dân tộc mình, ở đây mỗi chi tiết nhỏ nhặt nhất đều được kiểm nghiệm bằng kinh nghiệm ngàn đời của các thế hệ?
Bấy giờ, ông sống trong cái nhà lều thủng lỗ chỗ, ám khói, thừa hưởng của ông già Torgôi. Cái lều đã lâu năm lắm rồi, nếu bây giờ nó vẫn còn tạm dùng được thì chỉ là nhờ sự nhẫn nại vô cùng của Jaiđar. Nhiều ngày ròng, bà sửa chữa, vá víu, làm cho nó vẫn còn ra một chỗ ở. Ngưng một hai tuần sau, dạ bục lại rách toác, phơi ra những lỗ hổng toang hoác, gió lùa hun hút, tuyết mưa đều lọt vào. Bà vợ lại sửa chữa, cứ thế không biết đến bao giờ mới hết cái nạn này.
- Chúng ta còn phải chịu sự đầy đoạ này đến bao giờ nữa? – Jaiđar than phiền – Mình xem đấy, đâu phải là dạ, mà là cái của khỉ gì ấy chứ, bở tơi như cát. Còn kênêghê-uruc(1) biến thành cái gì rồi? Nói ra thật xấu hổ. Ít ra mình cũng đòi người ta cấp cho chúng ta dạ mới để làm lều chứ! Mình có phải là chủ nhà không? Rút cuộc rồi ta cũng phải sống cho ra người chứ…
Thoạt đầu, Tanabai còn nói cho vợ yên tâm, hứa hẹn. Nhưng ở bản, khi ông nói ướm rằng ông cần làm một cái lều du mục mới thì mới té ra rằng những bác thợ già đã qua đời cả rồi, còn thanh niên không hề hay biết tí gì về cách làm loại nhà lều đó như thế nào. Nông trang cũng không có dạ cho ông làm nhà lều.
- Thôi được, thế thì cho chúng ta len, chúng tôi ép dạ lấy vậy. – Tanabai nài.
- Làm gì ra len! – Người ta bảo ông. – Ông mới ở cung trăng rơi xuống chắc? Thu được bao nhiêu len đều bán theo kế hoạch tất, nông trang không đợc giữ lại một gam nào cả…
Người ta đề nghị thay bằng lều vải bạt.
Jaiđar dứt khoát không chịu:
- Thà ở nhà lều thủng còn hơn ở lều vải bạt.
Hồi ấy, nhiều người chăn nuôi gia súc đã phải chuyển sang ở lều vải bạt. Nhưng đấy gọi là chỗ ở được ư? Đứng không được, ngồi không được, nhóm lửa không được. Mùa hè thì nóng như thiêu như đốt, mùa đông thì lạnh đến nỗi nuôi con chó nó cũng không chịu ở. Không có chỗ mà xếp đặt đồ dùng, không đặt bếp được, không thể bày biện bên trong cho đẹp hơn. Khách đến khong biết mời ngồi đâu.
- Nhất định khong. – Jaiđar không nghe – Muốn gì thì gì, tôi không ở lều vải bạt đâu. Lều vải bạt cho người không có gia đình thì còn được, mà cũng chỉ là tạm thời thôi, còn chúng tôi có gia đình, có con cái. Phải tắm rửa cho con, giáo dục chúng, không, tôi không chịu đâu.
Trong những ngày ấy, có lần Tanabai gặp Tsôrô và đã nói hết với Tsôrô:
- Sao lại đến nông nỗi ấy, hả ông chủ tịch?
Tsôrô buồn rầu lắc đầu:
- Chuyện ấy thì lẽ ra trước đây tôi với anh phải nghĩ đến rồi. Cả những người lãnh đạo của chúng ta ở trên cũng thế. Còn bây giờ thì làm gì được: ta có viết thư lên cũng không biết người ta sẽ trả lời thế nào. Người ta bảo lên là nguyên liệu quý. Loại hàng khan hiếm. Dành cho xuất khẩu. Đem dùng cho nhu cầu nội bộ nông trang thì không hợp lý.
Nghe Tsôrô nói vậy, Tanabai lạnh ngắt. Thì ra chính ông có lỗi một phần. Và ông thầm chế nhạo sự ngu xuẩn của mình: “Không hợp lý! Ha-ha-ha! Không hợp lý”.
Cái tiếng “Không hợp lý” ấy nó lởn vởn trong đầu ông mãi.
Thế là gia đình ông vẫn phải ở trong cái nhà lều cũ kỹ đã vá đi vá lại không biết bao nhiêu lần, vậy mà để sửa chữa cái lều ấy chỉ cần một ít len thường. Thứ len ấy người ta vẫn cắt được hàng tấn ở các bầy cừu của nông trang.
Tanabai đi về lều của mình, hai tay cầm sợi kisen. Ông thấy nhà lều của ông thảm hại quá, đột nhiên ông tức giận mọi thứ trên đời – giận cả bản thân mình, giận cả chiếc kisen đã làm bật máu chân Gunxarư, và ông nghiến răng ken két. Giữa lúc ông đang nóng giận như vậy thì lại gặp luôn mấy người coi ngựa đến tìm Gunxarư.
- Đem nó về! – Tanabai quát lên với họ, môi ông run lên vì giận dữ - còn chiếc kisen này thì giao cho ông chủ tịch và bảo với ông ta rằng: nếu ông ta còn dám xiềng chân Gunxarư một lần nữa thì tôi sẽ giáng chiếc kisen này vào đầu ông ta cho phọt óc ra. Hãy bảo với ông ta như thế!...
Tanabai nói năng như vậy thật là dại dột. Ôi, dại dột vô cùng! Suốt đời ông sẽ khốn đốn vì sự nóng nảy và trực tính ấy.