NHỮNG NGÔI SAO BAN NGÀY-Olga Bergon

[Siren]

Ở xứ sở của tuổi thơ tôi, cái gì cũng sống động. Địa phận vô biên của nó dĩ nhiên bắt đầu từ căn hộ nhỏ của gia đình mà hồi đó tôi cho hình như đã là ghê gớm lắm.Vào thời ấy cái gì cũng đều có một ý nghĩa. Không có gì là không có linh hồn. Mỗi vật đều có cuộc đời riêng của nó, có khuôn mặt, giọng nói, tính tình riêng của nó.
Thời ấy, trong phòng đợi có cái thùng to tướng, chứa đầy một thứ nước đen. Nếu ta đứng nhón gót chân, cúi đầu xuống miệng thùng và hét thật to, thì cái thùng sẽ cất giọng ồm ồm bực bội đáp lại như một ông già cáu gắt. Ngoài ra còn trông thấy cả cái đầu to và đôi má phinh phính nữa. Có thể chết đuối trong cái thùng này và chắc chắn rằng dưới đáy thùng sâu thăm thẳm này có những con cá trú ngụ. Mùa đông bắt đầu bằng cái thùng đó, khi trên mặt đen nổi lềnh bềnh những mảnh băng nhỏ lấp lánh, trơn tuột khỏi tay hệt như những con cá con mà Ơ- đô-xi cấm tôi không được bắt,

Cuối hành lang kề với nhà bếp lúc nhúc những thứ đồ dùng nho nhỏ trong nhà, cái nào cũng có cuộc sống riêng của chúng và cũng khá láu lỉnh. Nhà bếp có rất nhiều khu cấm, thế mà ở những khu cấm ấy, có thể xây nhà lên và vào đấy ở nữa là khác.

Cái bếp lò bằng bằng đất nung sáng chói, sờ tay vào lúc nào cũng thấy nóng, có ba cửa : cửa bếp, cửa lò và ở dưới lò, một cửa thứ ba mà cho dù các tất cả vàng trên thế gian này, Ơ-đô-xi cũng không cho phép chúng tôi động tới. Mỗi lần tôi mò đến gần chỗ ấy, chị lại kêu lên gớm ghiếc :

- Ôn-ga đi nơi khác ngay ! “Gio” đấy ! không nên động vào “Gio”.
- Tại sao ?
- Nó có thể bay vào mắt đấy .

Chỉ nghe cái tên Gio phát ra từ miệng chị, và không rõ cái quái vật ấy nó thế nào, tôi chắc mẩm rằng “Gio” là một con mụ độc ác mà Ơ-đô-xi đã bắt được và nhốt vào dưới gầm lò. Những buổi chiều mùa đông, khi trời nổi gió (ở trong nhà bếp nghe gió tôi mới hãi làm sao!) và khi mụ “Gio” ghê tởm ấy đập cửa nhà bếp mà hầm hè, tôi nép mình vào Ơ-đô-xi Đu-ni-a, chị thì chắc chắn không sợ mụ “Gio”rồi, bởi vì sáng nào khi cả nhà còn đang ngủ, chị cũng dùng một cái xẻng lôi cổ mụ từ đấy ra .

Bên trên cái bàn nhà bếp màu mật ong ( tưởng chừng có thể ăn được ) có treo chiếc chổi đầy lông lá và đen thui dùng để lau bóng đèn. Khi người ta cầm đến nó, cái cán chổi rít những tiếng nổ giận giữ: cái chổi chùi bóng đèn cũng là một vật sống, nó có thể cắn tôi và tôi sợ nó lắm. Ơ-đô-xi biết rõ như vậy. Thỉnh thoảng khi thấy tôi quẩn chân chị quá, chị vớ lấy cái chổi và la lên : “ Có xê ra không, tôi lại để cho nó đánh cô bây giờ ” . Và cái “Trổi” xù lông lên một cách giận giữ và cất tiếng rít nghe đến là khủng khiếp.

Cái kẹp dùng để đập vỡ đường, tôi đặt tên cho nó là : “ Ha-ha” vì nó cứ há hốc mồm ra như cười, và cái lưỡi nhọn hoắt của nó cứ như đang nhe răng ra vậy. Ha-ha hiển nhiên là một vật sống và nó rất lấy làm thú vị khi được người ta cho nhai đường.

[Siren]

Trong buồng ăn tường bọc giấy in giả làm ván gỗ sồi, ở một góc có một lò sưởi cầu kỳ thếp toàn vàng (nhất định là vàng thật, chúng tôi tin chắc như vậy) giữa phòng đặt một chiếc bàn to, trên trần có một ngọn đèn treo, và ở tường có một vật đáng chú ý hơn cả: chiếc đồng hồ treo. Một cái đầu hươu nhỏ trang trí vỏ đồng hồ, nếu ta chịu đứng yên, chỉ cần nheo mắt lại và biết cách liếc thì cái đầu hươu đu đưa từ phải sang trái như thể con hươu nom thật nhỏ nhắn, thật xinh xắn ấy sắp sống lại thật, và sắp nhảy vọt ra từ chỗ đang đứng. Tôi khẽ gọi. Tôi bảo nó : “Đến đây, nào bé ngoan của chị!”. Nhưng điều kỳ diệu ấy chấm dứt ngay khi tôi mở mắt ra để nhìn thật vào nó.

Dạo ấy, tôi cảm thấy như một sự đòi hỏi huyền diệu, được tự tay mình sắp xếp các đồ đạc, được đặt tên cho chúng, phả cho chúng một linh hồn và lấy làm thú vị về những cử động của chúng. Nhưng người lớn lại cấm không cho phép tôi được mó máy vào, được lay động chúng, được làm cho chúng sống.Thậm chí hình như người ta còn lấy làm thích thú về cái việc đập cho tan vụn cái vũ trụ sinh động đầy những con người tí hon của chúng tôi. Cứ mỗi lần (tức là bất cứ lúc nào) tôi len lén đến gần một vật gì hay hay là y như rằng bà nội Ôn-ga tôi lại hét toáng lên :

- Mày làm hỏng nó bây giờ ! Mày lại làm vỡ nó bây giờ! Mày lại làm sứt nó bây giờ! Đi nơi khác không được động vào!

Cho đến nỗi không một thứ đồ chơi nào người ta cho tôi (ngay cả bà nội thỉnh thoảng bà cũng có cho) mà bà nội lại không cất quá tầm tay với của tôi, bà chỉ sợ tôi làm hỏng hay làm vỡ mất. Bà nội đã nhét kỹ vào sau cửa kính của tủ buyp-phê một bộ đồ ăn rất đẹp bằng sắt của ông nội tôi làm quà cho tôi, bà đã vùi sâu xuống đáy hòm con búp-bê Ni-na biết nhắm mắt; và giấu trong cái vực sâu của một tủ áo to bằng cả một ngôi nhà cái dù nhỏ xinh xinh, một cái dù thật sự, mà cô Li-sa đã tặng tôi.

Bởi vậy trong cả nhà không có một nơi trú ẩn nào thân mến, dịu hiền hơn căn nhà bếp và trong bếp lại không có chỗ nào bằng cái giường của Đu-ni-a. Giường kê sát tường, có một tấm màn vải chéo go màu rượu chát ngăn cách giường với căn buồng (Đu-ni-a gọi là tấm boóc-đô) chẳng bao giờ Đu-ni-a đuổi không cho chúng tôi chơi trên giường của chị.

[Siren]

Chúng tôi có thể thượng lên giường, trốn xuống chiếc gối to tướng màu hồng, nhào lộn, thậm chí đứng hẳn lên chiếc gối ấy để nhìn cho sát tượng thánh của Đu-ni-a. Các tượng thánh của bà nội thảy đều giống nhau hệt: những khuôn mặt dài và vêu ra, đen thui và độc ác. Tượng thánh của Đu-ni-a thích thú hơn nhiều. Đấy là một cụ già nhỏ, một ông thánh, giống ông nội tôi một cách ghê gớm, trừ chỗ tượng thánh có cái đầu quá to và một vầng hào quang bao bọc quanh đầu. Cụ già bé nhỏ ấy cho một con gấu nâu ăn gì trong lòng bàn tay. Việc đó xảy ra giữa một khu rừng rậm. Một ngôi nhà bé tí tẹo từ trong rừng quay mặt ra. Nhà có nhiều cửa sổ con con, một cái lò sưởi và ống khói trong lò. Làng Gu-jô-vô quê của Đu-ni-a chắc chắn giống hệt thế này. Vả chăng, khi nào ngọn đèn ngủ màu xanh lá cây trước tượng thánh được thắp lên thì cả khu rừng sống động: nó lung lay thật

Dưới gầm giường, Đu-ni-a xếp một cái thúng to bằng sậy. Chị cất trong thúng nhiều thứ vải rất đẹp (đầy những hoa hồng và bươm bướm) một chiếc áo nịt lót mình (màu canh lá cây xanh ơi là xanh) và nhất là một chiếc khăn san kỳ lạ, một mặt vàng còn mặt kia màu bạc.

Những lúc rỗi rãi, Đu-ni-a thích giở đồ đạc trong cái thúng của chị ra.
Chị quý chiếc khăn san hơn cả. Chiếc khăn làm chị say sưa mê mẩn, và cố nhiên là cả chúng tôi nữa cũng say sưa bởi vì cứ mỗi lần chị bắt đầu kiểm kê tài sản của chị là chúng tôi chạy ngay vào bếp ...
Chiếc khăn san một mặt màu vàng một mặt màu bạc ấy, chúng tôi nhìn không rời mắt ra được, Đu-ni-a gọi nó là chiếc khăn hai mặt.

- Chao! Chị Đu-ni-a ơi, cái khăn mới đẹp làm sao! Chị cho em sờ tí nào! Chị Đu-ni-a này, nàng công chúa có nổi một cái khăn đẹp như thế này không nhỉ? Sao chị không quàng nó bao giờ, hở chị Đu-ni-a?
- Chị quàng nó để làm gì cơ chứ? – Đu-ni-a nghiêm giọng cự lại – bao giờ chị về quê chị ở Gu-jô-vô chị sẽ mang theo tất cả, và về dưới đấy chị mới thắt mở hàng chiếc khăn này.
Chị Đu-ni-a quê ở cùng Pơ-xcốp. Vì vậy chị đọc s và x ngược lại, theo lời chị giảng giải cho chúng tôi nghe, muốn đi đến tận Gu-jô-vô, quê nhà chị, ở gần Sơ-cốp, phải đi ròng rã ba đêm và có thể còn lâu hơn nữa.
Chúng tôi hỏi chị :
- Và bao nhiêu ngày?
- Người ta chỉ đi đến đấy vào ban đêm thôi - chị trả lời quả quyết
Chao ôi! Xa lắm, cái làng Gu-jô-vô của Đu-ni-a, xa đến nghìn lẻ một dặm, cách đến nghìn lẻ một đêm.

[Siren]

Bức màn màu “boóc đô” của Đu-ni-a thường được vén lên một cái móc: Đu-ni-a chỉ buông màn xuống vào ban đêm, lúc chị sắp đi ngủ. Tuy vậy, đôi khi chị cũng buông màn xuống trước lúc đi ngủ khá lâu. Ấy là vào những hôm mọi người lớn trong gia đình đã đi thăm bà con, bỏ chúng tôi lại trong căn nhà trở nên lặng lẽ một cách kỳ lạ, chỉ được thắp sáng bằng những ngọn đèn ngủ trước các tượng thánh, khiến cho căn nhà bỗng trở nên mơ hồ xa lạ, hơi khủng khiếp nữa là khác, như một bãi xa mạc.

Vào những hôm ấy, Ơ-đô-xi buông màn xuống, ngồi lên giường, cẩn thận đặy hai bàn tay lên đầu gối vạm vỡ, và mắt nhìn vào cái gì không rõ mà thờ thẫn như bị thôi miên, chị hát với một giọng nho nhỏ, kéo dài ê a và được ngôi nhà vọng trở lại :

Ta yêu mến biết bao nơi ta cha-ào đời ...

Chẳng bao giờ chị có thể hát nhiều hơn nữa: những giọt nước mắt nhỏ đã ngay lập tức giàn giụa trên khuôn mặt to của chị, vẫn cái giọng yếu ớt và nhớ nhung ấy, chị than vãn nghe không rõ lời, trừ chốc chốc lại câu này :

Ta yêu mến xiết bao nơi ta cha-ào đời ...

Cứ mỗi lần Đu-ni-a tựa lưng vào tấm phên ẩm ướt nhẵn thín đằng sau bức màn màu sẫm và rền rĩ hát, trong bóng đêm của ngôi nhà vắng vẻ một nỗi lo âu vô cớ tự nhiên se lòng hai chị em tôi

Chúng tôi van nài :

- Chị Đu-ni-a ơi, chị đừng hát nữa chị! nghe hãi lắm chị Đu-ni-a ơi !

Chị vẫn không nhúc nhích. Khuôn mặt chị đầm đìa nước mắt, cái mũi hình mỏ vịt vẫn trơ trơ không nao núng. Cho mãi đến khi chúng tôi cũng buồn lây nỗi buồn của chị và bật ra những tiếng gào khóc ầm ĩ, chị mới nghe. Hình như mãi đến lúc này chị mới sực tỉnh, và vội vã ôm chầm lấy chúng tôi, chị dỗ dành :

- Chao ôi ! khốn khổ chưa ! Nhưng các em, tại sao? tại sao các em lại khóc? Các em không nên khóc vì các em còn có ba mẹ cơ mà ...
- Thế chị, tại sao chị lại khóc?
- Tại vì ... Chị không có mẹ cũng chẳng có ba. Chị côi cút. Chị nhớ làng xóm quê hương của chị, nhớ đến nẫu cả ruột gan. Chị muốn gửi cho anh chị một bức thư lắm nhưng chị không biết viết ...

[Siren]

Nỗi buồn lớn nhất của Ơ-đô-xi là mù chữ, chuyện ấy dày vò chị. Chị lấy đó làm điều hổ thẹn không sao tả xiết, và tự cho mình là “ một con mụ u mê sấu sa chẳng ra gì xất”. Tuy vậy, chị không phải duy nhất là người không biết đọc biết viết: bác gác cổng cũng một cảnh ngộ như chị, cũng như người gánh nước, bác lau nhà, trong nhà này còn khối người mù chữ, cả đàn ông lẫn đàn bà. Nhưng đối với họ, họ dửng dưng như không, còn đối với Đu-ni-a thì lấy việc đó làm đau khổ xót xa. Chị nhìn những cuốn sách của chúng tôi như kẻ đói ăn nhìn miếng bánh, và đôi khi chị cũng tìm cách học tập :

- Chữ này là chữ gì? - chị hỏi – Còn chữ kia ?...
- Chữ A, chị đã thuộc rồi ... Ôn-ga ơi, em hãy dạy thêm cho chị một chữ cỏn con
nào nữa đi em...

Ước mơ của đời chị là học cho biết chữ với một ý định rất rõ rệt : để mà viết, viết một bức thư cho ông anh tội nghiệp của chị ở Gu-jô-vô, cái làng Gu-jô-vô đã làm cho chị rơi không biết bao nhiêu nước mắt, đã làm gián đoạn bài hát của chị, cái làng Gu-jô-vô mà chúng tôi óc thể nghe chị nói đến hàng mấy tiếng đồng hồ liền, và cũng chỉ cần viết có thế thôi

Chị vừa nín khóc, chúng tôi đã nhao nhao nài nỉ chị :

- Chị kể đi, chị Đu-ni-a! Chị Đu-ni-a! Chị kể đi, chị kể cho chúng em một chuyện gì về làng Gu-jô-vô với nào
Những câu chuyện chị kể rất kỳ cục, có khi chỉ có mỗi một câu, nhưng đầy rẫy những biến cố, và bao giờ cũng buồn buồn hoặc khủng khiếp. Chẳng hạn:

- Ở Gu-jô-vô, có một khu rừng lớn.Ngày xưa, có lần Quỷ Xanh bắt mang vào rừng một cô gái rồi bóp chết cô ta ...
Chúng tôi há hốc mồm :
- Chị Đu-ni-a ơi! con Quỷ Xanh là cái gì thế, hở chị?
Chị đưa mắt sợ sệt nhìn quanh, rồi hạ giọng :
- Một con vật khiếp lắm: độc ác nhất trần đời ...Nhưng ta không bao giờ được động đến tên nó!
Cố nén sợ, chúng tôi van nài :
- Chị Đu-ni-a, chị kể chuyện nữa đi, chị!
Chị lặng đi một hồi lâu rồi mới kể tiếp:
- Mẹ của chị bị chó sói ăn thịt. Tuy không đúng hẳn thì cũng gần như thế. Hôm bà cụ qua đời, bà cụ cứ một mực kêu: “Có chó sói trong nhà. Chúng sắp ăn thịt tôi kìa!” Cũng như ông anh tội nghiệp của chị, việc ấy làm chị thương xót nẫu cả ruột gan.
Run như cầy sấy, chúng tôi vừa áp người vào hai bên hông to lớn ấm áp của chị, vừa đưa mắt lo âu tò mò vào đêm tối:
- Chị Đu-ni-a ơi, chị kể nữa đi!...

[Siren]

Chị nhìn thẳng về phía trước mặt như rình đợi một thứ gì hiện lên. Khuôn mặt to hiền hậu với những mạch máu đỏ tươi của chị trông đáng thương lạ lùng. Mồm chị sệ xuống. Và chị nói :

- Có một lần, những con ngỗng cắn chị, thật đúng là gần chết ...
- Tại sao chúng cắn, hở chị Đu-ni-a ?
- ...Chả là vì còn bé tí tẹo, chị đã phải đi ở chăn ngỗng cho một nhà giàu, hồi ấy chị chưa cao bằng ngần này; mà ngỗng thì to tướng mà lại giữ nữa chứ. Thế là cả đàn chúng nó xô vào cắn chị và chị khóc, khóc mãi ...May lúc ấy ông anh của chị đến kịp và đuổi chúng nó đi. Thế nhưng ông anh tội nghiệp của chị, anh ấy chẳng có ngỗng cũng chẳng có ngựa gì xất.

- Thế thì anh ấy không sợ ngỗng sao ?
- Việc gì anh ấy lại phải xợ ngỗng cơ chứ ?
Chúng tôi thở dài nhẹ nhõm và đòi nghe những chuyện khác nữa về ông anh của chị
Đu-ni-a.

Ơ-đô-xi ngẫm nghĩ rồi nói:
- Một lần có một con bò cái, một con bò cái rất dữ cứ hay húc người, bởi vì rằng nó đã húc tất cả mọi người trong làng. Thế là ông anh tội nghiệp của chị, anh ấy túm lấy đôi xừng của nó và anh ấy cắt luôn .
Hay là :
- Một lần ở nàh kia có một con ngựa, nó hay cắn khiếp lắm cơ, nó cắn rồi nó bỏ chạy vào rừng, ông anh chị cũng theo vào rừng, anh ấy chẳng những bắt được ngựa và còn hái về cơ man nào là nấm, nhiều tới mức đủ cho cả làng ăn cơ .
- Thế còn con Quỷ Xanh?
- Quỷ Xanh làm sao?
- Con Quỷ Xanh ấy, ông anh chị cũng không sợ ư?
- Ông anh tội nghiệp của chị, anh ấy chẳng xợ gì xất.
Ở làng Gu-jô-vô bò cái thì đưa sừng húc, ngỗng thì hay cắn người, khu rừng mà con Quỷ Xanh hay lui tới thì ảm đạm, chó sói thì đến ăn thịt người ta khi người ta sắp chết, ngựa thì dữ tợn, nhưng ông anh của Đu-ni-a lại dám xông tận vào trong rừng hoang thăm thẳm, thật là một con người ghê gớm không biết sợ là gì, ông ta đánh tan đàn ngỗng hung hãn, cắt cụt sừng những con bò cái dữ tợn, khinh thường con Quỷ Xanh mà không ai dám gọi đến cả tên, ông anh chị dang cánh tay kéo chiếc phong cầm dạo bài hát mà ở Pê-téc-bua Ơ-đô-xi không bao giờ có thể hát trọn được.

Ôi! Cái làng Gu-jo-vô đẹp dữ dằn, một làng mất hút trong rừng sâu Pơ-xcốp, cây cối um tùm, làng ấy đang từ trên tượng thánh được Đu-ni-a mang theo khi rời quê hương phiêu bạt ra thành phố, trang nghiêm nhìn chúng tôi! Tối tối Ơ-đô-xi đứng thẳng người, mắt nhìn xuống chân giống hệt như một pho tượng đá, lầm rầm cầu kinh trước mặt ông cụ già đang bình thản cho con gấu ăn, trước ngôi nhà nhỏ rầu rĩ, tượng trưng cho cái làng nhỏ Gu-jô-vô có lẽ lúc này đang rực sáng ở nơi xa xôi cách trở đến những ba đêm trường.
Ngồi xổm trước bếp lò, chúng tôi kính cẩn ngắm chiếc váy rộng có gấp nếp, món tóc tết mảnh dẻ buông thõng trên cái lưng để trần giữa những xương bả vai rắn rỏi, ngắm bàn tay to đỏ chậm chạp làm dấu thánh giá. Chúng tôi vểnh tai cố nhận ra lời lầm rầm của chị. Và mộy lần nữa tôi nghe đựơc :

- Hỡi lái tim thiêng liêng, lái tim vạn năng, lái tim bất diệt, xin hãy thương xót chúng con ...
Trí tưởng tượng của chúng tôi liền sửa lại ngay câu cầu nguyện. Nó trở thành bí hiểm một cách diệu kỳ “ Hỡi những bông hoa thiêng liêng, những bông hoa bất diệt, xin hãy thương xót chúng con...”

Chúng tôi tin ngay vào lời cầu nguyện đó, một niềm tin tươi vui.Trong thiên đường của Đức Chúa hiền từ, có một cây cổ thụ nở những bông hoa to tướng, những bông hoa cứng cáp và tốt lành chẳng bao giờ tàn. Chúng phát sáng lên tựa những chiếc đèn lồng. Ai cầu xin gì đều được thoả mãn. Và tâm hồn thanh thản, với một niềm tin tưởng chọn vẹn, đến lượt chúng tôi, chúng tôi cầu nguyện những bông hoa của thượng đế có quyền lực thiêng liêng ấy;

- Hỡi những bông hoa thiêng liêng, những bông hoa vạn năng, những bông hoa bất diệt, xin hãy thương xót chúng con!

Tôi giấu không cho những người lớn biết về cầu nguyện ấy. Tôi linh cảm có lẽ người lớn sẽ cấm tôi làm việc đó. Những người vẫn cầu kinh trước những tượng thánh ảm đạm mặt đen thui sẽ không bao giờ lại thừa nhận rằng có những bông hoa thiêng liêng, tươi vui và hiền hậu.

[Siren]

Năm tháng trôi qua. Rồi cách mạng thành công. Rồi nội chiến, chúng tôi sống ba mùa đông ở U-gơ-lích, sau đó trở về Pê-trô-grát trong một ngôi nhà mà mọi vật có hồn đều đã bỏ đi và ngay cả ông cụ già nhỏ của chúng tôi cũng trút linh hồn bỏ đi nốt. Chín năm sau tôi vĩnh viễn rời bỏ mái nhà của bố mẹ, rời bỏ Cửa ô Nép-xki của chúng tôi. Tôi trở thành đoàn viên thanh niên cộng sản và được kết nạp cả vào Đảng, làm Đảng viên dự bị. Đã từ lâu không tin có Chúa và hoàn toàn quên hẳn những bông hoa vạn năng ấy, thì bỗng dưng chúng hiện về với tôi, không phải trong mơ mà chính mắt tôi trông thấy thực! Ấy là vào mùa hè, lần đầu tiên trong đời, tôi đi du lịch về miền Nam. Ở Xốt-si, trong khi đợi xe ca đi Ga-gơ-ra, tôi đi dạo trong vườn hoa “Đen-đra-ri-om”. Lòng tôi hình như quá bé nhỏ, không chứa đựng hết niềm say sưa kỳ di trước những điều thần kỳ vừa hé thấy: biển ngập tràn lòng tôi với mặt nước bạc lung linh của nó. Nhưng đến chỗ một con đường ngoặt, hai bên đường viền những cây to màu xanh vỏ chai toả bóng râm ngan ngát và làm dịu lòng người một cách thật huyền bí, tôi chợt ngây người đứng lại: Trên cành giữa đám lá xum xuê sẫm mầu, lấp lánh những bông hoa to tướng màu ngọc lặng yên giống hệt những chiếc đèn lồng. Về sau tôi mới biết đây là hoa mộc lan. Nhưng khi vừa đi vào dưới vòm cây và trông thấy làn ánh sáng ấy vọt lên, khi trông thấy những đoá hoa khổng lồ trong khung cảnh trong trẻo diệu kỳ lý tưởng chừng thoát ra ngoài thời gian ấy, tôi nhớ lại lời cầu nguyện dại khờ thời rất ấu thơ và bật cười. Trời ơi! Vậy ra tôi đang ở nơi thiên đường? Và trong niềm vui bột phát, như xưa kia ở Cửa ô Nép-xki, (nhưng nếu đây không còn là một lời cầu nguyện nữa, thì cũng không phải sự xúc phạm thần linh) tôi lầm rầm :

- Hỡi những bông hoa thiêng liêng, những bông hoa vạn năng, những bông hoa bất diệt, xin hãy thương xót chúng con !
... Cửa ô Nép-xki, tôi ngày càng thưa về thăm hơn. Từ nay tôi ở “ trên phố ” nhà số 7 phố Ru-bin-xta-in, trong ngôi nhà kỳ cục được xây dựng nền ít lâu sau năm 1930 mà tôi đã mô tả ở đoạn trên đây .

Ngôi nhà cũ của gia đình tại Cửa ô Nép-xki, ba tôi vẫn ở đấy cùng với dì Va-ri-a, bà ngoại Ma-ria I-va-nốp-na ( tức là bà Ma-sa của tuổi thơ tôi ) và Ơ-đô-xi người vú em ngày trước của chúng tôi. Mẹ tôi đã bỏ ba tôi về ở với một người em gái.

Mái tóc xoăn màu vàng của ba tôi bắt đầu hoa râm và thưa thớt dần. Nhưng đôi lúc ông cụ vẫn lắc lắc cái bờm ấy một cách rất trai trẻ và cất tiếng hát bài hát cũ của khu phố:

Mái tóc A-li-ô-sa
Óng ánh như vàng
Chàng thuộc những bài hát
Mà ở phố người ta say mê
Làm sao Ma-ri-út-xa
Lại không yêu chàng kia chứ?

Ba tôi vẫn là bác sĩ ở bệng xá của xí nghiêp Thon-tơn cũ, nay trở thành nhà máy Tân-lơ-man, còn có tên là nhà máy “ Người thợ dệt Đỏ ”. Người vào làm ở đây từ sau nội chiến, ngay sau khi kết thúc chiến dịch Krôn-xtát, chiến dịch cuối cùng mà người trực tiếp tham gia

Ba tôi thỉnh thoảng đến thăm tôi trong căn buồng nhỏ bé không tưởng tượng nổi, nhỏ như một căn nhà dành cho búp bê ở. Tôi thì chẳng bao giờ có thời giờ rỗi rãi để thăm ba, đến thăm được nhà máy, nơi ba tôi làm việc, trong cái bệnh xá cổ xưa bằng gỗ thông trước một mảnh vườn nho nhỏ, gần như cái nhà riêng thứ hai của người đã dành ở đấy từ bao năm nay, ba tôi trồng những cây hoa hồng rất hiếm thấy ở Lê-nin-grát; mà chỉ đến thăm được căn buồng đơn chiếc của người trong ngôi nhà cũ kỹ của chúng tôi .

Bà Ôn-ga và ông nội tôi đã mất từ lâu, nhưng bà ngoại Ma-sa thì vẫn cứ còn sống dai. Người bé tí như một chiếc lá rụng và chẳng mấy khi ai nghe đựơc tiếng bà đi lại, nhưng bà vẫn linh lợi, đôi mắt đen vẫn sắc sảo như bao giờ. Từ sáng đến chiều bà tôi lo việc nội trợ, săn sóc ông con rể cũ khi ba tôi có nhà, và săn sóc dì Va-ri-a, y tá ở bệnh viện A-lếch-xan-đra, người con gái độc nhất còn ở lại với bà.

Dì Va-ri-a vào làm y tế từ những tháng đầu của cuộc chiến tranh chống lại vua Đức, khi chồng chưa cưới của dì ra mặt trận . Ông ta đóng lon trung uý. Và khi dì tôi tối tối khe khẽ hát lên bài hát “Chim hải âu của các chiến hào ”, bài tình ca được nhiều người ưa chuộng hồi bấy giờ, tôi tưởng tượng con người trong bài hát ấy là chồng chưa cưới của dì tôi :

Một trung uý thuộc bộ binh dũng mãnh
Bảo vệ quân kỳ của trung đoàn thân yêu
Anh đã nhìn thấy toàn đại đội thương vong
Nhưng, dũng cảm làm sao, anh vẫn chiến đấu đến cùng.

Người chồng chưa cưới của dì tôi đã tử trận . Có lẽ cũng như trong bản tình ca :

Khi đêm tối trôi qua và bình minh loé sáng
Quân ta đánh lui đựơc quân thù vào ngày hôm sau
Thì trên đống tử thi, trung uý vẫn
Nắm chắc cán cờ trong đôi bàn tay lạnh cứng...

Dì Va-ri-a không đi lấy chồng. Dì tàn tạ một cách dịu dàng, không phản kháng, có thể nói là tự nguyện nữa . Từ gần một phần tư thế kỷ nay, dì tôi thường khóc chàng trung uý của mình; dì không rời khỏi bệnh viện sau cuộc nội chiến đã trở thành bệnh xá của công nhân, và vẫn chùm tấm khăn trắng có dấu chữ thập đỏ nhỏ ở trên đầu. Bây giờ người ta không ai trùm khăn nữa, nhưng đặc biệt dì Va-ri-a, với tư cách là người cao niên nhất trong các nữ y tá ở phòng mổ, vẫn được phép đặc biệt trùm khăn có thêm dấu hồng thập tự .

Còn Đu-ni-a, từ lâu chị vào làm việc ở nhà máy “Các-tông-tôn”, làm lao công giúp việc quét dọn lau chùi và vẫn tiếp tục theo lớp học xoá mù chữ từ năm 1920 nhưng cho đến hôm nay vẫn chưa biết viết và cũng chưa biết đọc.

Tôi rất ít khi về thăm ngôi nhà ở Cửa ô Nep-xki nhưng lần nào về cũng thấy chị đến phàn nàn với tôi:

- Ấy là do tại cái chữ xờ ( chị muốn nói chữ sờ ) nó không chịu vào đầu óc. Chữ K, chữ N, chữ R, chữ T thì thuộc hết cả rồi.

Chị khóc, lau nước mắt vào một chéo khăn và lẩm bẩm :

- Dưới thời Nga Hoàng, tôi là một con dốt nát tối tăm. Đến nay, thời Xô-viết, tôi vẫn là con tối tăm dốt nát... Thà tôi trở về làng để mà đỡ đần ông anh tội nghiệp của tôi còn hơn ở đây ...

Ông anh tội nghiệp của chị đã bị thương nặng ở mặt trận vào khoảng năm 1916.
Nói thế nhưng Đu-ni-a vẫn không bao giờ trở về đựơc làng Gu-jô-vô. Thành phố đã giữ riết lấy chị.

[Siren]

* * *

Năm tháng vẫn trôi qua; 1930, kế hoạch năm năm lần thứ nhất, những đêm sốt rét ở nhà máy “Ê-lếch-tơ-rốt-xi-ta” nơi tôi làm việc, cái tang đau đớn của hai con gái tôi qua đời cách nhau không lâu, cuộc thử thách nặng nề những năm 1937-1939 nó để lại trong đầu óc tôi một vết không thể phai mờ, rồi cuối cùng tiếp ngay sau đấy, là chiến tranh... Biết bao nhiêu sự kiện dồn dập, chồng chất, tạo nên một bức rào ngăn cách ngôi nhà cũ với tôi. Những niềm vui và nỗi buồn của tôi (nhất là những nỗi buồn) giờ đây không chút giống nỗi buồn và niềm vui mà tôi cho là đông đọng lại, trở thành cái phận của những người thân ở Cửa ô Nép-xki ! Sợi dây ràng buộc tôi và những người thân ngày càng trở nên mong manh và như sắp sửa đứt tới nơi.

Nói thật ra, tôi không lấy điều ấy làm buồn; tôi cũng chẳng nghĩ tới nó nữa. Tôi rất ít gặp ba tôi. Cửa ô Nép-xki đã chìm vào nơi xa xôi trong tiềm thức tôi rồi. Tôi gần như không còn nhớ tới Ơ-đô-xi, tới bà tôi cũng như tới dì Va-ri-a nữa. Ấy thế mà bỗng dưng vào đầu năm 1941, khi Lê-nin-grát đã hoàn toàn bị bao vây trong khi quân Đức liên tiếp mở những cuộc tấn công, bỗng dưng một buổi sáng tôi nghe qua máy điện thoại tiếng dì Va-ri-a:

- Ôn-ga, hãy đến vĩnh biệt bà đi !
Tôi ngẩn người ra, chẳng hiểu gì cả.
- Kìa dì, - tôi nói – làm thế nào để đưa bà đi tản cư đựơc? Có còn đường nào nữa đâu.
- Không phải là đưa bà đi tản cư, Ôn-ga a, bà sắp lâm chung đấy .
Tôi suýt thốt lên: “ Thế nào?” Tôi không hiểu nghĩa câu nói. Dì tôi nói tiếp:
- Ôn-ga ạ, trứơc khi mất, bà muốn được nhìn mặt cháu ...
Tôi hết sức bối rối. Tôi ấp úng nói :
- Nhưng mà dì Va-ri-a a, hôm nay khu uỷ triệu tập hoả tốc các cán bộ làm công tác chinh trị ...Dì biết là cháu phụ trách công tác ấy ...
Trong khi tôi lúng búng nói, một câu hỏi lướt qua đầu óc : “ Thế đã bao năm nay ta không gặp bà ngoại Ma-sa ... Đúng rồi ! Đã gần hai năm!... Thế mà ta ở trong cùng thành phố với bà ... Và giờ đây bà sắp qua đời ...”

Đột nhiên, hình ảnh bà ngoại hiện ra trước mắt tôi. Giống hệt như hồi tôi còn thơ ấu: người thấp bé, làm việc luôn tay, cử chỉ nhanh nhẹn, hay la mắng một cách đáng yêu và tốt bụng, và dễ mến làm sao... Bà ngoại tôi ! Bà ngoại già nua và hiền hậu của tôi! Người bà cuối cùng của tôi ...

Và tôi kêu lên :

- Dì Va-ri-a, cháu đến ngay đây ... Có còn kịp không ạ?
- Kịp, dì tin là còn kịp.
- Cháu đến ngay đây, dì Va-ri-a à!

[Siren]

Việc này xảy ra khoảng mấy ngày sau lần báo động máy bay mà chúng tôi cũng như nhiều người Lê-nin-gát khác đã nhặt được ở sân tờ truyền đơn kỳ quái: “ Hãy chờ đêm bạc ”. Sáng hôm ấy, những người ở cùng nhà mang đến cho tôi nhiều tờ khác nữa. Họ đã tìm thấy dưới khe cửa nhà họ. Không phải là truyền đơn Đức: những tờ truyền đơn này viết bằng bút chì với một bàn tay kém vững tin và run run trên tờ giấy kẻ ô hẹp, rõ ràng là xé từ một cuốn sổ tay - không rõ nét chữ ông già hay nét chữ trẻ con. Phía trên hình vẽ bằng bút chì, vòng tròn ốc hay là dây chuyền gì đó, cũng cực kỳ ngây thơ hay đúng hơn là non dại, nhưng lời lẽ thì không mắc một lỗi chính tả hoặc cú pháp nào. Tôi gần như thuộc lòng tờ truyền đơn ấy vì chính tôi cũng bắt được một tờ như vậy vào tảng sáng, trên sàn gỗ gần cửa nhà tôi. Nội dung như sau :

“ Sợi dây chuyền hạnh phúc đã được truyền cho tôi, tôi gửi nó đến bạn, hãy nhanh lên! Trong vòng hai mươi bốn tiếng bạn hãy gửi nó đến bốn người mà bạn cầu mong họ sẽ gặp được việc tốt lành. Sợi dây này đã được truyền đi khởi đầu từ miền Phơ-lăng-đrơ năm 1729, do một nhà bác học tung ra, và sợi dây này phải đi vòng quang thế giới ba lần. Kẻ nào làm đứt đoạn nó sẽ gặp một tai hoạ lớn. Bạn sẽ chú ý đến điều sẽ xảy ra cho bạn trong ngày thứ tư kể từ hôm bạn nhận được sứ mệnh làm mắt xích trong sợi dây truyền này. Ngày hôm đó, một hạnh phúc to lớn sẽ đến với bạn, nếu bạn không giữ lại bức thư này mà tiếp tục gửi nó đi ”

Trong chuyến tàu điện đưa tôi trở về ngôi nhà cắt rốn chôn rau đã gần như bị lãng quên (nó vẫn mang cái số hiệu như hồi tôi còn thơ ấu, khi tôi rời nhà lên ở “trên phố”) . Tôi không nghĩ đến những gì mình sẽ gặp lại ở Cửa ô Nép-xki, không nghĩ đến việc vĩnh biệt bà ngoại mà chỉ nghĩ đến tờ truyền đơn ban sáng. Lời văn ngây thơ của nó thôi miên tôi. Bất giác, tôi lặp lại: “ Sợi dây chuyền hạnh phúc ...phải vòng quanh thế giới ba lần ...kẻ nào làm đứt đoạn sẽ gặp một tai hoạ lớn ...” Một ý nghĩ làm tôi lo lắng: ai đã viết nó ra?

Ai phổ biến những câu đó? Ai truyền sợi dây chuyền kia đi? Không phải một máy bay Đức đã thả nó xuống, nhưng sự việc còn nghiêm trọng hơn nhiều; kẻ thù gây nên chuyện này đang sống ngay bên cạnh chúng ta ...
Một kẻ thù cũng có thể là một người nào đó ước mong rằng vào những ngày mà tất cả chung quang chúng ta đều sụp đổ, loài người sẽ nắm tay nhau thành một sợi dây chuyền?

Nắm tay nhau làm thành một sợi dây chuyền không gì phá vỡ nổi? Được lắm, nhưng tại sao lại là những lời lẽ mù tịt kia chứ không phải những lời giản dị đi thẳng vào lòng người mà ngày nay bất cứ ai cũng dùng? Sao lại có những lời dạo dẫm: “ kẻ nào làm đứt đoạn nó sẽ gặp một tai hoạ lớn ...” Không, cho dù người đã chép lại tờ truyền đơn kia luồn vào khe cửa nhà tôi chỉ là một người hoang mang đi nữa, thì cũng chính tay kẻ thù đã viết nó ra và bày ra cái trò đó. Một kẻ thù sống ngay bên cạnh, có thể là ở ngay trong nhà tôi. Đêm hôm qua, hay vào lúc tảng sáng, một kẻ nào đó đã đi dọc hành lang ngôi nhà chúng tôi ở và đã luồn những mảnh giấy ấy vào dưới khe cửa, một kẻ thù hay là một tay chân của kẻ thù, hay là một người sợ lời doạ dẫm của kẻ thù đã rình mò trước cửa nhà tôi, sợ nghe từng bước chân tôi đi. Và người đó lai doạ tôi : “ kẻ nào làm đứt đoạn nó sẽ gặp một tai hoạ lớn ...”

Kẻ thù giảo quyệt, nó biết rằng trong những ngày đầy rẫy những điều kinh rợn và thảm hoạ này, điều có thể tác đông chắc chắn nhất đến người khác là những lời doạ dẫm mơ hồ, những lời hứa hẹn không rõ rệt, những câu nói huyền bí. Vậy thì tác giả tờ truyền đơn này là ai nhỉ? Sáng nay người ta mang đến cho tôi bốn tờ . Với tờ của tôi nữa là năm. Năm người đã làm gián đoạn dây chuyền hạnh phúc. Và giữa lúc này, có bao nhiêu người đang chép lại và phổ biến mảnh giấy con với những lời huyền bí làm hoang mang đầu óc này? Không phải chỉ có trong ngôi nhà của tôi ở mà trong nhiều nhà khác nữa, trong tất cả Lê-nin-gát, bởi vì sợi dây chuyền bắt đầu từ lâu rồi, người ta có cho tôi biết như vậy. Và thế là sáng nay, sợi dây ấy đến tận nhà tôi, những mắt xích han gỉ của nó đã loảng xoảng trước cửa buồng tôi. Hẳn người ta sẽ hiểu vấn đề này ở cuộc họp khu uỷ. Tôi sẽ phát biểu rằng không có một lý do gì để im lặng, ngược lại phải nêu vấn đề này trong các cuộc họp hay là ở các hầm trú ẩn những lúc báo động, phải đọc tờ truyền đơn ấy lên và phải chế nhạo nó. Các lời kêu gọi nhân dân thường nhắc đi nhắc lại rằng “ Quân thù ở trước cửa chúng ta ”. Phải nhấn mạnh điều đó mà nói rằng: cần phải tóm cổ nó, tóm cổ tên thù địch ấy khi nó luồn lời tuyên bố huyền bí ấy vào khe cửa nhà anh hay vào một hòm thư. Nếu không phải là một kẻ thù, mà là một kẻ rồ dại không còn hiểu được việc nó làm thì cũng cần giải thích cho nó nghe ra ...

[Siren]

Tôi quá chìm đắm trong suy tưởng đến nỗi không để ý đến chiếc xe điện nữa ; nó đã đỗ lại một lúc khá lâu, sốt ruột chị bán vé gắt kên :

- Này, bà làm sao thế ? Bà suy nghĩ gì vậy ? Xuống nhanh đi chứ !

Tôi nhìn qua cửa kính : chúng tôi đang ở trước nhà máy Lê-nin, trước kia là xưởng Xê-mi-a-ni-cốp-xki.

- Tôi xuống ở ga sắp tới cơ – tôi trả lời
- Bà điếc hay sao ? Trọng pháo đang nã ! Nào xuống đi cho, có hầm trú ẩn đằng trước, bên trong ngôi nhà kia.

Tôi xuống xe . Thật vậy đạn đại bác đang rít rất cao trên đầu, và nổ ở một nơi nào đó trước mặt tôi, về phía đại lộ Pa-lép-xki . Những đám mây màu bạc to dày và tròn trĩnh dựng lên như một bức tường, ở cuối đại lộ Xsơ-lút-xen-bua thẳng tắp. Không rõ cái gì lọc ọc và ầm ầm như sấm dậy ở đấy, giống như một củ khoai tây khổng lồ bằng gang đang sôi trong một cái nồi khổng lồ. Tôi nghĩ thầm: đang đánh nhau ở phía ấy, hẳn là về mạn Mua-zin-ca, hay là ở nhà máy ba tôi làm việc ...Một viên đạn trái phá bay qua, khá thấp với một tiếng rú như tiếng mèo kêu, và mấy giây sau, tôi nghe tiếng nổ vẫn vào chỗ cũ, trên đại lộ Xsơ-lút-xen-bua. Nhà tôi ở về mạn ấy. Một ý nghĩ làm tôi lạnh toát : hay là đạn rơi đúng vào nhà mình? Tôi điên cuồng muốn nhìn thấy lại ngôi nhà chúng tôi một lần nữa, được trông thấy bà ngoại tôi và những người thân khác, tim tôi se lại đau đớn đến nỗi quên cả sợ hãi. Gần như chạy, tôi lao đi trên địa lộ Pa-lép-xki, vừa đi vừa rút từ chiếc túi đựng mặt nạ phòng chống độc ra hai tờ giấy thông hành: một tờ cho phép đi lại những lúc có máy bay và một tờ “Được phép ra mặt trận và quay trở về ”

Nắm chặt hai tờ thông hành trong bàn tay phaỉ, bàn tay trái nén chặt ngực để cho tim bớt đập, tôi chạy bộ cho đến tận ngôi nhà nơi tôi đã ra đời, nơi thế giới bắt đầu mở ra trước mắt tôi với mối tình đầu và lời kêu gọi không thể nào cưỡng lại của cách mạng, ngôi nhà mà tôi đã bỏ ra đi năm hai mươi tuổi, lòng đầy khinh bỉ đối với những con người sống trong đó vì “ tính chất tiểu tư sản ” của họ, ngôi nhà mà tôi gần như đã quên bẵng. Trong tiếng rít ghê tởm của đạn trái phá, tôi lao đầu chạy, lòng nghẹn ngào đau xót khi nghĩ rằng có lẽ mình không còn được trông thấy ngôi nhà của ông cha nữa.
Chao ôi , ước gì được nhìn thấy nó lần nữa thôi, ít ra cũng một lần ...

Ngôi nhà vẫn còn nguyên vẹn!

[Siren]

Tôi đứng lại trước ngôi nhà, trước cái cổng vặn vẹo, trước cây phong lớn đã nhìn tôi qua cửa sổ trong suốt thời thơ ấu của tôi và cứ sáng sáng lại khoác áo một màu xanh lam . Ngôi nhà vẫn còn nguyên vẹn, nhưng sao mà bé đi đến thế. Trông nó còn bé hơn cả khi chúng tôi ở U-gơ-lích trở về. Đúng thế, nhỏ bé đi nhưng vẫn còn nguyên vẹn, trong khi ngôi nhà con, ngay trước thì nó đã bung cả ruột gan ra ngoài. Tuy vậy, rõ ràng là cảnh đổ nát này không xảy ra trong trận bắn phá vừa rồi, cũng không phải vào ngày hôm nay vì không có cái gì đang cháy và cảnh điêu tàn cũng không còn bốc lên mùi tro lạnh. Đạn trái phá tuy vậy vẫn nổ hoài, không xa lắm. Có một lúc mặt đất nhảy chồm lên; lần này là một qủa bom và chắc chắn rơi cũng gần đây thôi. Ngay lập tức, các còi báo động nhất tề nổi lên, phát ra những tiếng gào thét khủng khiếp, điên cuồng, như tiếng gào của những mụ phù thuỷ. Một quả bom khác nổ, tiếp theo sau là tiếng rít ghê người trong khi trên không những vùng mây tròn trắng bạc phát ra những tiếng lọc ọc còn mạnh hơn là tiếng rít. Tôi lấy lại hơi. Sực nhớ ra rằng cần vĩnh biệt bà ngoại đang hấp hối. Và tôi bước vào căn nhà của chúng tôi .

Căn buồng, tôi nhớ rõ lắm từ khi còn thơ ấu ... một làn mờ đục lúc nào cũng phủ kín một mặt tấm gương đặt giữa hai cửa sổ, tấm gương đã mờ nước thuỷ sắp chết hẳn rồi, không còn phản chiếu được gì nữa. Do ánh sáng của phản quang những đám mây bạc đang gào thét kinh hoàng kia, trong buồng rất sáng, chỉ có một điểm tối thôi, trong một góc đó là bức tượng đồ sộ của thánh Ni-cô-lai mà chúng tôi đều khiếp sợ, hồi còn bé tí . Nó cũng chính là nguyên nhân đã khiến cho tôi hết mực bài bác thần thánh, khi gia nhập đoàn thanh niên Côm-xô-môn. Ngọn đèn đỏ quạch trước tượng thánh làm cho khuôn mặt kiêu kỳ và nghiêm trang của ông thánh dưới cái mũ giáo chủ từa tựa hình mái nhà thờ nổi hẳn lên trên nền đen, nom càng thêm sầu thảm và tàn nhẫn. Những cây xanh mà cũng thời kỳ tôi chủ trương bài bác thần linh ấy, tôi đã thù ghét kịch liệt không kém cũng nảy nở một cách gớm ghiếc, tưởng chừng đấy là những vật sống mà không biết liêm sỉ. Một mùi thơm, thứ mùi bị tôi quên bẵng hơn cả, tràn ngập căn buồng: mùi thơm buồn buồn và tinh khiết của hương trầm. Tất cả những thứ đó tôi cảm thụ trong một phần giây, trước khi nhận ra điều sửng sốt nhất: sự thanh khiết phi thường, hầu như trang trọng nữa, đang ngự trị trong căn buồng, và vẻ đường bệ giản dị không thể nào tin được của bà ngoại tôi trong phút lâm chung. Dì va-ri-a, vẫn trùm tấm khăn trắng có dấu chữ thập đỏ như bao giờ, đứng dưới chân bà tôi; dì vẫn làm việc ở bệnh viện ấy xưa kia là nhà thương A-lếch-xan-dra sau đổi thành Viện điều dưỡng vô sản, rồi nay lại là Bệnh viện quân khu, đủ biết là nơi gần mặt trận như thế nào!

Trông thấy tôi, dì ra đón, vẻ mặt rất bình tĩnh. Dì âu yếm hôn tôi và nói, giọng không cao không thấp, một cách hết sức ngạc nhiên :

- Bà còn tỉnh, được gặp cháu, chắc bà sẽ mừng lắm.

Tôi bỏ tấm khăn quàng xuống và lại gần giường bà ngoại. Một tiếng nổ dữ dội làm rung chuyển ngôi nhà nhỏ. Ngọn đèn ngủ đỏ quạch bắt đầu nhảy nhót trước khuôn mặt lạnh như tiền của ông thánh. Dì va-ri-a nhón chân sửa lại cho nó đứng im. Bà tôi nằm tựa lên chồng gối, đầu trùm một tấm khăn quàng trắng như những người đàn bà thôn quê. Khuôn mặt bà đã choắt lại, nhăn nhúm. Đôi mắt lõm sâu trong hai hốc mắt, nhưng từ trong đáy cùng của hốc mắt, đôi đồng tử tinh anh và sáng suốt vẫn sinh động hơn bao giờ . Cái làm cho tôi chú ý nhất là đôi bàn tay chắp lên ngực, đôi tay dường như to tướng, không cân đối , với những con tay thô nhám, xù xì vì những lớp chai và những đường gân xanh to quăn queo nổi hằn dưới da . Đấy là đôi tay của một người phụ nữ đã lao động đúng tám mươi năm trong số tám mươi bảy năm tuổi của mình, đôi bàn tay của một bà mẹ đã sinh đẻ, nuôi nấng, nâng giấc, dạy dỗ mười bốn đứa con cùng với một đám lốc nhốc những cháu cùng chắt, đôi tay đã sống dai hơn nhiều con cháu, và với đôi bàn tay ấy đã vuốt mắt, đã chôn cất và đã ném nắm đất đầu tiên xuống huyệt của nhiều đứa trong bọn chúng. Tôi nhìn khuôn mặt bé choắt mà hơi nóng đang lụi dần ấy, nhìn ánh mắt linh hoạt và đôi bàn tay to tướng ấy. Một cái gì trong tôi rung động một nỗi sợ hãi dâng lên và đột nhiên tôi nhận ra rằng trong suốt đời mình, chưa bao giờ tôi làm một việc gì tốt lành, chưa bao giờ tôi nói một lời hiền từ với bà ngoại, người bà có đôi mắt sống động, đôi bàn tay to tướng này . Làm lại có thể như thế được nhỉ ? Làm sao mọi việc lại diễn ra như vậy ? Tôi chợt nhớ lại thời bà ngoại cho tôi đi tắm hơi, bà đã cẩn thận cho tôi ngồi vào cái chậu đầy “ nước rất chi là mát ” như thế nào, bà đã mút bọt xà-phòng bắn vào mắt cháu ra làm sao. Tôi nhớ chiếc bánh sừng bò đen thui, ngọt một cách kỳ diệu mà bà mua cho trước khi ra về, ở ngay trước cửa nhà tắm, hay là cốc kơ-vát chua chua mà bà cho uống. Còn tôi? Tôi đã làm gì cho bà ngoại, cho dì Va-ri-a, cho ba tôi? Chẳng làm gì hết T ôi không có thì giờ mà. Đầu óc tôi còn bận bịu vì những chuyện khác cơ : kế hoạch năm năm lần thứ nhất, những công trường mũi nhọn, việc học tập chủ nghĩa Mác, cuộc đời riêng của mình và việc bước đi bước nữa. Với tôi một người đang lo chuyện xây dựng xã hội mới, thì những người thân trong gia đình không có ý nghĩa gì to lớn lắm! Bà ngoại, những cô, những dì, các buổi lễ tết trong gia đình cùng những nỗi băn khoăn kiểu tư sản của những con người ấy có mang lại gì cho tôi đâu? ...

[Siren]

Khi tôi ngồi ghé xuống đầu giường, bà tôi đang quay mặt vào tường. Bà hầu như đax nửa mê. Dì Va-ri-a gọi:

- Mẹ ơi, cháu Ôn-ga đến thăm mẹ đấy ...

Hai đồng tử của bà tôi linh hoạt hẳn lên, đôi bàn tay thô run run .

- Va-ri-a à - bà tôi nghiêm khắc hỏi - sao con không đi làm ở bệnh viện mà lại ở nhà ?
- Con đã nhờ người trực thay, mẹ a - dì Va-ri-a đáp như biện bạch. Rồi dì lặp lại
Cháu Ôn-ga đến thăm mẹ đấy, mẹ thấy chứ ?

Bà ngoại quay đầu lại phía tôi. Bà nhìn tôi hồi lâu, lặng lẽ, với một niềm âu yếm không thể nào tả xiết . Rồi bà nói :

- Ôn-ga, thế là cháu đã tới thăm bà ... Đứa cháu gái lớn nhất của bà ... Cháu không tin vào Chúa, bà biết ... Cháu là đoàn viên Côm-xô-môn mà ... Nhưng bà vẫn cứ ban phước lành cho cháu ... Việc đó không làm cháu phật lòng chứ?



- Thưa bà, không đâu a .

Một tiếng nổ nữa làm rung chuyển ngoi nhà cũ kỹ, trong khi bàn tay thô nhám của bà tôi, tưởng chừng đúc bằng đồng đột nhiên trở nên nhẹ nhõm, chậm rãi làm phép ban phước lành cho tôi. Tôi áp bàn tay ấy vào môi : nó đang lạnh dần .

- Thôi ... – bà tôi nói thều thào nhưng rất rành mạch - Vậy là ít ra bà cũng được trông thấy mặt một đứa cháu của bà rồi ... Còn Mu-xi-a, nó ở đâu, cháu Mu-xi-a của bà ?

- Thưa bà, em cháu hiện ở Mát-xcơ-va ạ .

- Ừ ở Mát-xcơ-va ... ở dưới đấy có bị ném bom không ?

- Thưa bà ,có

- Mát-xcơ-va ở về phía nào nhỉ ?

- Tôi không hiểu rõ bà tôi hỏi làm gì. Tôi chỉ vu vơ vào bức tường sát giường

- Thưa bà, về phía kia a.

Bà tôi hơi quay về phía vách, giơ bàn tay thô ráp mà lao động đã tạo nên, phác một dấu thánh giá nhỏ (người không còn đủ sức làm một dấu to) và lẩm bẩm :

- Lạy Chúa tôi, xin Chúa hãy thương xót lấy Mu-xi-a bầy tôi của Chúa , xin hãy thương xót lấy Mát-xcơ-va thần thánh, thành phố của Chúa ...

[Siren]

Và đột nhiên một cảm xúc chưa bao giờ thấy bừng lên trong tôi như một ánh bình minh ...Bà tôi đang lìa cõi đời . Không chút vội vàng vô ích. Một cách đĩnh đạc. Vừa từ biệt tất cả chúng tôi, vừa ban phước lành cho chúng tôi. Đấy là sự đóng góp của bà tôi vào thắng lợi của cuộc chiến tranh, sự đóng góp duy nhất mà bà có thể làm, công việc cuối cùng của đời bà. Bà tôi chưa chết: bà tôi đang hành động một lần cuối cùng kia. Bà tôi chết, cái chết xứng đáng của một người Nga hay đúng hơn, bà tôi ra đi với lòng sốt sắng và hoàn toàn tỉnh táo. Điều quan trọng đối với bà tôi không phải là Chúa mà là cái khác cơ.

Nhà bác học Páp-lốp lúc sắp lìa trần vẫn lắng nghe người mình và nói lên những cảm tưởng cho một cộng tác viên ngồi ở đầu giường ông ghi lại. Có người gõ cửa. Ông trả lời :

- Tôi bận việc: tôi đang mải chết ...

Vào lúc lâm chung, một trong những đầu óc vĩ đại của nhân loại, và bà tôi một con người dốt nát bình thường gặp nhau. Nhưng sao lại nói dốt nát? Lao động, yêu thương, yêu thương vô biên đến mức tới phút cuối cùng vẫn nghĩ đến những kẻ thân yêu và tổ quốc của mình, như vậy chẳng phải là đạt đỉnh cao của trí tuệ rồi sao?

Páp-lốp, một thiên tài, và bà ngoại tôi cũng có một cái chết không sợ hãi, chết mà luôn luôn nghĩ đến cuộc sống đến cả những hành động cuối cùng ... Đấy phải chăng là chết? Không: đấy là một sự thách thức...Một sự thách thức cái chết đang đổ lên đầu chúng ta và đang gào thét chung quanh chúng ta.

Một cái chết của người chiến sĩ . Phải chăng những kẻ ngã xuống dưới đạn trái phá hay trong khi chiến đấu trong những quầng mây gào thét kia chết như vậy đấy? Đúng, chết mà không nhìn thấy cái chết, mà chỉ nghĩ đến cuộc sống. Vậy thì sao? Vậy thì không có cái chết. Không cần phải sợ nó. Có thật đúng là không có cái chết?

Những ý nghĩ của tôi rượt đuổi nhau, chen lấn nhau, quay vòng trở lại. Bất giác, tôi buông đôi bàn tay giá lạnh của bà ngoại ra để xem đồng hồ: tôi còn phải trở về ngôi nhà tập thể, từ đó đến dự cuộc họp khu uỷ rồi tới Đài phát thanh làm việc. Bà tôi hiểu ra khi nhìn thấy cử chỉ của tôi. Bà nở một nụ cười khoan dung hiền hậu, một nụ cười của người lớn đối với lỗi lầm của trẻ con và âu yếm lẩm bẩm:

- Cháu đi đi, cháu Ôn-ga bé bỏng của bà à, đi đi thôi, cháu thân yêu, chớ có đợi làm gì ...

Tôi đáp như mình chỉ từ giã bà để hôm sau lại gặp thôi, chứ không phải đây là lời vĩnh
biệt muôn đời :

- Thưa bà, bà tha lỗi cho cháu, cháu có việc gấp quá .
- Bà hiểu lắm, cháu à. Cháu đi nhanh lên ...

[Siren]

Ra ngoài, tôi đứng nhìn mảnh vườn. Thời kỳ nội chiến người ta gần như phát trụi cây cối trong vườn, thế mà nay chúng lại mọc lên rậm rịt, mảnh vườn trông huy hoàng với bộ áo đầy màu vàng thẫm của nó. Đạn đại bác rít trên không trung, gần như không ngớt, quân Đức đã hướng tầm đạn đi xa hơn. Suy nghĩ ngồn ngộn trong đầu óc tôi, tầng tầng, lớp lớp, mỗi lúc một dày đặc hơn, thì bỗng một giọng quen thuộc gọi :

- Ôn-ga!

Tôi nhận ra Ơ- đô-xi - Chị Đu-ni-a thân mến của chúng tôi, đang lại gần, một tay chị cầm cái cuốc, một tay cầm gói thức ăn, đầu trùm khăn san trắng muốt . Mừng rơn, tôi chạy bổ đến.

- Đu-ni-a! Chị Đu-ni-a thân mến! Được gặp chị em mừng quá! Thế nào, chị vẫn khoẻ chứ? Chị làm việc ở đâu?

- Ở chiến hào - Chị vừa cười vừa trả lời - Tôi đi đến chiến hào đây. Cô sem : tôi đã
trùm chiếc khăn quàng trắng rồi đấy.

- Thấy rồi, nhưng như vậy nghĩa là thế nào?

Chị quay đầu về phía mảnh vườn vàng rộ trong một giây, rồi với một vẻ tâm linh quan trọng :

- Hôm kia, chúng nó rải truyền đơn nói : “ Các bạn hãy quàng khăn trắng, thì chúng tôi sẽ không ném bom. ” Thế là ở xưởng tôi chị em quyết định quàng khăn trắng tất .

- Chị Đu-ni-a, kìa , chị không hiểu sao? Làm như vậy là các chị đầu hàng chúng nó!

- Chúng tôi đầu hàng? Cô này kỳ cục thật ... Ấy là để chơi khăm chúng nó một vố
đấy chứ ...Trông thấy phụ nữ quàng khăn trắng, chúng nó sẽ ngừng ném bom. Còn chúng tôi, những chiếc khăn trắng chẳng hề làm chúng tôi vướng víu chút nào trong khi đào tăng –xê, còn bom của chúng nó dội thì trở ngại lắm, mà chúng tôi thì quyết đào cho được những cái hố để chôn hai chân chúng lại, lũ khốn kiếp !

Chi sửa lại chiếc khăn nhằm chơi khăm quân thù một vố ấy , thở dài và nói :

- Lũ quân Đức ấy, ngày nào đánh bại được chúng rồi tôi mới về Gu-jô-vô. Cô còn nhớ chiếc khăn xan hai mặt của tôi chưa từng khoác một lần ấy chứ ? Về Gu-jô-vô tôi sẽ quàng “ mở hàng ” chiếc khăn đó.
- Nhưng mà, chị Đu-ni-a., - Tôi trả lời không suy nghĩ – làng Gu-jô-vô đã bị quân

Đức chiếm mất rồi, cả vùng Pơ-xcốp cũng vậy.

Chị trừng mắt nhìn tôi gần như khinh bỉ, một cái nhìn từ cao nhìn xuống , chỉ để dành cho những tay nát rượu hoặc những tên nói chuyện tục tằn :

- Ôn-ga - Chị nói rất bình tĩnh - những tên ngu xuẩn nào nói cho cô nghe những
chuyện láo toét ấy ? Quân Đức ấy mà, chừng nào trên trái đất này còn có người, chúng sẽ không bao giờ chiếm được làng Gu-jô-vô của tôi đâu. Cô nghĩ rằng ông anh tội nghiệp của tôi lại cho phép chúng nó làm điều đó ư?

Một luồng phấn chấn trào lên trong người tôi, khích động nghị lực chiến đấu của tôi. Hiển nhiên như vậy rồi. Quân địch đâu có thể chiếm được làng Gu-jô-vô của chị Đu-ni-a, tôi muốn nói: chiếm mãi mãi? Làng Gu-jô-vô với khu rừng có ma, với những con ngựa hay cắn, những con ngống dữ dằn và nhất là với ông anh mới vui tính làm sao, tốt bụng làm sao và không hề biết sợ hãi là gì? Không bao giờ địch chiếm được Gu-jô-vô! Và không baogiờ địch chiếm được Lê-nin-grát! Không thể nào như thế được! Phi lý! Tất cả những gì đã xảy ra, chỉ là tạm thời, là những ảo ảnh trong cơn mê sảng, là chuyện điên cuồng. Chúng ta sẽ giữ vững, chắc chắn như vậy ... Và nếu cái chết có xảy đến thì với tôi ...Nhưng mà nó không thể xảy đến đâu: Cái chết không tồn tại mà!

Vừa lúc ấy, tôi nghe ba tôi gọi. Tôi chạy đến với người. Ba tôi bước nhanh, mình mặc chiếc áo ra-giơ-lăng xấu xí đã cũ trông giống hệt một chiếc váy đàn bà, đầu đội chiếc cát-két ka-ki cổ lỗ, có lẽ còn lại từ thời chiến tranh thế giới lần thứ nhất, và qua ánh mắt vui tươi trong đôi mắt xanh của người, không biết một cái gì trẻ lại trong giọng nói của người, tôi đoán ra rằng ba tôi cũng như tôi, đang nung nấu quyết tâm vui vẻ đương đầu với cái chết, quyết tâm tự cho mình bách chiến bách thắng ...

- Con vừa về thăm bà đấy à? – ba tôi náo nức hỏi. – Tốt lắm! Ba cũng vừa thoát
được cái bệnh viện của ba được một phút ...Con đợi ba nhé: ba trở lại ngay. Chúng ta sẽ cùng đi đến đại lộ Xsơ-lút-xen-bua – Và đột nhiên giọng giận dữ - Các cô làm sao lại đứng trơ ra cả đây, ngốc ơi là ngốc? Ít ra cũng phải vào dưới mái nhà kho kia mà đứng chứ! Nó mà rơi xuống đây cái vại ấy thì các cô đi đời !

Nào tôi có coi ra gì cái vại ấy! Thế nhưng cho đến hôm nay, mỗi trận máy bay ném bom, mỗi trận đại bác bắn phá (là cán bộ làm công tác chính trị, tôi không xuống hầm trú ẩn) đều gây cho tôi những cơn hãi hùng mệt lả, đến nỗi sau khi báo yên, tôi cảm thấy như người tôi chỉ còn có chân và đầu, đằng này gan bàn chân tôi lạnh toát, và ở đằng kia, mặt tôi đã trở thành một tảng nước đá. Còn thân mình và hai cánh tay thì đã biến đâu mất rồi .

Ấy thế mà ngày hôm ấy, tôi bình tĩnh.
Ơ-đô-xi cọ vào mặt tôi đôi má đẫy đà ram ráp của chị .
- Chào cô Ôn-ga nhé! Và nhớ đấy: chớ có tin chuyện nhảm nhí của bọn Đức, chớ có phơi người ra dưới bom đạn của chúng, và nhỡ có xảy ra việc gì thì cần nhất là không được quên, phải mang ngay cái mặt nạ phòng hơi độc của cô vào! Đồng chí chỉ huy đã giải thích cho chúng tôi rõ mà, cái mặt nạ phòng hơi độc ấy.

[Siren]

Bước được mấy bước, chị quay lại nói thêm, giọng buồn buồn :

- Thế là tôi vẫn chưa biết đọc biết viết! Nhưng mà tôi sẽ học sau chiến tranh, tôi sẽ học. Tôi đã hứa với Đức Chúa trời là tôi sẽ học!

Chị giơ lưỡi cuốc lên doạ trời rồi bước đi, người đong đưa trên bộ mông to béo, bên mông lủng lẳng chiếc mặt nạ phòng hơi độc quý hoá.

Tôi bật cười : tôi vừa nhớ lại lời một giáo viên ở nhà máy “Ê-lếch-tơ-rô-xi-a” lên lớp về cách phòng thủ thụ động. Anh ta sa sả : “ Trong những trường hợp có báo động máy bay thả hơi độc, thì ta phải làm gì? Phải mang ngay mặt nạ phòng hơi độc, và phải đi ngay đôi ủng cao su dùng để phòng nhiễm độc”

Ba tôi ra khỏi nhà. Vẻ mặt ba tôi nghiêm trang, chiếc cát-két cầm ở tay :

- Bà ngoại rất có phong độ trước cái chết – ba tôi khẽ nói. – Cầu cho linh hồn bà được thanh thoát!...

Ba tôi lắc đầu như thể trút một gánh nặng, nở một nụ cười kiêu hãnh ( tôi hiểu rõ ông cụ lắm : một nụ cười thách thức đấy ) và nói thêm :

- Ta đi đi con, có vẻ sắp yên rồi đấy .

Hai cha con tôi bước nhanh trên vỉa hè cũ kỹ lát bằng gỗ của đại lộ Pa-lép-xki, lòng tràn đầy niềm vui của những con người dám coi thường cái chết. Câu chuyện của chúng tôi có tính chất gợi ý hơn là nói bằng lời, gồm những câu cụt lủn, hầu như không thể nào thuật lại cho chính xác .

Ba tôi đưa mắt liếc nhìn tôi :

- Chính uỷ ư?
- Gần như thế : cán bộ công tác chính trị. Thêm việc ở Đài phát thanh. Mỗi thứ một tí. Đập lại luận điệu địch. Và vẽ cả tranh cổ động TASS nữa.

Tôi gắng nói ra vẻ thản nhiên nhưng thâm tâm không thể nào giữ nổi tự hào và vui thích. Chả là người hỏi là ba, ba tôi mà tôi trước kia bao giờ cũng kính sợ. Thế mà hôm nay dưới bom đạn, tôi đi sát với ba tôi như một người lớn, đi với ba là người đã tham gia hai cuộc chiến tranh, mà đâu có phải chiến tranh thường!

Hai cuộc chiến tranh ... Bắt đầu là đánh nhau với quân Đức của vua Vin-hem đệ nhị, tôi đã trông thấy lão ta qua bức chân dung in trong tạp chí Ni-va : đôi mắt lườm lườm, một bộ râu mép kinh khủng với hai cái đuôi nhọn leo lên gần đến tận mắt, đến cái mũ của lão cũng có cái chóp nhọn hoắt như chòm râu của lão vậy. Một lần, ba tôi ghé qua nhà nghỉ vài ngày vì đoàn tàu cứu thương của người dừng lại gần đấy, ở một nơi gọi là Xu-va-ki, ba tôi có mang về cho chúng tôi một chíêc mũ giống hệt như vậy để làm đồ chơi, một chiếc mũ có chóp nhọn được tô điểm một con đại bàng gớm guốc, lưỡi thè ra và chân thì giương giương bộ móng kẻ cướp. Tệ nhất là cái mùi: một mùi chua chua, nặng nề không làm sao chịu nổi, mùi chiến trận. Cả Mu-xi-a nữa, hai chị em tôi nhận ra ngay cái mùi ấy, và thế là chúng tôi không chơi với cái mũ. Chúng tôi lật đi lật lại, và không để cho ai trông thấy, hơi lờm lợm chúng tôi lặng lẽ quẳng lên trên lò sưởi...

Sau đấy, ba tôi tham gia chiến tranh đánh bọn Bạch về ở miền Nam, chống Vơ-răng-ghen, chống Ca-lê-đin, chống Krát-xnốp. ba tôi chỉ huy một đoàn tàu cứu thương “ Những con đại bàng đỏ ”. Sau khi đưa chúng tôi từ U-gơ-lích về Pê-trô-grát, ba tôi lại ra đi cùng với nhiều người khác lên miền băng tuyết, để đánh tan cuộc nổi loạn phản cách mạng ở Krông-xtát. Ông cụ săn sóc những người bị thương ở mặt trận, vì ba tôi là một nhà phẫu thuật quân y, nổi tiếng nữa là khác. Ấy thế mà, lần đầu tiên trong đời, không chỉ như một người lớn mà đúng hơn, như một người lính chiến, và đây là điều đã ngầm thức tôi ba hoa về những công việc chiến đấu của mình với một giọng cố làm ra vẻ thản nhiên

Tôi nói rõ thêm :

- Toà báo của quân đoàn lại muốn xin con vào làm. Nhưng phải khước từ thoi, vì bận quá

- Ba tôi thở phì phò, cánh mũi phồng ra và đôi lông mày cau lại, dấu hiệu ba tôi buồn
da diết hoặc bực tức hết sức.

- Thế đấy, người ta cho đàn bà con gái làm được việc, còn mình người ta tống đến chỗ
an nhàn !

- Sao cơ?
- Ba muốn xin vào tự vệ chiến đấu ...

Ba tôi tôi im lặng một lát mới trả lời, và giọng ông cụ nghe thảm thiết, đáng thương, ngây thơ đến mức mặc dù đang lên gân tôi vẫn nghẹn ngào : ba tôi, người lính già qua hai cuộc chiến tranh, ông cụ ganh tị với tôi !

- Ba điên ư? – tôi đáp, cố lấy giọng hết sức lạnh lùng.- Với tuổi tác của ba ? Với bệnh tim của ba mà đòi sung vào tự vệ ?
- Đúng là những điều mà các đồng chí của cô đã nói với tôi – ba tôi càu nhàu – “ bác sĩ a, nghề nghiệp của bác sĩ là khám cho những người cần tuyển vào quân đội hoặc dân quân ”...Mà ba thì lại rất muốn vào dân quân. Làm như tự vệ chiến đấu không còn cần một nhà phẫu thuật quân y, một người đã quen công việc cấp cứu ở tuyến đầu... Các đồng chí của cô toàn một bọn quan liêu tất ...

[Siren]

Từ ngày cưỡng lại ý của ba tôi, tôi rời khỏi Cửa ô Nép-xki, ba tôi coi Đảng cộng sản cùng những thắng lợi, sai lầm của chúng ta cũng như toàn bộ lịch sử như là quyền sở hữu cá nhân của tôi. Ba tôi nói : “ cái kế hoạch năm năm của cô có vẻ như sắp cho ra một cái gì ! ” Hay là : “ Đấy, lại là các ông đồng chí của cô đặt cái cày đi trước con trâu rồi ”. Nói chung tất cả đều là của tôi, và tôi chịu trách nhiệm trước ông cụ về tất cả những gì xảy ra trên đất nước, tình thế ấy đôi khi cũng đến là tế nhị.
Và giờ đây, kẻ bị ba tôi chỉ trích vẫn là tôi, ông cụ ganh tị và đi càu nhàu với tôi vì một điều rất vô lý là tại sao người ta không chịu nhận một ông già vào tự vệ chiến đấu. Nhưng sự ganh tị và càu nhàu của ba tôi chỉ làm tăng thêm niềm vui thần diệu, tăng thêm sự tự do và luồng ánh sáng cuồng nhiệt đang tiếp tục dâng lên trong tôi.

Đi đến ngã tư hai đại lộ Pa-lép-xki và Xso-lút-xen-bua gặp nhau, chúng tôi dừng lại. Cách đây chưa lâu lắm, đâu đây gần chỗ này có dựng lên một nhà vệ sinh tiểu tiện bằng tôn lượn sóng, mà bên dưới trống hoác nhìn thấy rõ quần của những người vào đi giải. Tôi còn nhớ rất rõ cái nhà vệ sinh này: là tặng phẩm của các nhà buôn yêu nước yêu nước trong khu phố, nó được xây dựng nên năm 1915, mái của nó mô phỏng cái mũ nhà binh có chóp nhọn, có gắn huy hiệu con phượng hoàng của nước Phổ. Trước mặt xế về bên trái ( dù sao cũng mới như hôm qua đây thôi ) có một cái điếm khác, cái này dùng vao việc thương mại : một cái quán gỗ lung lay, đúng hơn là một cái giá hàng, bên trên có một tấm biển gỗ run rẩy ở đầu hai con sào dựng đứng. Dưới nơi trú ẩn không lấy gì làm an toàn ấy, vào cữ đầu thời kỳ Tân kinh tế, lão Gơ-rê-goa đã dựng lên một cái mà lão gọi là cửa hiệu, bày bán kẹo thơm và kẹo ca-ra-men. Sáng nào cũng vậy, trên đường đi học, ngang qua quán, tôi lại hỏi :

- Cụ Gơ-rê-goa ơi, hôm nay bao nhiêu tiền một chiếc kẹo ca-ra-men mềm, hở cụ?
- Hai trăm tám mươi triệu – lão trả lời lạnh như tiền.

Dạo ấy đang thời kỳ lạm phát, đồng rúp xuống giá rất nhanh, đến nỗi sau đấy thật là dễ chịu và thoạt tiên hơi sửng sốt nữa khi thấy những con số tỉ và con số triệu thốt nhiên biến thành những đồng rúp đơn giản, thậm chí thành những đồng năm, mười cô-pếch, rồi xuất hiện những đồng tiền đúc đầu tiên : một đồng rúp bằng bạc thật, những đồng năm hào, hai hào; những đồng năm cô-pếch bằng đồng khá nặng và những đồng nửa cô-pếch bé tí hon. Trên đồng bạc có hình một nông dân và một công nhân bá vai nhau nhìn ra xa xa, sau lưng họ, mặt trời đang mọc...

Ngày nay, cái quán của lão Gơ-rê-goa đã biến mất, và cũng đã mất tăm cái nhà tiểu tiện có mái hình chiếc mũ nhà binh. Nhưng tôi vẫn nhớ như in đến nỗi dường như vẫn trông thấy nó rành rành trước mắt.

- Thôi nhé, chào con, con gái của ba ! – Ba tôi im lặng một giây rồi hỏi, giọng thấp hơn một chút - Thế còn Ni-cô-lai ?
- Thoạt đầu, khi mới bắt buộc phải giải ngũ, anh ấy rất đau khổ. Đặc biệt khi chính đại
đội của anh ấy yểm hộ cho cuộc rút lui từ Kin-gi-xép ! Bây giờ, tinh thần anh đã khá hơn : người ta đã cho anh sung vào Đội phòng thủ thụ động, anh viết bào cho tờ náo của quân đoàn, và ba biết đấy, anh ấy còn còn tiếp tục công trình nghiên cứu về Léc-môn-tốp và Mai-a-cốp-xki.

- Ồ! Mai-a-cốp-xki, - ba tôi nói – ba tkhông thích ông ta, Ét-xê-nhin, tay này thì ba còn hiểu được .
- Ba sẽ yêu Mai-a-cốp-xki, chừng nào ba đọc bài nghiên cứu của Ni-cô-lai.Chiến
tranh kết thúc, anh ấy sẽ bắt tay vào một tác phẩm mới : Năm nhà thơ : Pu-skin, Léc-man-tốp, Nê-cơ-ra-xốp, Bơ-lốc và Mai-a-cốp-xki. Anh ấy có rất nhiều ý kiến mới! Mới sơ thảo, anh ấy đã viêt rất nhiều, viết ngay cả vào dạo này, nhưng hôm anh không phải thường trực ...

Ba tôi ngắt lời tôi :

- Cả hai con hãy đi đi – ba tôi nói mà không dám nhìn vào mắt tôi.- Các con nhất thiết phải đi khỏi nơi này. Bất cứ bằng phương tiện nào.
- Thế ba, ba có đi không ? Ba còn muốn sung vào tự vệ nữa cơ mà ...
- Cái đó khác ! – ba tôi phản đối, hơi cao giọng một tí - Người xưa nói : Khốn cho kẻ nào bỏ thành phố của mình đang bi bao vây...
- Đúng ! Chính vì vậy mà chúng con ...
- Với bệnh tình của nó, Ni-cô-lai không chịu đựng nổi đâu – ba tôi lại nói, gần như lí nhí trong họng.

Đang nói ba tôi dừng phắt lại, lắc đầu và thốt lên gần như vui vẻ:

- Chúng mình ba hoa quá ! Thôi đi, cô bé, công việc đang chờ chúng ta ! Con khoẻ nhé !

Ba tôi vỗ nhẹ vào vai tôi, không hôn tôi, không cả bắt tay, rồi quay sang đi vào đại lộ Xsơ-lút-xen-bua, mà không hề dừng hoặc ngoái đầu lại. Ông cụ gần như chạy...

[Siren]

Ba tôi không khoe khoang làm phách, không tự đè nén mình : Chỉ là cũng như tôi, ba tôi biết rằng chúng tôi không thể chết. Tôi nhìn theo chiếc áo khoác ngoài phồng lên một cách kỳ cục của người khuất dần về phía Cửa ô Nép-xki, ở đấy có xưởng máy ba tôi làm việc, có bệnh viện của dì Va-ri-a, nhà máy đúc Ô-bu-khốp, nhà máy lớn nhất ngoại ô, nơi những đám mây tròn dựng đứng giống một bức thành đẹp như trong kinh thánh, những đám mây ấy, vừa mới đùn lên đang gầm gừ, lọc ọc mỗi lúc một mạnh hơn. Tôi nhìn những đám mây, và đột nhiên toàn bộ cuộc đời trải ra trước mắt. Với một tốc độ không lời nào tả nổi, nhiều hình ảnh vụt qua đầu óc tôi, những bức tranh toàn cục về cuộc đời riêng của tôi và cuọc đời đất nước xen lẫn với những kỷ niệm về những điều xảy ra ngay cả trước khi tôi có trí nhớ.

Không, không phải tôi chỉ nhớ lại những cái đó. Những gì đã có, những gì đang có và những gì sẽ có, tôi đều sống cả cùng một lúc. Đây là những cảnh sống lại trong nháy mắt, không có liên hệ với nhau, tản mạn, nhưng cùng hoà vào một dòng thác, hay đúng hơn, vào một cái gì không rõ giống như sóng nhào ngoài biển Nam, một niềm vui không sao chịu nổi và gần như đau đớn nữa đang rào rạt trào lên trong người tôi.

Xưa kia, người ta từng nói đến cái tận cùng của Thời gian. Thật đúng như thế đấy. Tôi đã biết, bây giờ tôi đã biết sự vật sẽ ra thế nào khi không còn có thời gian. Đến ngày ấy, thời gian tự huỷ diệt. Tất cả đều cuộn lại thành một quả cầu sáng chói : mọi thời gian, mọi sự sống đều ở trong tôi. Những hàng rào ngăn cách sống và chết, nghệ thuật và cuộc đời, quá khứ, hiện tại và tương lai thảy đều sụp đổ. Những hàng rào ấy tỏ ra mong manh, giả tạo làm sao ! Thực dễ dàng biết mấy bằng một trực cảm duy nhất. Thường thức toàn bộ cuộc đời, thưởng thức tất cả chất thơ cũng như tất cả bi kịch của nó. Ở nơi kia, trên cái mép đầu cùng, trên cái mép cuộc đời, ở góc đại lộ Pa-lép-xki và Xsơ-lut-xen-bua giao nhau này, giữa hình bóng kỳ quặc của những lâu đài quá khứ, vào lúc tiếng đạn bom chợt im dần :

Bầu trời là sợi dây da xanh
Cháy trong huyết quản tôi ...

Chỉ cần một khoảnh khắc để tập hợp cuộc sống lại và tốn nhiều trang giấy để nói việc đó lên. Những khoảnh khắc của một cuộc đời vọt lên như một ngọn lửa chớp nhoáng. Sau đây tôi sẽ không tìm cách giải thích. Nhìn theo hình dáng ba tôi khuất đằng xa, tôi nghĩ rằng ông đang đi đến xưởng máy của người, cái xưởng lần đầu tiên đã đăng những câu thơ của tôi, những câu thơ viết về Lê-nin. Và tôi thả tâm hồn trôi theo ngọn sóng cồn, theo hơi ấm, theo ánh sáng của Người ....

[Siren]

LÊ-NIN


Lê-nin đã nhập vào ý thức tôi khi tôi còn bé tí, khi tôi còn mơ đến làng Gu-jô-vô của chị Đu-ni-a, vào buổi tiếp xúc đầu tiên với ngọn lá sồi và tảng đá cô đơn của Léc-môn- tốp, vào quãng thời niên thiếu ấy, mơ hồ như buổi rạng đông mà hư với thực còn lẫn lộn, mà chỉ cần một lời bóng gió thôi cũng đủ để dựng lên một truyện thần kỳ và để tin vào chuyện ấy...

Cuộc chiến tranh chống Vim-hem cứ kéo dài mãi. Ba tôi vẫn ở ngoài mặt trận. Ba tôi không có dịp trở về thăm chúng tôi nữa ngoài cái lần duy nhất người mang về cho chúng tôi cái mũ nhà binh. Chúng tôi bắt đầu quên ba tôi, không hiểu bây giờ hình dáng người ra sao. Mùa hè đến. Mùa hè năm ấy chúng tôi ở Phần-lan. Những ngọn lá thông nhọn như kim, và mùi nhựa thông làm cho không khí tê mê vì hơi thở nóng hổi của nó.

Một mùi hương tinh tế của cái ấm và của bờ biển luồn vào không khí. Và những người lớn tuổi thì thầm những tin tức đáng lo âu:

- Ở Pê-trô-grát, vừa xảy ra một cuộc biểu tình ghê gớm của công nhân các nhà máy ...
- Hình như trên đại lộ Nép-xki, nhất là về phía Xa-đô-vai-a, thật không thể nào tin
được ... toàn là cờ đỏ và cờ đỏ. Cả mấy nghìn lá cờ.
- Chính Lê-nin đã cổ vũ họ đứng lên đấy.
- Tất cả các nhà máy đều đi theo Lê-nin. Cả những công nhân ở xưởng đúc cũng hành động rồi ...
- Lê-nin trở về bằng xe bọc thép đấy!
- Trời! Đi qua Đức giữa thời buổi này thì nguy hiểm biết chừng nào! Chỉ nghĩ đến chuyện ấy thôi đã thấy ghê người ...
- Thế mà vẫn không ngăn được Lê-nin đi đấy. Chả là người quá sốt ruột muốn trở vềcùng với công nhân Pê-trô-grát mà.

Chỉ cần có thế là trí tưởng tượng của tôi đủ xây dựng nên hình dáng thần thoại của một Lê-nin dũng mãnh và vạn năng, người mà tất cả các nhà máy đều tiến bước theo sau.

Tôi đã nhiều lần trông thấy những dòng thác người đông đúc và dày đặc tuôn ra khỏi các cổng rộng mở của xưởng máy nơi ông tôi làm việc. Một tiếng rì rào dâng lên từ đám đông ấy. Mà bây giờ lại là tất cả các nhà máy cùng tiến bước cơ. Tiến bước theo Lê-nin, chỉ theo Lê-nin mà thôi. Tất cả đám đông ấy tiếp tục tiến lên, không ngừng, không nghỉ. Để đi theo Lê-nin, cả nhà máy đúc thép cũng đứng lên, những nhà máy đúc mà buổi tối nhìn qua các cửa sổ chúng tôi thấy ánh lửa cháy run rẩy và hãi hùng, mà không biết một cái gì nặng nề và to lớn cứ chạy ầm ầm đến nỗi ngồi trong các buồng cũng nghe rõ. Ấy thế mà cái xưởng ầm ầm như sấm dậy, cái xưởng toả ra một luồng ánh sáng đỏ hực phập phồng ấy, tất cả đều tiến bước sau Lê-nin... Và Lê-nin đã đi ngang qua nước Đức, ở đó Vin-hem, tên vua có bộ râu mép gớm ghiếc và chiếc mũ chóp nhọn vắt vẻo con đại bàng đang ngự trị cái nước Đức quê hương của hàng triệu người râu xồm không kém phần khủng khiếp mà ba tôi và bao nhiêu là lính tráng phải đi đánh nhau với chúng. Nhưng Lê-nin đã không sợ đi ngang qua nước Đức, mà lại đi trong một toa xe không phải như một toa xe bình thường, một toa xe mà người ta gọi là bọc thép, bởi vì Người sốt ruột muốn đựơc về với những công nhân Cửa ô Nép-xki của chúng tôi, với xưởng đúc của ông nội tôi và nhà máy Ô-bu-khốp của chú Su-ra ...

Tiếp đấy vọt lên trong ký ức cái đêm khiếp đảm, hôm đó tôi nép mình vào người chị Đu-ni-a, bởi vì một luồng ánh sáng đỏ rực vừa nhuộm hồng các cửa sổ căn buồng, như vậy có nghĩa là một đám cháy xảy ra cách đây không xa (trên đời này không sợ gì hơn sợ cháy nhà, người tôi cứ run lên cầm cập ). Và Ơ-đô-xi, mắt không rời khỏi các cửa kính phản chiếu, những tia sáng ửng hồng đã ôm chặt tôi vào bên sườn chị mà thì thầm:

- Không hề hấn gì đâu, Ôn-ga ạ : đó chỉ là cái đồn cảnh xát đang cháy đấy thôi ...Lại những người ở trong xưởng máy của ông nội Ôn-ga không chịu yên đấy mà ... Đã quật hoàng đế xuống đất rồi còn chưa đủ cho họ sao? Bây giờ họ lại đốt đồn cảnh xát nữa ! Chớ có hãi, em ngoan ạ! cháy xa lắm, không xợ ngọn lửa táp đến chúng mình đâu.

[Siren]

Tôi cũng chẳng hiểu tại sao, không phải vào tháng hai mà đến tháng mười năm 1917 mới thấy cháy đồn cảnh sát ở ngã tư đại lộ Pa-lep-xki và Xsơ-lút-xen-bua, nơi về sau sẽ mọc lên cái quán bán kẹo ca–ra-men của lão Gơ-rê-goa, kẻ hèn mọn, phất lên nhờ chính sách Tân kinh tế. Buổi sáng, theo mẹ ra đường, chị em tôi còn nhìn thấy những đống gạch vụn của đồn cảnh sát bốc khói. Ở đại lộ Xsơ-lút-xen-bua, những chiếc xe vận tải mở hết tốc độ phóng qua, trên xe có những bác thợ mặc áo va-rơi da tì tay lên súng và những chú lính thuỷ, người ràng chằng chịt bao nhiêu là băng đạn súng máy, và ngực đeo những tấm băng đỏ to tướng căng phồng trước gió.

Ở Cửa ô Nép-xki, người ta bàn tán mỗi một chuyện là Lê-nin. Và tên của Người gắn liền với những tiếng âm vang ghê gớm, hùng vĩ như “ Xô-viết ”, “đại biểu nhân dân ”, “cách mạng ”, vì thế tên Người hiện lên trong thời thơ ấu của tôi bao giờ cũng ghê gớm hơn, thần kỳ hơn.

Rồi gia đình chúng tôi dọn về U-gơ-lích, ở đây tôi bắt đầu đi học. Lớn dần lên, tôi học tập và cũng như mọi học sinh khác, tôi biết rằng Vơ-la-đi-mia I-lích U-li-a-nốp Lê-nin đứng đầu Hội đồng Dân uỷ, rằng Người là lãnh tụ của chúng ta, chính Người đã chỉ bảo nhân dân ta cách đánh thắng lão Kôn-sắc và tất cả lũ Bạch vệ hung ác ấy như thế nào, chính vì bọn chúng nó mà chị em tôi phải chịu đói rét đến thế, chính vì chúng nó mà chúng tôi không còn có ba ở nhà.

Vơ-la-đi-mia I-lích Lê-nin, lúc nào Người cũng nghĩ tới chúng tôi. Lúc nào Người cũng chăm sóc chúng tôi. Chao! Chúng tôi tin tưởng ở người biết bao!

Về sau, trên đường từ U-gơ-lích về Pê-trô-grát trong toa tầu đêm đầy những người khốn khổ mà một nửa đã nhiễm bệnh thương hàn, tôi chợt thức giấc vào lúc rạng đông và chợt nghe được ông già nói về đập nước Vôn-khốp-xtơ-rôi, nhà máy thuỷ điện sẽ rọi ánh sáng ngập tràn nước Nga. Chính Lê-nin đã bảo cần xây dựng nên đập Vôn-khốp-xtơ-rôi ấy. Rồi năm 1920, trong ngôi nhà gỗ cũ của chúng tôi ở Cửa ô Nép-xki, những bóng đèn điện đầu tiên được bật sáng. Người ta gọi chúng là những “ngọn đèn của I-lích ”...Lê-nin, đúng là một sức mạnh tuyệt vời, đôi khi cũng hơi đáng sợ, một luồng ánh sáng đẹp đẽ, nhân hậu đã từ thuở ấu thơ nhất của tôi nhập sâu vào con tim thế hệ chúng tôi. Chúng tôi càng lớn lên, hình ảnh của Người càng thêm gần gũi với con tim và lòng kính yêu của chúng tôi đối với Người càng mang tính người một cách sâu sắc, nó tự nhiên, thường xuyên, êm dịu, giống như hơi thở của con người khoẻ mạnh. Khi Người lâm bệnh chúng tôi lo sợ biết bao! Cùng với nhà thơ, chúng tôi lập lại, chúng tôi bập bẹ, chúng tôi ước nguyền :

Một bóng đen làm mờ mùa xuân
“ Thông báo của chính phủ ...”
Không !
Không thể được !
Không thể nào tin được !

Ở trường, chúng tôi chuẩn bị tối kỷ niệm lần thứ mười chín Ngày chủ nhật Đẫm máu năm 1905. Chúng tôi lo sắp đặt lớp lang. Chúng tôi duyệt lại những hoạt cảnh trình bày tập thể và những bài đồng ca (học sinh hát những bài hát cách mạng : Bão lốc thù địch, Nhưng chiến sĩ bị tù đày). Chúng tôi chuẩn bị như chính chúng tôi đi đánh trận thật, trên các chiến luỹ vậy.

Những vỉa hè trở thành chiến luỹ
Không phải là nơi trú chân của bọn tư sản! ...

Ở miệng chúng tôi, đây không còn là một bài hát nữa : nó đã trở thành một tiếng thét. Chao! Chúng tôi mong muốn làm sao được lên tới các chiến luỹ ấy. Chúng tôi ước mong làm sao, ước mong thật sự, đựơc hy sinh vì cách mạng! Tiếng ầm ầm của những chiếc xe con chở súng liên thanh, ngọn lửa bốc lên từ những đám cháy, hơi nóng của những bếp lửa trại đóng quân, mùi hôi của những bếp lò bằng gang nhỏ, những cơn mê sảng của bệnh nhân mắc thương hàn, những năm tháng đói rét đến thế của cuộc nội chiến đã qua, giờ đây để lại đựơc chúng tôi coi như là một thời đại vàng son. Chúng tôi đã quên rằng, dù sao mình cũng từng tham gia cuộc nội chiến, tham gia theo cách của trẻ con, mà đâm ghen tị với những người đã được cái may mắn ra đời đúng lúc để có thể nắm vũ khí trong tay, chiến đấu cho cách mạng.

[Siren]

Bù vào chỗ đó, chúng tôi có cuộc biểu tình phản đối lo* Cơ-giơn (* huân tước, một danh vị quý tộc Anh-ND). Lão ta đe doạ sẽ mở một cuộc can thiêp mới, nghĩa là mở lại chiến tranh, đói khát, một mùa đông rét mướt khác như hồi ở U-gơ-lích. Chúng tôi mang hết nhiệt tâm để làm việc ấy. Truờng học trống trải hẳn đi. Học sinh chuẩn bị một tấm băng kẻ bằng những nét chữ đen xiên xẹo khẩu hiệu mà ở Cửa ô ai cũng biết : “ Ngài huân tước ấy, chúng ta sẽ đập vỡ mặt người ra ”. Và chúng tôi khéo léo len lỏi vào làn sóng công nhân các nhà máy dệt, nhà máy đúc, nhà máy sợi, một dòng thác nóng bỏng đang thét gào, làm cho hè phố rầm rập tiếng giày, dội vang tiếng hô khẩu hiệu và cuồn cuộn biểu ngữ, băng cờ. Ngay từ đầu, chúng tôi đã bước rập như những người lớn : lớp 2B chúng tôi còn được cả sự may mắn diệu kỳ là đi sát ngay sau chiếc xe vận tải chở một cáí quan tài đen thui. Một công nhân rất đẹp, một chú công nhân trẻ bằng xương bằng thịt hẳn hoi, mặc bộ quần áo lao động màu xanh ghì chặt một con sào to tướng xuyên chéo qua nắp quan tài. Một tấm vải điều căng dọc thành xe, có câu : “ Chúng ta sẽ đóng cọc vào quan taì của giai cấp tư sản thế giới ” * ( Dân gian Nga xưa tin rằng, đóng một cái cọc vào quan tài của những tên phù thuỷ thì cái ma của chúng không thể tác quái được nữa ). Bị cuốn hút vào sóng người đang đổ vào thành phố, chúng tôi xuôi theo đại lộ Xsơ-lút-xen-bua men bên ngoài những xưởng máy cũ kỹ, ảm đạm của Xê-mi-ni-cốp-xki, những ngôi nhà gỗ, những túp lều ván. Ánh lửa căm hờn nhảy nhót trên những khuôn mặt nhem nhuốc, ròng ròng mồ hôi, đầy bụi ghét: chả là mọi người từ vừa xưởng máy xuống thẳng đường mà. Đường phố nồng nặc mùi dầu máy bẩn, mùi bụi bặm của các xưởng dệt, mùi cặn của nhà máy Xtê-a-rin. Lúc đoàn biểu tình đi ngang qua trước nhà máy Xê-mi-ni-cốp-xki, từ trên xe một người nào đó thét lên : “Đả đảo những con cá mập đế quốc chủ nghĩa ! ” Chúng tôi đồng thanh hô : “Đả đảo! Đả đảo ! Đả đảo ”. Rồi lấy hết gân cổ thi nhau hát, ai cũng cố gào hco thật to, át tiếng người đi bên cạnh.

Lũ quân Trắng với lão nam tước Đen
Định dựng chiếc ngai cho Nga Hoàng
Nhưng từ thảo nguyên đến tận các biển thuộc địa Anh
Không có đạo quân nào dũng cảm bằng Hồng quân
Tiến lên, Hồng quân! Đôi bàn tay chai cứng
Hãy nắm chắc lưỡi lê !
Quết chiến, hỡi tất cả anh em ta
Quyết tử chiến
Tiến lên, đây là trận cuối cùng !

Tiếp đó, chúng tôi hát bài : “Hướng về phía trước, bước đều, hỡi đồng chí ta ”, “ Thế giới ngập tràn đại dương nước mắt ” trong đó lặp đi lặp lại điệp khúc xúc động về lá cờ :

Đây màu đỏ, màu căm hờn
Đây màu đỏ, màu các đồng chí ta ...


với nhiều bài hát khác nữa. Chúng tôi hát không biết bao nhiêu lần bài Quốc tế ca :

Vùng lên hỡi các nô lệ ở thế gian .,

Điều đáng ngạc nhiên là bài nào cũng không còn khúc hát nữa. những “ biển thuộc địa Anh ”, những “ quyết chiến hỡi tất cả anh em ta ” đều trở thành thực tế chân thật, thực tế đơn giản về Hồng quân, về ý chí sẵn sàng chiến đấu. Chúng tôi không hát, mà nói lên, mà giãi bày những điều đang nung nấu trong tim ; tất cả chúng tôi, công nhân, và các thầy cô giáo đi bên cạnh chúng tôi, ai ai cũng đều làm như vậy.

*
* *