NHỮNG NGÔI SAO BAN NGÀY-Olga Bergon

[Siren]

Olga Bergon

TRỞ VỀ THĂM THÀNH PHỐ CỦA TUỔI THƠ

Giấc mơ

Mỗi chúng ta hẳn đều có giấc mơ của mình, giấc mơ yêu chuộng nhất, giấc mơ tốt đẹp nhất trong những giấc mơ, mà ta mơ đi mộng lại suốt đời. Không phải van nài, giấc mơ ấy khắc đến với ta lúc nào nó thích. Nó có thể biến mất trong nhiều năm nhưng đằng nào rồi cũng sẽ trở về để ban cho ta vẫn một niềm vui ban đầu ấy.
Cũng như mọi người, tôi có giấc mơ của tôi. Giấc mơ ấy diễn ra trong thành phố nhỏ của tuổi thơ tôi, ở U-gơ-lich.Mẹ tôi đưa em gái và tôi từ Pe-tro-grad đến đây năm 1918. và trong thời gian cha tôi đi chiến đấu chống bọn Bạch vệ ở nơi rất xa xôi, đâu như miền Nam, gia đình tôi đã sống ở đáy gần hai năm rưỡi, chuyển từ phố này sang phố khác, từ nhà này sang nhà nọ để cuối cùng có được một nơi cư ngụ có thể lâu dài hơn cả trong một nhà tu nữ, tu viện Ê-pi-pha-ni.
Chính quyền thành phố trưng dụng một căn buồng con ở đó cho chúng tôi. Cái chái nhà nơi gia đình tôi sống nằm ở tận cùng, áp vào tường tu viện, cạnh một khu vườn cây cối rậm rịt, trông ra một mảnh ao sâu nấp dưới những cây bồ đề xum xuê tán lá. Để đến trường học, nhiều khi chúng tôi không đi qua đường phố mà đi men theo một hành lang tối om xây bằng đá phía trong bờ luỹ. Đi trong ấy chúng tôi rất sợ. Được cái là vào mùa tuyết tan thì đi đường này không phải lo dầm ướt những đôi giày bằng nỉ. Nhà trường nằm trong khu tu viện, nhưng ở phía đằng kia. Đó là một ngôi nhà xây bằng gạch đỏ, có tên là “Những buồng xem hát’’, đối diện với ngôi nhà thờ lớn có năm nóc tròn sơn màu xanh da trời và có điểm những ngôi sao vàng lớn.

Chúng tôi đã sống trong căn buồng hẹp ấy suốt mùa hè, mùa thu và mùa đông. Nhất là mùa đông năm 1920. Ôi, những đêm dài lạnh buốt, nặmg mùi khét bốc lên từ những ngọn đèn dầu tù mù, trôi qua trong tiếng chuông nhà thờ dóng diết và nỗi nhớ nhung diết da thành phố Petrograd thân yêu của chúng tôi. Cho dù mẹ tôi có nói đi nói lại mãi rằng mẹ cho chúng tôi đi theo đến đây là để chúng tôi khỏi phải chết đói, nhưng chúng tôi nhớ rõ rằng hồi ở Petrograd gia đình chúng tôi ăn uống khá hơn nhiều- ở đó có thịt trong mỗi bữa ăn, trên bàn ăn treo một ngọn đèn có chao. Ngọn đèn treo ấy, chung stôi nghĩ đến nó như nghĩ đến một vật sống, một người thân trong gia đình...Bay giờ, ở nơi ấy, có lẽ người ta vẫn bật sáng, mặc dù mẹ tôi đã giảng giải cho chúng tôi nghe rằng đã từ lâu lắm, ông bà nội tôi và Ơ-đô-xi- u già của chúng tôi, cung xchỉ còn mỗi ngọn đèn con và ăn uống còn kham khổ hơn cả chúng tôi ở đây; bởi vì chúng tôi ít ra còn có món hạt gai dầu, thỉnh thoảng có cá dày khô và khá nhiều tấm kiều mạch để nấu món cháo đông, chứ ở Petro-grad thì...Nói đến đây, mẹ tôi lặng im. Tuy vậy, chúng tôi vẫn không làm sao tin được rằng, ở tất cả các thành phố khác, nhất là ở thành phố Petrograd thân yêu của chúng tôi mà cũng lạnh , cũng tối và cũng đói như trong căn buồng bé tẹo này. Không! Chắc chắn ở Petrgrad người ta vẫn thắp sáng nó, ngọn đèn treo của chúng tôi.. Tối tối mẹ tôi đi làm bên trường ngay gần trường chúng tôi học. Mẹ tôi dạy lớp xoá mù chữ cho những bà già đến đấy tập đọc như những cô gái bé tý. Mẹ khoá cửa ngoài, để chúng tôi ở nhà trong cái vòm cao lạnh của căn buồng chật chội. Chuông nhà thờ gào thét đến phát sợ. Các cửa sổ, bên trên xây cuốn như tổ tò vò, trở nên tối om. Cách đấy không xa là một nghĩa địa với những nấm mồ của các thầy tu, các bà phước trông nom lớp học nhiều lần giảng giải cho chúng tôi nghe rằng các cụ đạo ấy thỉnh thoảng vẫn đi ra khỏi mồ; và nếu chúng tôi không có con Tu-jích, con chó đói lông hung hung thường quấn quýt bên chị em chúng tôi suốt mùa đông năm ấy, hẳn chúng tôi đã chết vì khiếp đảm. May thay chúng tôi đã nài nỉ mẹ cho mang con chó đói ấy vào nhà. Chúng tôi lén lút chia sẻ với nó những bữa ăn thanh đạm của mình. Và đền đáp lại bằng một sự quyến luyến mặn mà nó bo bo canh giữ chúng tôi. Trong khi hai chị em học bài, người cuốn chặt trong chăn, ngọn đèn hôi hám kề sát vào sách, không dám thở mạnh chỉ sợ tắt mất đèn (để phòng ngừa, mẹ đã để lại cho chúng tôi một que diêm, mỗi một que thôi lấy trong số diêm để dành), thì con Tu-jích ngồi trước cửa, ra dáng con nhà binh, đôi tai hình tam giác màu nâu nhạt vểnh lên, sẵn sàng chồm dậy cắn cổ những lão cụ đạo nào dám rời khỏi quan tài mò đến đây xâm nhập nhà của chúng tôi.
Thế nhưng, một tối, không may hơi thở dài của Mu-xi-a làm tắt phụt ngọn đèn. Que diêm độc nhất để phòng ngừa gãy đôi trong bàn tay tôi. Dĩ nhiên là không thể nào tìm được đầu diêm có thuốc, và thế là bóng tối cùng với nỗi khiếp sợ úp chụp xuống đầu chúng tôi.
- Chúng mình chết đến nơi rồi- Mu-xi-a nói, giọng thều thào như từ dưới mồ vẳng lên.
- Bậy nào!- tôi lắp bắp- Mẹ sắp về rồi, chị vừa nghe tiếng chuông nguyện, lớp học chắc đã tan rồi, em cũng biết đấy, phải tan học để cho các cụ bà còn đi nhà thờ cầu kinh chứ...

Thật ra tôi còn khiếp đảm hơn cả em gái tôi.

(Còn tiếp)

[Siren]

Vừa lúc ấy con Tu-jích đến, nó đặt đôi chân lên đầu gối tôi và thong thả liếm mặt chúng tôi .Lưỡi nó ram ráp nóng hổi,làm yên lòng người.Rõ ràng trong ba chúng tôi nó là người chị cả .
Tôi nói tiếp những lời khích lệ :
- Mùa xuân chẳng còn lâu nữa đâu em .Chị em mình sẽ đi vào rừng ... Tham gia những ngày thứ bảy cộng sản ... Chúng mình sẽ đi hái hoa linh lan cho xí nghiệp dược phẩm và nhặt quả thông cho nhà máy điện ... Em cùng đi với chị chứ, Mu-xi-a ?
- Em chỉ muốn trở về Pê-trô-grat thôi! – Em gái tôi trả lời ,giọng bi ai thống thiết.
Tôi nói rõ thêm :
- Tất cả mọi chuyện này đều tại thằng Kôn-sắc mà ra cả * (*: Cựu đô đóc của Nga Hoàng- Tổng tư lệnh quân phản cách mạng). Ở trường cô giáo đã giảng cho chị nghe như vậy. Chính tại vì nó mà chúng ta phải ăn đói! Mọi sự đều tại nó tất ...
Căm thù thấm thía trào lên chẹn lấy cổ họng tôi. Câu chuyện giữa chị em tôi chấm dứt ở đây. Căn buồng chật chội không còn quá tối như lúc đầu, khi ngọn đèn vừa tắt ngấm và que diêm gãy đôi; bây giờ có thể đoán thấy mờ mờ hình dáng cái lò sưởi, những chiếc gối trên giường và cái thùng chứa nước. Các khung cửa sổ sáng lên một cách kỳ diệu và toả vào buồng một ánh sáng mờ ảo tựa ánh trăng, đó là ánh hồi quang phơn phớt xanh của tuyết cữ giữa đông .
Có con Tu-jích là bạn, chúng tôi sống như vậy suốt mùa đông để chờ đợi mùa xuân êm dịu miền sông Vôn-ga, chờ hết chiến tranh, chờ ngày trông thấy lại thành phố Pê-trô-grát, ba chúng tôi trở về, gia đình đoàn tụ, ăn bánh mì và nhìn thấy ánh sáng tràn trề toả ra từ ngọn đèn treo trên bàn ăn .

... Mười năm sau, khi đã là một thiếu nữ, tôi mơ đến cái chỗ ở ảm đạm hồi ấu thơ, vào thời kỳ nội chiến, đến căn buồng chật chội, góc sân của tu viện nơi có những cây bồ đề cổ thụ và nhất là đến ngôi nhà lớn màu trắng với năm cái nóc tròn như năm cái đầu trước trường học.Tôi mơ đến tất cả những thư đó, dường như đây là nơi trong sáng và hội hè,
nơi đầy hạnh phúc tuyệt diệu .

Trong mơ, tôi thâý mình đang ở U-gơ-lích, ở đó có một con đường rất dài, rất rộng, mọc đầy một loại cỏ xanh li ti. Lúc ấy bình minh vừa hửng ,vào lúc rạng đông sắp chuyển thành ban mai, hay có lẽ là vào buổi chiều, khi trời còn sáng nhưng đêm đang ập đến .Dù là rạng đông hay sẩm tối thì cả bầu trời, không khí, nhà cửa, cây cối đều tắm trong một luồng ánh sáng lung linh màu sữa, hơi ngả sang bạc với một nét chấm phá màu xanh ở trên cao.Và tận cuối con đường màu xanh lá cây ấy ,chính giữa vùng sáng lấp lánh ấy ,ngời lên ngôi nhà thờ trắng đồ sộ .Tôi phải đi cho tới đươc nơi ấy: Ở đó, về phía sau có trường học của chúng tôi,có khoảnh vườn với những cây bồ đề lớn đang vỗ cánh làm xào xạc tất cả những ngọn lá tròn, phát thành tiếng, như những chiếc đĩa bằng sắt tây.Và tôi biết rằng bao giờ tới được ngôi nhà thờ, tới được các cây bồ đề là tôi sẽ được hưởng thụ sự diệu kỳ của một niềm hạnh phúc trọn vẹn .Tôi đang đi lang thang trên những con đường chi chít dưới ánh sáng hoàng hôn kỳ lạ .Ngôi nhà thờ gần lại mãi .Và nó càng gần nó càng sáng ngời hơn .Tôi nghe dậy lên trong tâm hồn hương vị báo trước hạnh phúc. Một cái gì tuyệt diệu run rẩy va rung động trong tôi .Một luồng ánh sáng chói chang gần như nhức ngối khi ngôi nhà thờ mỗi lúc mỗi xích lại gần .Thế rồi đột nhiên, tất cả đều chấm dứt: tôi vừa tỉnh giấc! Và cứ như vậy đấy, đã nhiều năm rồi ,ngay cả trong mơ, tôi không bao giờ tới được “ngôi nhà thờ của tôi”. Đến nay chúng tôi xa U-gơ-lich đã ba mươi năm trời ....

Năm ngoái, chúng tôi quyết định đi dến nơi ấy, nhưng là đi thực kia : đi cho đến tận ngôi nhà thờ, tận trường học, tận niềm hạnh phúc đau nhói mà tôi mơ ước đã bao nhiêu lâu .Cần thiết như vậy, nhưng xin cho tôi kể lại trước chuyến trở về Pê-trô-grat của chúng tôi hôm đó đã. Bởi vì chuyến đi ấy, không phải trí nhớ của tôi đã cảm thụ một cách máy móc, bằng cách ghi lại đơn thuần sự việc và địa danh, mà là một ký ức sống động đã lưu giữ mọi cảm giác và cảm tưởng lúc bấy giờ, một ký ức gói buộc tất cả kỷ niệm lại thành một lượm, không cho tàn úa mất một kỷ niệm nào, để cho tất cả đều trở nên vĩnh viễn chân chất và vĩnh viễn hiện tại; loại ký ức ấy thiên hạ khi thì gọi là hình phạt cho con người, khi thì gọi là diễm phúc, có lẽ cả cái này lẫn cái kia; nhưng giá có ai bảo tôi đánh đổi ký ức ấy lấy tất cả vàng bạc ở trên đời này, tôi cũng sẽ không buông ra, không đánh đổi, cho dù đó chỉ là cực hình mà thôi.

( Lược dịch từ cuốn " Những ngôi sao ban ngày- NXB Thuận Hóa 1986)

[Siren]

Nhờ có bác Xamova nên Siren em được sở hữu một số cuốn sách văn học Nga mà đã lâu không xuất bản lại. Sách rất cũ và ố vàng, in trên giấy đen thời bao cấp nhưng đó là những tác phẩm hay và quý giá. Nhà em sẽ dành thời gian đánh máy lại, chỉnh sửa và đưa lên diễn đàn. Hy vọng góp phần nhỏ bé vào việc giữ gìn các tác phẩm văn học Nga cũng như văn học Xô Viết.
Cuốn đầu tiên là "Những ngôi sao ban ngày" của Olga Bergols (1910-1975).

LỜI GIỚI THIỆU của nhà xuất bản Thuận Hóa

Ol-ga Phi-ô-đô-rốp-na Bec-gôn là nhà thơ Xô Viết nổi tiếng. Bà được độc giả yêu thích ngay từ các tác phẩm đầu tay: Thơ ( 1924) và Sách hát ( 1936) viết về những kế hoạch 5 năm đầu tiên ở Liên Xô.
Trong cuộc chiến tranh giữ nước Vĩ đại, khi thành phố Lê-nin-grad bị phát xít Đức bao vây, bà ở lại thành phố làm phóng viên Đài Phát thanh và cộng tác với nhiều tờ báo. Thời gian này, bà viết những tác phẩm hay nhất ca ngợi chủ nghĩa anh hùng của nhân dân và quân đội Xô Viết: Trường ca Le-nin-grad ( 1942), Con đường của anh (1945). Đề tài Lê-nin-grad còn thể hiện trong các vở kịch: Họ đã sống ở Lê-nin-grad (1944), Trên đất chúng tôi ( 1947) và kịch bản film Bản Giao hưởng Lê-nin-grad viết chung với Ma-cô-gô-nhen-kô.
Trường ca Pec-vô-rô-xi-xki ( 1950) ca ngợi tinh thần lao động quên mình của công nhân Lê-nin-grad xây dựng thành phố ở Al-tai trong những điều kiện vô cùng gian khổ, được Giải thưởng Quốc gia Liên Xô năm 1950. Năm 1952, bà viết một loạt thơ về Sta-lin-grad. Cuộc chiến đấu anh dũng bảo vệ Xê-va-xto-pol năm 1941-1942 được tái hiện trong vở bi kịch thơ Trung thành (1954) của bà.
Tác phẩm văn xuôi nổi tiếng Những ngôi sao ban ngày (1959) là một tập ký viết về những con người và cuộc chiến đấu ở Lê-nin-grad xen kẽ những hồi ức về thời niên thiếu và cuộc đời riêng của tác giả, " cuộc sống riêng hòa nhập trong cuộc sống chung của đan tộc". Tập sách được viết dưới dạng "khó xác định" như chính lời bà nhận định. Đây là một tập văn xuôi bàng bạc chất thơ, hay cũng có thể gọi là một tập thơ bằng văn xuôi. Olga Becgon kết hợp những ghi chép tại chỗ như của một nhà báo với những lời bộc bạch trữ tình, lồng quá khứ vào hiện tại, khắc họa chân dung những con người thật và tư duy những vấn đề trừu tượng về triết học, mỹ học...Rất đáng chú ý là những suy nghĩ của bà về chức năng, tính chất của văn học nghệ thuật, về cái riêng và cái chung, về tính kế thừa và cách tân trong xã hộ Xô viết. Có thể nói, đây là một tác phẩm xúc động tận đáy sâu tâm hồn người đọc.
Bản tiếng Việt Những ngôi sao ban ngày nhà xuất bản Văn học xuất bản năm 1963 đã được bạn đọc nhiệt liệt hoan nghênh.
Lần in lại này, nhà xuất bản Thuận Hóa đã đề nghị người dịch soát lại, sửa chữa và nhiều đoạn dịch lại. Những đoạn thơ dài trong tác phẩm, người dịch được sự cộng tác của nhà thơ Chế Lan Viên.
Xin trân trọng giới thiệu với bạn đọc.

[Siren]

Mùa hè năm trước

... Cuối cùng, ấy là vì tôi đã trở lại thành phố của tuổi thơ vào những ngày sẽ được đánh dấu trong lịch sử nước ta; chưa đầy năm tháng sau khi Xta-lin qua đời ; ít lâu sau ngày đình chiến ở Triều Tiên; đúng vào lúc người ta vừa lột mặt nạ tên Be-ri-a, kẻ thù của nhân dân ...
Cùng với những người dân U-gơ-lích, tôi đã nghe và đã thảo luận về những “luận cương” kỷ niệm lần thứ 50 ngày thành lập Đảng cộng sản Liên Xô. Tôi đã mừng ngày kỷ niệm 50 năm ấy với những đoàn viên thanh niên cộng sản ở địa phương. Như mọi người, không những hiểu mà tôi còn cảm thông đến tận đáy lòng công cuộc lớn lao đồ sộ chính quyền Xô-viết đã thực hiện hồi tôi còn thơ ấu, khi cơ quan hành chính thành phố U-gơ-lích sắp xếp cho người lao động đến ở tại các biệt thự của giai cấp quý tộc hay trong những căn buồng chật chội của tu viện, và bất chấpsự phong tỏa của mười bốn cường quốc, bất chấp tối tăm, đói khát, chính quyền Xô-viết muốn dạy cho cả nước biết đọc, biết viết; vào thời kỳ mà những bà cụ già xúc động, ngạc nhiên vì chính bản thân mình tập đánh vần trong các lớp của trường dành cho trẻ con;”nê-ra-bi, ra-bi-nê-mi”(“Chúng ta không phải là nô lệ, nô lệ không phải là chúng ta”- Bài tập đầu tiên trong cuốn sách vỡ lòng tiếng Nga hồi đó) trong khi ở Vôn-khốp-xtơ-rôi người công nhân thành Pê-téc-bua A-lê-xi Va-xi-li-ép đưa chiếc máy xúc đầu tiên đến-dung lượng nửa thước khối -để đặt nền móng cho nguồn ánh sáng và sức mạnh đầu tiên của chúng ta ,cái công việc lớn lao đồ sộ ấy giờ đây đang triển khai cải tiến và trở thành một cao trào mới trong lịch sử .
Ở U-gơ-lích cũng như ở Y-a-rô-xláp hay Ri-bin-xcơ tôi gặp hàng mấy chục người khác nhau, nhất là những trí thức - nhà báo, kiến trúc sư, giáo sư, người làm công tác thư viện, hoạ sĩ, kỹ sư trẻ - nhưng cũng có những công nhân nhà máy điện , ở đấy tôi đã nói chuyện với những bậc lão thành từng làm nên đập Đơ-ni-ép-pô-rô-ghét, tức là cùng thế hệ với tôi .Và cho dù chúng tôi có đàm đạo về những chuyện gì đi nữa , rốt cuộc các sự kiện lớn trong năm, các sự kiện tôi vừa kể ra trên kia, cũng đến chen vào chuyện hoặc là nổi bật ở đằng sau như thể một cái cầu vồng sáng chói dựng chênh chếch trên một thung lũng vừa qua cơn giông .
... Cứ mỗi lần trở về căn buồng có hoa phong lữ , không những tôi chỉ ghi lại những cảm tưởng và cảnh tượng thấy trong ngày (tôi đã cho đăng trên báo Văn học một phần những ghi chép ấy dưới thể phóng sự) mà còn ghi một cách đều đặn, bên lề việc thường ngày, tất cả những gì bắt đầu sống trở lại trong tôi . Những sự hồi tưởng khá khác biệt và đôi khi đáng ngac nhiên nữa.
Chẳng hạn tôi lại thấy mình đang ở trong thành phố Lê-nin-grát bi bao vây, cách ngày kỷ niệm lần thứ hai mươi lăm Cách mạng tháng Mười thành công có mấy hôm. Sau những đêm dài tăm tối và nặng nề, lần đầu tiên người ta đóng điện cho ba nghìn “căn hộ”cho ba nghìn nhà, những nhà đầu tiên được nhận luồng ánh sáng từ Von-khốp-xtơ-rôi, đứa con đầu lòng của công cuộc điện khí hoá, đứa con yêu quý của Lê-nin-grat, người đầu tiên chọc thủng cuộc phong toả
Tối hôm ấy mặc cho lệnh tắt đèn , các cửa sổ một loạt nhà ở sáng lên; đó là những ngôi nhà chỉ còn có xác chết ở . Và vì không quân Đức tiếp tục ném bom chúng tôi đành phải phá cửa vào để tắt điện .( Đã đành cái nhà máy điện Von-khốp-xrôi nhỏ bé ấy, trong suốt thơì gian bị bao vây đã nuôi nấng nơi chôn rau cắt rốn của cách mạng bằng ánh sáng và sức mạnh của nó, việc ấy dù sao cũng chưa phải là chủ yếu .Tuy nhiên vẫn cần phải nói lên và phát triển rộng rãi điểm này ! Cả điểm này nữa cũng là để dành cho Tác phẩm của đơì tôi .Cũng như tất cả những gì xảy ra ở U-gơ-lích ...).Tôi hồi tưởng chúng tôi đã lắp máy phát lực đầu tiên của ta ở Đơ-ni-ép-pô-rô-ghét như thế nào, cái máy ấy được gọi là máy Vô-rô-si-lốp, bởi vì hầu hết những công nhân đều đã chiến đấu dưới quyền chỉ huy của nguyên soái Vô-rô-si-lốp trong nội chiến ,khi tôi còn đang thơ dại ...Toàn bộ thời thanh niên trở lại trong tôi, với những đêm trắng, những mối tình trong sáng và giản dị, niềm tin cuồng nhiệt đối với một tương lai xa xôi và huy hoàng mà người ta có thể ép buộc nó đến một cách dung dị ngay ngày mai đây thôi .Toàn bộ tuổi thanh cuân trở lại trong tôi ,nhưng trở lại để rồi tan vỡ trước cơn thử thách mênh mông và ghê gớm vào cuối những năm ba mươi ...
Hoặc nữa, sau một lần nói chuyện với các kiến trúc sư và hoạ sĩ, tôi ghi lại hình dáng của các thành phố tương lai trên sông Vôn-ga rồi đây sẽ ra thế nào, rồi chúng ta sẽ tái phát hiện, chúng ta sẽ tái thực hiện ra làm sao những bí quyết cổ xưa của các kiến trúc sư và hoạ sĩ Nga, rồi chúng ta sẽ lại tìm ra tên những thiên tài khuyết danh ấy như thế nào, và bằng cách gì để một ngày kia chúng ta sẽ có một nền hội hoạ kỳ diệu với nhiều sắc thái khác nhau ...
Tôi đã ghi vào sổ tay rằng chúng ta sẽ ký thác tất cả những thứ đó cho con cháu chúng ta, cho những kẻ thừa kế chúng ta (trong số đó hẳn sẽ co cả cậu Vo-vốt-sơ-ca ngơ ngác của người thiếu phụ Lê-nin-grát đồng hương của tôi, một cậu Vo-vốt-sơ-ca lúc ấy “sẽ hiểu biết”).Và chỉ có mình với mình trước bàn viết, tôi không thể kìm chế một nụ cười rộng rãi khi hình dung niềm phấn khởi đầy lòng biết ơn của chúng nó sau này đối với thời đại chúng ta, đối với cái năm ấy, đối với Đảng, đối với bản thân chúng ta .
Chinh như thế đó,trong niềm cảm thông với toàn thể đất nước, tôi đã sống những sự kiện lớn lao năm 1953. Và cùng toàn thể đất nước, tâm hồn tôi chuẩn bị đón một buổi bình minh mới ...
Đến đây tôi tạm ngừng những ghi chép về chuyến trở về thành phố của tuổi thơ tôi

1954

[rung_bach_duong]

Lúc nào đọc xong Siren cho tớ mượn quyển "những ngôi sao ban ngày" nhé, đọc xong hứa chắc chắn sẽ return lại cho Siren Khi đọc quyển này của bà liên tưởng đến Nhật ký của Đặng Thùy Trâm.

[hungmgmi]

rung_bach_duong viết

Lúc nào đọc xong Siren cho tớ mượn quyển "những ngôi sao ban ngày" nhé, đọc xong hứa chắc chắn sẽ return lại cho Siren Khi đọc quyển này của bà liên tưởng đến Nhật ký của Đặng Thùy Trâm.

Em mới đọc được một bài viết khá thú vị của nhà báo Lê Phú Khải, sinh 1942, hiện đang ở TP.HCM về Người Hà Nội. Có những điều phục bác ấy vì nói quá đúng, ví dụ như đoạn sau

Người Hà Nội còn có một đức tính nổi bật là mượn sách không bao giờ trả.

http://trannhuong.com/news_detail/50...-N%E1%BB%98I-?
Thế thì đúng chị Rừng là một ngoại lệ rồi he he.

[Siren]

Em nhất trí với bác Gà Mờ! Nhưng em cũng hay mời bạn đến nhà giới thiệu giá sách và những cuốn sách hay nên đọc, kèm theo một câu: " Cho mượn sách là ngu, mượn sách mà trả lại còn ngu hơn"
Tóm lại là những cuốn ấy chẳng bao giờ quay lại với em cả, nhưng em thấy rất hạnh phúc ạ, chứng tỏ những cuốn sách trong tầm sưu tập của em là rất có giá trị.
Chị Rừng yên tâm, thư ký tốc ký xong sẽ cho chị "mượn" ạ!

[BelayaZima]

Siren viết

Em nhất trí với bác Gà Mờ! Nhưng em cũng hay mời bạn đến nhà giới thiệu giá sách và những cuốn sách hay nên đọc, kèm theo một câu: " Cho mượn sách là ngu, mượn sách mà trả lại còn ngu hơn"
Tóm lại là những cuốn ấy chẳng bao giờ quay lại với em cả, nhưng em thấy rất hạnh phúc ạ, chứng tỏ những cuốn sách trong tầm sưu tập của em là rất có giá trị.
Chị Rừng yên tâm, thư ký tốc ký xong sẽ cho chị "mượn" ạ!

Ấy, bác Siren ơi. Bác Rừng đọc xong thì đến lượt em mượn bác nhé. Bác nhìn giá sách của em với bộ búp bê Nga bác tặng rồi đấy. Em là em quý sách lắm nên bác cứ yên tâm nhớn bác nhé.
Em hứa là em sẽ trả lại bác ngay sau khi đọc xong ( nếu bác cho mượn ).

[rung_bach_duong]

hungmgmi viết

Em mới đọc được một bài viết khá thú vị của nhà báo Lê Phú Khải, sinh 1942, hiện đang ở TP.HCM về Người Hà Nội. Có những điều phục bác ấy vì nói quá đúng, ví dụ như đoạn sau

http://trannhuong.com/news_detail/50...-N%E1%BB%98I-?
Thế thì đúng chị Rừng là một ngoại lệ rồi he he.

Hùng ơi, không phải tớ ngoại lệ đâu mà vì tớ là người Hà lội

Vào đầu năm 1937 Olga Becgon bị bắt vì bị buộc tội “có quan hệ với kẻ thù của dân”…Khi ấy cô là vợ của Boric Kornhilov. Khi đó cô đang mang thai, cô bị gọi đến chất vấn và kẻ thù đã đánh bật đứa con của cô ra khỏi bụng bằng gót giầy

Và đây, trích đoạn thư của mẹ Olga Becgon viết cho ông Stalin khi Olga bị bắt tù:

"...Но дочь моя беременна и беременность у нее тяжелая. Чтобы сохранить ее дочь лечилась (ей делали переливание крови в Инст.Охраны Матери и Млад. под наблюден. пр. Скрябина) Дочерью пережито очень много горя и несчастия вот уже в течении шести лет. Вот около трех лет назад она потеряла чудную дочь 8 лет Умерла она от тяжелой болезни сердца. В течении трех лет мы боролись за сохранение ее жизни. И смерть ее оставила глубокий, неизгладимый след горя утраты Через 2 года враги народа оклеветали дочь мою Ольгу. Но следствие доказало ее невиновность и она была востановлена без всяких замечаний и выговора.
И вот в то время, когда ее обвиняли на собрании враги и двурушники с остервенением забрасывая ее ужасной клеветой, нервы ее не выдержали.....и у нее произошли преждевременные роды шестимесячного мертвого ребенка. Надо сказать, что и эта беременность была тяжелая и, чтобы сохранить ее, дочь два месяца лежала в инст. Охр. Мат. и Младенч. под наблюдением проф. Скрябина. Беременность удалось сохранить. Но действия врагов убили ребенка и так она потеряла ребенка. И вот в настоящее время опять она беременна...."


“…Nhưng con gái tôi đang có thai và cái thai rất yếu. Để giữ thai con gái tôi cần phải được điều trị. Người ta truyền máu cho nó tại Viện bảo vệ bà mẹ và trẻ em dưới sự theo dõi của giáo sư Skriabin. Trong sáu năm qua con gái tôi trải qua quá nhiều đau khổ và bất hạnh. Ba năm trước đó nó đã mất đi đứa con gái 8 tuổi vì bệnh tim nặng. Trong ba năm chúng tôi đã đấu tranh để giữ cuộc sống của nó. Cái chết của cháu tôi đã để lại nỗi bất hạnh mất mát sâu sắc không phai mờ. Sau 2 năm bọn kẻ thù của nhân dân đã vu khống cho con gái Olga của tôi. Nhưng kết luận cuối cùng đã chứng minh con tôi không hề có tội và nó được phục hồi danh dự không có một bất kỳ sự nhận xét và phê bình nào cả. Trong thời gian này, kẻ thù đã buộc tội con gái tôi tại cuộc họp, những kẻ lá mặt lá trái đã điên cuồng ném vào nó những lời vu khống đê tiện, chúng đã không để cho thần kinh con bé được yên. Và cuối cùng nó đã phải sinh sớm khi cái thai mới có sáu tháng tuổi. Cái thai rất yếu nên nó phải được theo dõi và bảo vệ trong Viện bảo vệ bà mẹ và trẻ em. Nó nằm đó 2 tháng trời để an thai, nhưng tác động của kẻ thù đã giết chết đứa trẻ và nó đã mất con….

Olga Becgon là một nữ thi sĩ mình yêu mến hơn cả trong các nữ thi sĩ của Nga bởi những vần thơ giàu nữ tính của bà .

[Siren]

Ba tôi đến chơi rất muộn và báo cho hay rằng đêm nay cụ sẽ nghỉ lại nhà tôi. Rồi, với một giọng không thể ai cãi lại, cụ nói :

- Mai, ba sẽ đưa con đi sở thú. Nhất định thế. Sáng sớm mai

Tôi nghĩ thầm: Ông cụ lại quá chén rồi.Quý hồ là cụ chớ có biểu diễn cái tiết mục Gaudeamus igitur của cụ ra !

Ba tôi ít khi quá chén; nhưng cụ rất nhạy cảm với hơi men. Hơi ngà ngà, cụ trở nên cáu bẳn, cự nự, chế riễu những nếp làm việc của khoa ngoại bệnh viện (mà cụ làm chủ nhiệm) bài báng tổ công đoàn đã “chơi xỏ” bằng cách bầu cụ làm tổ trưởng hết khoá này đến khoá khác, thoá mạ Ban giám đốc y tế quận nhà và chất vấn tôi (tôi, chứ không phải ai khác) về cái khoản “tại sao lại có những lề thói xấu xa đáng giận ấy ”

Say vừa phải, ba tôi tư lự. Chợt trở nên nghiêm trang, ông cụ xúc động gợi lại những bước chân gian nan trong chiến tranh thế giới lần thứ nhất và thời nội chiến mà cụ đã tham gia ngay từ đầu với tư cách là nhà phẫu thuật ở tiền phương từ tháng tám năm 1914 cho đến khi xảy ra vụ phiến loạn ở Krôn-xtát, cụ bình luận chính sách ngoại giao: “Về phần tôi, tôi nhận định chắc chắn là ...” và rất lấy làm bất bình nếu có ai dám phản bác nhận định ấy của cụ.

Cuối cùng, khi đã say tuý luý thì ba tôi không sao đứng yên một chỗ được và làm ồn ào đến khiếp. Ông cụ vỗ tay vô duyên cớ. Ông cụ hát một bài hát cũ của Cửa ô Nép-xki, hơi buồn buồn nhưng lại trẻ trung như tất cả những bài hát ở dưới ấy :

Mái tóc A-li-ô-sa
Hung hung vàng óng
Chàng hay hát những bài
Mà người dân phố say mê

Và không quên, nhân dịp này, vung vẩy mái tóc vàng lượn sóng trông giống như cái bờm ngựa mà sợi vàng đã chen lẫn sợi bạc. Ông cụ ngâm nhiều đoạn trong bài thơ Đức Chúa Trời của Dec-ja-vin.Và điều này chẳng thiếu bao giờ - với tư cách là một cựu sinh viên trường đại học Đô-rơ-pát cụ say sưa biểu diễn (với một giọng nam trầm) bài Gaudeamus igitur thuở hoa niên.Trong trạng thái này, ba tôi có những mong muốn khá kinh ngạc; đẻ thêm một đứa con nữa, viết một vở bi kịch bằng thơ, hay là như tối hôm ấy,bắt tôi ngừng mọi công việc để cho cho ông cụ đưa đi chơi sở thú mà chẳng buồn để ý rằng con gái mình đã là một người lớn, đường đường là biên tập viên của một tờ báo xuất bản định kỳ, và hơn nữa, đang dính vào một vụ kiện cáo lôi thôi, đang bị làm tình làm tội đến mất ăn mất ngủ ...

-Kìa, ba - tôi cãi – ba biết rằng con không có thời gian, với lại con cũng chẳng còn lòng dạ nào mà đi chơi !

- Thôi, chớ có nói nhảm! Ba là ba của con, đúng thế chứ ? Có phải chính ba đây là người đã sinh con ra đời hay không ? Ba đã bảo chúng ta sẽ đi sở thú,và nói đi là đi , không một hai gì cả!

Ba tôi im lặng một lát , rồi với giọng với giọng trang trọng ra vẻ người sành:
- Chúng ta đi xem sư tử, chúa tể của loài thú ...
Tôi không cầm được nụ cười.Ba tôi trông thấy,lấy làm vui sướng như điên, vỗ tay và
gào oang oang:

- Nhưng thưa hiền mẫu quý yêu
Con là công nhân lái máy kéo

Rồi ,chẳng chút mạch lạc , trở lại thành một người cha ân cần :
- Vụ ấy của con đến đâu rồi ?
Tôi cảm thấy như mình sống lại.Trước đó ít lâu có hai người đâm đơn kiện tôi , vụ kiện có tính chất phỉ báng và cuộc điều tra kéo dài vô tận.Việc ấy trở thành một ám ảnh; ngày cũng như đêm bất cứ vào giờ nào, tôi có thể trình bày tràng giang đại hải về cái vụ rắc rối ấy, tôi lẩm nhẩm đọc những bài diễn thuyêt bi ai thống thiết, tôi hình dung trong óc những lời đối đáp chua cay với đồng chí chủ nhiệm tờ báo, với đồng chí bí thư chi bộ của tôi cũng như với những kẻ vu cáo tôi, và đêm nằm tôi toàn mộng mị những việc đó.

- Ba biết đấy, tôi trình bày, họ lại hoãn, chưa chịu kết luận cho.Trong phiên họp vừa qua của toà soạn chúng con, con mụ Cơ-lan-man-súc ấy mà, phát biểu ý kiến lại tuôn ra những chuyện đâu đâu ... Những chuyện khả ố ...Suýt nữa con ... Ồ ,con nhất định không chịu qua khỏi việc này đâu ... Con sẽ đưa đơn kiện, con cũng thế : dù sao cũng phải trình bày cho mọi người rõ chứ! Kiện lên cấp trên ... Trong khi chờ đợi ,con đã chuẩn bị đề cương tỉ mỉ để thảo văn bản ấy .Và bởi vì điều quan trọng là phải làm cho vấn đề thật sáng tỏ, đâu ra đấy. Con bắt đầu bằng ...

Trong cơn bất bình, tôi bắt đầu tóm tắt bản đề cương vừa nói đến ấy. Ba tôi chăm chú nghe. Tỉnh táo hẳn. Hay ít ra cũng có vẻ như vậy.Thỉnh thoảng ông cụ lại chen ngang vào giữa hai câu nói của tôi một vài tiếng lầm bầm theo thói quen nghề nghiệp : “ Thế, thế ” “ Rõ rồi đấy ”, “ A, thật vậy ư?” Cuối cùng ba tôi ngắt lời tôi :
- Ồ, con mụ tệ thật ! ... Nhưng mà xem ra tất cả các bạn đều mắc bệnh thần kinh cả rồi, các bạn quý của tôi ơi ... Thôi, con đi ngủ đi, ba cũng ngủ đây .Mai chúng ta sẽ đi thật sớm ! “ Ta là nô lệ ,vừa là vua ,vừa là thượng đế và là con giun ”
- Vâng, mời ba đi nghỉ .Con thì còn phải ghi nháp cái này một chút .không phải cái bản đề cương ấy đâu ,mà là một vấn đề khác,nhân một bài báo thứ hai ...
Để con mang cho ba tấm nệm ...
- Không cần thiết ! Một người lính già ngủ không cần nệm ! “ Đội mũ nhỏ và mặc áo dài màu xám ...”
- Ba muốn thế nào tuỳ ba nhưng xin ba đừng hát bài ấy! Con nhức đầu lắm rồi!
- Rõ! Ba là ba của con, có phải không nào ? Y học cũng đành phải bó tay thôi !...
Ba tôi nằm xuống một chiếc ghế dài hẹp và cứng .Tôi che ngọn đèn bằng một tờ báo cuốn hình phễu và ngồi xuống trước trang giấy trắng .Trời đất ! Tôi cảm thấy cô đơn làm sao! Ba tôi đã không muốn nghe thuật lại từ đầu đến cuối cái vụ ấy. Ba tôi chẳng hiểu tí gì về việc đó hết .Ba tôi cũng chẳng hiểu tí gì về con gái của người .Cái niềm vui không đúng chỗ ấy ăn nhập vào đâu cơ chứ ? Giữa một lúc mà tôi... Dù sao cũng thật là đáng trách: Ba tôi đã không để cho tôi trinh bày đến hết
Đột nhiên, ba tôi gọi tôi .Và giọng ông cụ âu yếm ,pha một chút gì hơi buồn buồn nữa ;
- Ôn-ga, con gái ta ơi ...
- Gì thế, thưa ba ?
- Con có còn nhớ không, hồi ở Za-rut-sê-vi-ê,cái hôm mà và ba không cho phép con cùng Mu-xi-a đi hái nấm ? Hình như các con có một khoảng rừng thưa, một khoảng rừng thưa trứ danh nào đó riêng của các con ... Đã lâu lắm rồi !... Trời đất ,hôm đó các con khóc mới ghê làm sao !
- Ba chớ làm phiền con ! Giá mà ba biết rằng, giữa lúc này đây con còn thiết gì đến cái khoảng rừng thưa ấy !
Ba tôi lặng yên không đáp
Triền miên, đau đớn, tôi nặn óc tìm cho ra lý lẽ thuyết phục nhất .Tôi chà nát cái con mụ Cơ-li-man-súc ấy bằng những lời rủa thầm .Tôi hút thuốc lá đến bồi hồi cả tim .Và lòng rầu rĩ vì bị lăng nhục, tràn trề cảm thương đối với chính mình, tôi lầm bầm nhắc đi nhắc lại: “ Cô mệt nhọc quá rồi đấy, cô nàng tội nghiệp của mình ơi! Chao, những chuyện này thật vất vả làm sao! ”
Tảng sáng tôi mới thiếp đi và lập tức mơ thấy mình phải đối chất trước hội đồng điều tra mới ,và giữa lúc bi tráng nhất của cuộc tranh luận, tiếng ba tôi vang lên như sấm :
- Ôn-ga, dậy đi thôi ! Ba con ta đi sở thú !
Tôi không mở mắt ra nổi .Và nghĩ thầm : “ Ra ông cụ vẫn còn thiết tha với chuyện ấy ” Tôi đáp
- Đã đến mười giờ đâu,ba ! Dù sao ta cũng không nên đi chơi sớm quá .
- Trái lại, sở thú mở cửa đúng mười giờ. Nào ,dậy đi thôi ! Con hãy ra mà xem mặt trời đẹp chưa kìa .
Người tươi tỉnh hẳn ra ,ba tôi vui như sáo, hoạt động rất sôi nổi, đôi mắt to mắt to màu xanh ánh lên một nét tinh quái như ông cụ đang nghiền ngẫm trong đầu một trò quấy đảo kinh thiên động địa nào đấy.Tôi tức đến phát điên !
Ra đến đường - đầu đội cái mũ cát-két nhà binh mà tôi trông thấy từ thời còn thơ ấu, mình khoác chiếc áo ra-gơ-lăng ngắn nó làm cho ông cụ trông giống như đang mặc chiếc váy xoè - cụ bắt đầu đi nhanh như chạy. Sợ nhỡ tàu chăng? Tôi vừa lóc cóc chạy theo ba tôi vừa cố kìm chế những lời cằn nhằn. Chúng tôi nhảy lên một toa tầu điện đang chạy chậm .

[Siren]

Cảnh vật quanh sở thú đã toả hơi mùa thu, một mùi xa lạ đối với nội thành. Cây cối vàng rộm trầm ngâm và im phăng phắc như hiểu rằng ánh mặt trời vàng nhạt chỉ hơi âm ấm kia chiếu cho chúng tôi lần này là lần cuối .Và cái vẻ lặng lờ êm ả, sự trong suốt dịu dàng của buổi sáng mùa thu ấy, buốt như một cục nước đá, làm cho ngưòi tôi tràn trề một niềm bâng khuâng cũng lặng lờ, trong suốt và êm ả như vậy
“ Ta bắt đầu có tuổi” Tôi nghĩ thầm
Ba tôi thì nheo mắt lại một cách thích thú ngửa mặt đón nắng, phồng mũi lên hít không khí lạnh, làm bộ làm dáng và suýt xoa như một con ngưòi vô tư lự :
- Trời ,thích quá đi thôi ! Thật là tuyệt ! Này cô bé, bây giờ thì cô đã lấy làm bằng lòng về chuyến đi chơi này rồi chứ? Tiếc là không có Mu-xi-a ở đấy . Con có còn nhớ cái buổi sáng mùa thu ở Za-rút-sê-vi-ê mà ba và mẹ không cho phép các con đi hái nấm ở khoảng rừng thưa, cái khoảng rừng thưa trứ danh của các con không ?
- Vâng, có, con còn nhớ !
Ba tôi làm tôi bực điên người ...
- Kìa, những con linh cẩu,ba tôi thốt lên tự hào là đã gọi được đúng tên loài thú ấy, khi chúng tôi tiến đến gần một cái chuồng. Những con vật bẩn thỉu! Chán nhất là chúng nó lại biết cười, con hãy nhìn xem con kia, cái con đang lục lọi kia ... Lạy Đức Mẹ Đồng trinh, sao mà thối đến thế !

Tôi thấy con chó rừng này giống như lột con mụ Cơ-li-man-súc thù địch với tôi. Tôi hé một nụ cười đau khổ.
- Ôn-ga ,con hãy nhìn các con hổ! Trông chúng dù sao cũng oai vệ đấy chứ, có phải không ?
- Chúng có vẻ không thật. Trông như vừa đựơc cắt ra từ một tấm thảm trải ở chân giường, tôi đáp .
- Con nhầm. Đấy là những con vật tuyệt mỹ, ba thì ba yêu chúng lắm ...A, sư tử kìa! Chắc là sắp đến giờ người ta cho chúng nó ăn rồi đấy .

Với một vẻ lo âu ghê gớm, ba tôi móc ra khỏi túi gi-lê cái đồng hồ giống như củ hành từ thời ông nội tôi để lại, xem giờ, đưa lên tai nghe rồi nói :
- Đúng, người ta sắp mang thức ăn đến cho chúng nó ngay bây giờ mà. Con sẽ được xem !
-Ô thôi, xin cảm ơn ba. Ai hơi đâu đợi giờ ăn của thú bao giờ. Vả chăng, ba hãy nhìn bộ lông mòn nhẵn của chúng mà xem ; thật đúng là một tấm thảm cũ. Và chúng nó trông đần độn làm sao! Chúa tể các loài thú kia ư? Vâng, kể cũng phải; chúng nó hệt như của Ni-cô-lai Đệ nhị.

Ba tôi cười gượng. Tôi nói tiếp ;
- Chúng ta đi đi thôi, ba. Xem thế đủ rồi. Vả chăng, cũng chẳng có gì để mà xem lâu.
-Đúng là những con sư tử này, chúng nó cũng hơi ...
Ừ, giống vật này còn có những con tốt mã hơn kia !
- Ba tôi hơi thất vọng, nhưng vẫn giữ được vẻ tự tin
- Ba tin chắc là, ngược lại, con sẽ thích gấu. Con biết đấy, khi loài gấu đùa giỡn, chúng nó có những cử chỉ kệch cỡm đến là hay ...Nhưng mà gấu, chúng ta xem sau, Bây giờ hãy đi xem chim đã, rồi đến bò. Được chứ? Sau đấy mới đến gấu? Con đồng ý chứ ?
- Tuỳ ý ba .

Chúng tôi đến đứng trước chuồng chim. Mùi cứt chim xông lên phát buồn nôn . Chiếc bồn tròn nhỏ chứa đầy một thứ nước bẩn trông thấy. Chim đậu vòng quanh, làm thành một hình tròn vành vạnh. Một con bồ nông béo phị đang ngăm nghía một cọng rau trôi lềnh bềnh. Cạnh nó, một con chim đờ đẫn và cáu bẩn giương cao cổ, mắt phủ một lớp màng trắng đục. Sát bên cạnh con này là con có mào, đứng co một chân, chiếc mỏ giữ tợn chìa ra phía trước. Và cứ thế. Tất cả giường như đang mải mê suy nghĩ cách giải quyết một vấn đề vượt qua s rất xa mọi khả năng của chúng.
- Ba xem, thật giống hệt một cuộc họp toà soạn ở chỗ chúng con ...
Câu so sánh chua chát đến với tôi một cách tự nhiên. Ba tôi buông một hơi thở dài não nề, và chúng tôi không nói thêm gì nữa cho mãi tới khi đến khoang nuôi ngựa tơ, ba tôi mới bảo :
- Kia là ngựa tơ ! Chẳng có gì hay, phải không con? Ừ đây cũng chỉ là những con ngựa nhỏ vóc thôi...con không ưa chúng sao ?
Trong giọng nói ba tôi có cái gì kỳ quặc. Tôi liếc mắt quan sát ông cụ : tôi thấy ba tôi chợt như già hẳn đi, có vẻ thất vọng và – vâng, đúng thế - hơi hổ thẹn nữa .
“Ông cụ sao thế?” tôi nghĩ thầm, và chợt hiểu ra, có lẽ ba tôi muốn trông thấy tôi ngạc nhiên, thấy tôi vui vẻ như hồi còn bé. Không phải ba tôi muốn cho tôi đi dạo chơi ở sở thú mà chính là dạo chơi trong thời thơ ấu của mình, nó đồng thời cũng là tuổi hoa niên của người. Mà tôi thì tôi lại làm ra cái điều khó tính ! Tôi không nhìn thấy gì cả ; không thấy những cây cối óng vàng, không thấy những con vật ngộ nghĩnh kia. Tôi chỉ nhìn thấy bóng ma những ưu tư của mình. Tôi già mất rồi !

Ba tôi thốt ra buồn buồn :
- Ta đi đi thôi, Ôn-ga !
Nhưng tôi kêu lên :
- Không đâu, ba a. Ba hượm cho con một lát nữa ! Con muốn xem con ngựa tơ.
- Thì con hãy xem đi – ba tôi đáp, hoài nghi nhưng có phần diu lại
- Ba xem những con vật kia, ồ, con thích chúng quá – tôi kêu lên, xúc động vì yêu mến và thương hại ông cụ, nhưng chú ý để cho vai kịch của mình đừng lộ liễu quá .- Nó mới bé bỏng làm sao ! Ba này, tại sao ngựa tơ nó lại bé thế, ba nhỉ ?
- Ừ , hình như thế. Đầu nó to hơn .
- Hình như thôi à ? Không đâu. Xinh hơn nhiều chứ ...
Cưỡi ngựa tơ có thú không ba ? Chà, con muốn cưỡi nó quá...Nghe nói ở bên Anh, người ta bắt chúng kéo xe, có đúng thế không ba ?
Tôi còn biết nghĩ ra những gì gì nữa để làm vui lòng ba tôi ?
- Không phải chỉ có ở bên Anh mà thôi đâu, - ba tôi vui vẻ đáp – Con hãy nhìn xem những chú nhóc con kia.

Quả nhiên, trong tiếng sắt lanh canh một chíêc xe ngựa vừa tới, cỗ xe do một chú ngựa tơ mình rất nhiều lông và không lấy gì làm thoải mái lắm kéo. Bốn cái đầu trẻ con đội mũ lông nhô ra khỏi cỗ xe, do một chú bé mười hai tuổi tắc lưỡi điều khiển. Đằng sau, một con chó con lông lá xồm xoàm đến kỳ dị, lông che khuất ca mắt, lóc cóc chạy theo. Và cả cái đoàn ấy – lũ trẻ con, con ngựa tơ, chú đánh xe mười hai tuổi và con chó lông che khuất mắt - tất cả đều có dáng điệu nghiêm chỉnh, trang trọng, đường bệ lạ lùng, đúng là dáng điệu của những người đang lo đến sở chậm giờ làm việc hoặc là vừa được cấp trên giao phó cho một công việc tâm phúc
- Ba cho con đi một cuốc nhé ? – Ba tôi nheo mắt hỏi – Ba có khả năng làm như vậy lắm, con biết đấy.

- Ồ , vâng!... Có điều là làm thế e không được tiện lắm, ba nhỉ.
- Nếu vậy thì chúng ta tiếp tục đi dạo. Còn khối thứ để mà xem
- Đúng đấy, ba a. Con muốn đi xem khỉ quá ! – tôi thốt lên, phấn khởi vì đã đánh lừa được ông cụ khéo léo đến vậy - Giống khỉ ấy, con thích chúng làm sao! Nhất là những con khỉ độc. Đã lâu lắm rồi con muốn xem chúng .
Chúng tôi đến chuồng khỉ. Tôi nắm tay ba tôi và như một con bé gái ngoan kiểu mẫu, tôi làm ra vẻ vất vả hết sức mới theo kịp ba tôi. Còn ba tôi thì mặt mày rạng rỡ!
- Ba mua cho con một chiếc bánh quế nhé ? – ba tôi gợi ý - Một chiếc bánh to có thật nhiều kem ấy mà.
- Phải đấy ba ạ ! Cái nào to nhất ấy !...
- ... Bánh ăn được chứ ?
- Ngon tuyệt!
Kem nồng nặc xà-phòng tắm, vị ngọt của đường như cũng na ná như vậy và có lẽ có mạt cưa lẫn vào trong khuôn bánh hay sao. Tuy vậy tôi vẫn ăn hết cả chiếc, vừa ăn cừa cố nén buồn nôn, làm những mẩu bánh vụn li ti rơi xuống phủ đầy chiếc áo khoác. Ba tôi hút thuốc lá. Cây cối óng vàng lặng im toả bóng che chiếc ghế dài chúng tôi đang ngồi và đùa giỡn với những tia nắng cuối cùng. Bên cạnh chúng tôi, một thiếu phụ đang cố đi cho đứa con lên ba một đôi giày đi tuyết bẹt mũi bằng cao-su bạc màu. Bàn chân của cháu đu đưa trông giống một nùi lông. Người mẹ không làm sao xỏ chân con vào giày được, và vừa loay hoay bà vừa hỏi với với một giọng dịu dàng trầm bổng:
-Vô-vốt-sơ-ca này, về nhà con sẽ kể cho mẹ nghe những gì nào, sau khi đã xem bao nhiêu là vật đẹp đẽ trong sở thú ?
Và em bé, vầng trán dô nhăn lại suy nghĩ, đôi môi nở loe như cánh hai cánh bướm kể ra những điều kỳ diệu ;
- Có một con voi bự này ...Rồi một con nạc đà to to này ... Và một con ngợ bé tẻo tèo teo này ...
Em không quên kèm theo điệu bộ và lời nói : kể đến con voi và con lạc đà thì giọng trầm xuống, nhắc tới con ngựa bé tẻo tèo teo thì kèm thêm một tiếng hí thật cao. Trong thời gian ấy tôi đã giải quyết xong chiếc bánh quế .
- Bánh ngon lắm, ba ạ. Bây giờ, con muốn uống... Ba cho con nước ngọt ba nhé!
- Cô có những thứ nước ngọt gì nào ?
Ba tôi hỏi chị bán hàng như quan tòa lấy khẩu cung. Đó là một người đàn bà béo tốt hai má đỏ ửng. Chị trả lời giọng càng về sau càng phấn khởi :
- Nước lê này! Nước đào này!! Trái cây tươi này!!! Mật hoa pha chè này!!!!
Tôi chọn một cốc trái cây tươi pha với mật ong: đã là trẻ con thì cần gì phải keo kiệt trên con đường trượt xuống thói hư, tật xấu cơ chứ ?
Ba tôi lo lắng nhìn tôi uống :
- Nước có lạnh quá không ?
- Không đâu, ba ạ.
- Ôn –ga, con còn nhớ không, - đây là lần thứ ba ông cụ hỏi tôi câu đó – con còn nhớ các con đã khóc đến thế nào, hôm ba và mẹ con không cho phép các con đi hái nấm?
Tôi gật đầu “ có ”. Ba tôi bật cười ha hả :
- Em con và con, các con khóc như mưa như gió, khóc suốt ba tiếng đồng hồ liền. Hôm đấy ba tự hỏi khóc như thế rồi có bao giờ nín được không ?
- Cũng dễ hiểu thôi, ba ạ ! Trời hôm ấy đẹp thế, đúng là một ngày để đi hái nấm : mưa lất phất, trời sáng và trong, mùi cây thông ẩm thơm lựng, mà khoảng rừng thưa của chúng con chi chít vô vàn nấm hương ...Bây giờ sau mười lăm năm, con hy vọng ba hiểu ra vì sao hồi đó chúng con khóc nhiều như vậy chứ ?
- Cố nhiên ... Ba và mẹ con hiểu ngay hôm đó nhưng vì lo các con bi cảm lạnh, vì trời mưa, không có mưa thì ba và mẹ đã đồng ý cho các con đi rồi .
Ba tôi xin lỗi với một vẻ rạng rỡ. Chao ôi! Tôi thương ông cụ làm sao! Tôi vô cùng mong muốn được đưa ba tôi đi xa hơn nữa về qúa khứ, về gần hơn nữa thuở thanh xuân của người! Trí nhớ không làm lẫn của ba tôi chỉ cho tôi lối ra :
- Ba, ba còn nhớ không, cái hôm ba đưa chúng con đi sở thú, lần ba về phép hồi đánh nhau với quân Đức ấy mà ?

Ba tôi sửng sốt :
- Làm sao con còn nhớ được ? Dạo ấy con còn bé thế ...
- Ba thấy đấy con còn nhớ chứ. Gần hàng rào bằng lưới sắt, có một quán bán nước
Chanh, một cái quán xây theo hình một cái chai to tướng mạ vàng. Và dạo ấy con mong ước đến điên lên, được trông thấy con chó sói sám lớn trong chuyện cổ tích, con sói đã cõng hoàng tử I-van chạy ấy mà ... Con còn nhớ tất, kể cả con chó sói! Ba, hôm ấy ba mặc bộ quần áo nhà binh, và khi ba con ta chụp ảnh, con leo len đầu gối ba và bám vào thanh gươm. Làm như vậy, con thấy mình có vẻ anh hùng ... Ba có nhớ không ba ?
- Có, dĩ nhiên là ba còn nhớ ... Nhưng mà con, ừ, Ôn-ga ... Chao, dạo ấy ba bảnh trai lắm ! Con có nhớ những mớ tóc quăn của ba không ?
Ông cụ lúc lắc cái bờm của mình và se sẽ hát :

Mái tóc A-li-ô-sa
Hung hung vàng óng
Chàng hay hát những bài
Mà người dân phố say mê

Rồi :
- Và cả bộ ria mép của ba nữa, con có nhớ không ?
- Có, con nhớ. Mu-xi-a bảo rằng ba có những cái đuôi mọc từ trong mũi ra ! Ba lúc nào cũng vuốt ve ria mép. Và ba hát :

Bộ ria mép xinh xinh của tôi không muốn quăn lên nữa
Vì bà nhà tôi bắt đầu dở trò ...

Ba tôi đưa tay ngắt lời tôi và hát tiếp:
... Bà đòi tôi đội mũ giúp, ba bắt tôi pha trà
Bà không để cho ngón tay này được tự do.

- Có đúng thế không nào ?
- Đúng ạ - tôi trả lời hoan hỉ - Và nó kết thúc như thế này :

Người ta cho bà một cái dải đeo gươm
Từ ngày hôm ấy bà trở thành quan chỉ huy tôi

Đó là những câu hát trong một hành khúc thời bấy giờ .
... Đến chuồng khỉ thì chúng tôi đã sung sướng như trẻ con thực sự !
Như thường lệ, ở đây có đông người xem. Những chú nhóc con , mặt tái xanh vì rét
chồm lên trên hàng rào như những con rối, thèm thuồng theo dõi cuộc đọ sức giữa hai con bú dù, mà các chú rộng lòng cổ suý và khuyên bảo :
- Thụi mạnh nữa vào, mày tóm được nó rồi đấy!
- Nhưng trông kìa, đồ ngốc: nó leo tít lên cành cây !
- Tóm lấy đuôi nó chứ !
- Đấy, bây giờ thì dùng chân sau mà đạp vào !
Đằng sau lũ trẻ run rẩy, một đôi tình nhân thả bộ ; một pho tượng Ta-na-gơ-ra với mái tóc đen và một chàng trai có đôi vai độn nhiều đến nỗi tưởng như đấy là một cái quán bán báo. Nàng vui tíu tít, cười như nắc nẻ, thốt lên những tiếng kêu nhỏ, rồi đột nhiên nhớ ra là cần giữ vẻ con nhà, nàng quay lại nhìn chàng và hỏi rất đĩnh đạc :
- Ơ-gien này, trông chúng nó cũng đáng yêu đấy chứ ?
- Trông buồn cười ! – Chàng trả lời độ lượng
Những con khỉ ấy ngốn ngấu cuộc đời của chúng, con nào lo phận ấy, bị cuốn hút vào hàng nghìn nỗi lo âu trong cuộc sống hàng ngày. Chúng cóc cần để ý đến công chúng, chúng bận lắm việc qúa mà. Một con bú dù đầu trọc tếch loay hoay tháo cái lon đựng nước uống, đã được gắn chặt vào chuồng. Cái lon đựng nước được lắp chắc chắn, và chú bú dù ta hết kéo ngược lại kéo xuôi, cố sức lay chuyển mà không sao được. Một con khác ngồi xổm bên cạnh nhìn bạn làm với một vẻ hứng thú say sưa. Khi trông thấy ban không thể nào làm nổi một công việc nặng nề đến thế, đến lượt nó hùng hổ bắt tay vào. Nhưng , vì nó ngốc hơn con kia, nó đẩy cái lon đựng nước ra phía ngoài và cuối cùng làm rơi tuột hẳn ra khỏi chuồng. Hai con bú dù sửng sốt: chắc chắn là có điều gì không ổn đây. Chúng thò những cánh tay gầy guộc như cánh tay con bé gái qua chấn song và thận trọng sờ nắn cái lon đựng nước, như thể hoàn toàn yên trí là cái vật này không phải bị ma làm. Xa hơn một ít có chú vượn gan dạ và có râu lay tấm lưới chắn :
móc hai bàn tay co quắp vào mắt lưới, lay một lúc xong, nó lại nhìn kết quả: cái vật này có rời ra không nhỉ, hay là không chịu rời. Tiếc thay, mọi vật vẫn cứ trơ trơ, và trong sự năng nổ vô ích của con vượn già có một cái gì kỳ quặc mang tinh người đến nỗi cho tôi vui vẻ hẳn lên .
“ Bài học tốt cho ta ! – Tôi nghĩ thầm .- Ta cũng ngốc không kém nó”. Tôi bật cười , không mảy may phật ý vì nhận xét của mình, và nhìn ba tôi.

[Siren]

Ba tôi hân hoan sảng khoái, đạt đến cái độ mà người ta chỉ còn muốn ban ơn ra khắp xung quanh .
- Bây giờ , - ba tôi tuyên bố - ba sẽ chỉ cho con xem con voi !
- Ồ ! Còn có cả voi ư ? Ta đến đấy nhanh lên, ba .
Tôi đóng kịch rất tự nhiên, tôi nhập vào vai kịch, hay đúng hơn, tôi đã thôi đóng kịch
tôi đang sống lại nỗi vui mừng rất êm dịu đột nhiên xâm chiếm tâm hồn mình.
Nhảy nhót trước tấm lưới, bộ điệu tôi giống như một bé gái say sưa kinh ngạc đến nỗi một anh chàng gầy nhẳng - thật ngộ nghĩnh, sao hắn ta giống con thỏ rừng đến thế - nhường chỗ cho tôi, và tôi thấy việc đó là hoàn toàn tự nhiên .
- Ô kìa, ba xem cái đuôi ! – Tôi nói quýnh lên – cái thân nó to thế, mà đuôi chỉ bằng ấy thôi thì bé quá chừng ... Chú voi này tên là gì nhỉ ?
- Đấy là một cô – anh - chàng - thỏ - rừng trịnh trọng giảng cho tôi rõ – Tên nó là Bét-ti.
Cô Bét-ti đồ sộ với đôi mắt sâu him híp đu đưa cái vòi nham nhở, và chốc chốc lại di chuyển dịch những ống chân to như cột nhà mà chỉ nhìn bề ngoài thôi cũng đủ nặng nề. Đối với nó, thế giới bên ngoài chắc hẳn chẳng có gì đáng quan tâm.
“ Nếu có số mệnh, thì số mệnh giống như con Bet-ti này” tôi nghĩ thầm. Một ý nghĩ không mảy may ngây thơ làm cho tôi hoảng sợ . Tôi thốt lên :
- Ba xem kìa: nó vừa tớp được một đồng xu .
- Ấy là để mua củ cà-rốt đấy : giống voi, con biết đấy, chúng thông minh lắm .
Anh -chàng - thỏ - rừng luận ngay việc đó vào bài học chính trị
- Cô voi này có ý thức : chả là nó lao động mà !
- Xong rồi, ba ạ ! Nó đã mua được củ cà-rốt rồi. Nó đang ăn ! Chao, trông mới ngộ
nghĩnh làm sao .
Ba tôi lục trong túi tìm được một đồng hào đưa cho tôi - một đồng mười cô-pếch bám đầy bụi thuốc lá và hào phóng gợi ý :
- Con hãy mua cho nó một củ cà-rốt khác.
Khi ném đồng hào, chắc hẳn tôi có bộ dạng một cô bé ngốc nghếch đang say sưa. Đồng hào bay như một tia chớp cạnh cái vòi của Bét-ti, nhanh nhẹn lăn qua cái bụng đồ sộ của nó, quay tít hai ba vòng rồi cuối cùng dừng lại đúng ngay phía dưới đuôi.
- Chị ném chật đích rồi ! – anh - chàng - thỏ - rừng thốt lên - Voi nó không biết quay đầu lại đằng sau đâu
Đám đông xác nhận :
- Trật rồi !
- Nó không biết quay mình lại đâu !
“ Nếu Bét-ti nhặt được đồng hào, những ước vọng của ta sẽ thực hiện : mọi việc sẽ đâu vào đấy”, tôi nghĩ thầm nhanh như chớp. Và tôi cảm thấy người run lên cầm cập : Tôi vừa thách thức Số mệnh mà .
- Nó sẽ chẳng bao giờ nhặt được đồng hào đâu – như đoán được ý nghĩ của tôi, một người nào đó nói.
Cái vòi to tướng của con Con – voi - Số - mệnh mò mẫm trên nền bê tông ... Không đúng chỗ !... Vẫn không đúng chỗ ! Nó tìm bên phải, rồi về phía tấm lưới, rồi không tìm nữa mà tiếp tục đua đưa đều đều cái vòi . Tôi đã thua cuộc; bàn tay tôi nắm chặt , móng tay bấm sâu vào thịt ...
... Vừa lúc ấy thần Số mệnh chậm chạp nhấc sang bên những ống chân voi to ghê gớm của nó, quay chổng mông về phía mọi người, rồi thò vòi ra và chỉ với mỗi một động tác nó đã hít gọn đồng hào
Tôi vít ống tay áo ba tôi mà gào :
- Ước vọng của con đã được thực hiện. Mọi việc rồi sẽ ổn thoả, sẽ đâu vào đấy cả. Ba hiểu chứ, ba ?
Một ánh hoảng hốt làm vẩn đục đôi ngươi của anh - chàng - thỏ - rừng. Trong đám đông, có những tiếng “ ồ” lo âu. Nhưng ba tôi, người đã sinh ra tôi, thì người hiểu ! Người đã hiểu tất cả
- Dĩ nhiên ! – ba tôi nói lầm bầm. Ông cụ cố làm ra vẻ bực mình, nhưng tôi có cảm tưởng là nước mắt sắp trào ra khỏi đôi mắt to của người. Dĩ nhiên là ước vọng của con rồi sẽ được thực hiện ! Còn bây giờ, bé ạ, ta đi đi thôi : Chúng ta đã xem tất cả những gì đáng xem rồi. Con bằng lòng chứ ?

- Ồ , vâng, thưa ba ! Con bằng lòng lắm. Thích nhất là con voi
- Thế thì càng hay ! Con định về đâu ? Con đáp tàu điện nhé ?... Ba thì ba rẽ qua trái; ba đến thăm bác. Con còn nhớ bác không?... Sao, con đã quên bác ấy rồi ư?
- Thư thả ... Hình như con có nhớ ... À, vâng, nhớ chứ ! Bác ...
- Bác Min-ca, bạn nối khố của ba hồi học ở Đô-rơ-pát, bác Vô-lô-khin ấy mà
...Nhưng mà thôi, chắc con không thể nhớ ra đâu. Thời ấy con chưa đẻ, ba còn là sinh viên mà . Thời ba và bác ấy cả hai cùng hát ...
Và ba tôi, tuy lần này chẳng có chút hơi men, vẫn cất lên giọng trầm sai lạc
...Vita brevis jugaxque volu ptas
Gaudeamus igitur ...

[Siren]

Hôm nay ba con mình đi chơi lâu quá ! Tôi nghĩ thầm khi nhìn thấy chiếc mũ bình thiên quân phục cũ của ba tôi xa dần, chiếc mũ mà tôi trông thấy từ hồi thơ ấu, cùng cái áo ra-gơ-lăng ngắn trông giống một chiếc váy xoè hình quả chuông. Tôi lấy làm sung sướng là đã tỏ ra khá thông minh, khá mưu mẹo, khá tinh tế để đánh lừa được ba tôi và gây cho người niềm vui của chuyến dạo chơi tay đôi về buổi hoa niên của người. Nhưng cùng lúc ấy, tôi chợt đoán ra: ba tôi cũng vậy, hẳn ông cụ lấy làm vui mừng là đã tỏ ra trí lự, láu lỉnh, tinh quái , khi kéo được tôi ra khỏi những lo âu và dẫn dắt tôi trở lại thời thơ ấu . Đúng thế, tuổi thanh xuân của ba tôi và thời thơ ấu của tôi đều ở kia , ngay bên cạnh nhau, với tất cả những gì là hạnh phúc và sáng trong ... Hạnh phúc ấy, sự trong sáng ấy chẳng phải chính là cuộc đời, cuộc đời chân thật hay sao ? Còn về những lo âu của tôi ... Những lo âu ấy là chuyện vớ vẩn ! Việc rắc rối của tôi ( tôi bàng hoàng vì sự phát hiện của chính mình ), nó nặng nề, nó xúc phạm thật đấy . Nhưng nó sẽ qua đi . Thực chất là cuộc đời. Và cuộc đời là thuộc về tôi , cùng với tôi , tôi yêu đời , đời làm cho tôi sung sướng . Trên thế giới này đâu phải chỉ có những con mụ Cơ-li-man-súc thôi . Hơn nữa , đồng chí chủ nhiệm tờ báo của tôi, đồng chí ấy tốt biết bao, đồng chí ấy đã phải làm vất vả bao nhiêu để làm sáng tỏ cho được cái vụ rối rắm này . Đúng là con người rất trung hậu . Cũng như đồng chí cán bộ ở khu uỷ , người đã bỏ suốt một ngày để gỡ cho ra mỗi một nút thôi của mớ bòng bong ... Và ba tôi ! Ba tôi trung hậu, tốt bụng làm sao ! Đông đảo xiết bao những con ngươì trung hậu , thì ở đó có cuộc đời, có cuộc đời chân thật !
Cả ngày, tôi đi dạo trong ánh vàng trong suốt của thành phố mùa thu. Tôi thấy lại sở thú, thấy lại thời thơ ấu của mình, thấy lại ba tôi, thấy lại con voi. Tôi cười .Người ta nghĩ rằng tôi cười vì trông thấy họ . Một số có vẻ không bằng lòng. Nhưng những người khác thì cười đáp lại tôi


Ban đêm, tôi mơ thấy lại một trong những giấc mơ yêu chuộng của mình. Bởi vì tôi có những hai ước mơ và nó giống nhau lắm. Ước mơ thứ nhất, cái quan trọng hơn, được yêu chuộng hơn trong những cái được yêu chuộng, là được trở về U-gơ-lích, về thành phố nơi ba mẹ con chúng tôi đã sống thời ba tôi đi bộ đội, tham gia nội chiến, tôi đã kể chuyện đó rồi. Nhưng ước mơ yêu chuộng thứ hai của tôi, thì chính là cái khoảng rừng thưa trứ danh mà ba mẹ tôi đã không muốn cho chúng tôi đi nấm hương một buổi sáng mưa êm dịu, ở một nơi nào đó thuộc tỉnh Nốp-gô-rốt, gần Za-rút-sê-vi-ê, cái làng mà đã mấy năm, hè nào gia đình tôi cũng đều đến nhỉ ở đấy ... Tôi thấy lại mình đang bước đi trong khoảng rừng thưa ấy, như tôi đã từng bước tuổi thanh niên, men theo một con đường mòn tí tẹo, xuyên qua một khu rừng trăn rất già và rất rậm, dày đặc những bóng tối ngại ngùng và chắc chắn là muốn nói lên một cái gì đó, vừa rì rào, vừa làu bàu, bởi vì đâu đây có một con suối nhỏ bẳn tính, uốn lượn giữa những ngọn lá khô màu gỉ sắt và những tảng đá rêu phủ trông giống da hươu. Đen đủi và ẩm ướt, con đường mòn ngoằn ngòeo rất dài dưới bóng cây và trong tiếng rì rào đáng nghi ngại của thú rừng. Chúng tôi cứ đi, đi hoài. Cũng hơi sợ hãi một chút đấy, nhưng vừa đến được gốc cây cuối cùng, tới khoảng rừng thưa chứ danh ấy, thì một luồng ánh sáng dìu dịu và phơn phớt xanh trùm toả lên người ; ánh sáng ấy phát ra từ cỏ non phủ mặt đất, từ những cây bạch dương lá mảnh dẻ chung quanh, là khoảng không sáng chói, mạnh mẽ, thanh bình đang rộng mở ra kia. Vì khoảng rừng thưa ấy mọc trên bờ một cái vực vách dựng đứng, đứng ở đây tầm mắt có thể nhìn xa tít tắp: cơ man là những quả đồi hiền từ mà hình dáng đã nhoà đi, những đồng cỏ ở khắp mọi nơi, những khóm rừng xanh xa xa và màu xanh lơ của một con sông nhỏ uốn éo lấp lánh, một ngôi nhà gỗ nhỏ như đồ chơi trẻ con nhô cao bên bờ sông, và không gian, và ánh sáng, một cái gì vô cùng tốt, vô cùng lành, vô cùng Nga ...

Và nếu như, trong các giấc mơ của tôi, tôi chẳng lần nào đến được tận ngôi nhà thờ ở U-gơ-lích thì bao giờ tôi cũng tới được khoảng rừng thưa, tôi dừng lại hồi lâu ở đấy, lòng tôi say sưa trước không gian mở rộng. Sau mỗi lần như vậy tôi thức dậy, người tươi tắn hẳn lên, cảm thấy yên tâm một cách kỳ lạ và tự tin, bởi vì, tôi biết rõ điều này, tất cả những cái kia, cuộc đời, ánh sáng, đất nước, những cái kia không phải chỉ có tồn tại trong mơ.

1939-1957

[Siren]

Những ngôi sao ban ngày

Tôi nghe nói đến chuyện đó ở Nốp-gô-rốt, hồi tôi còn niên thiếu, và tôi không còn nhớ ra, ấy là sau khi đọc một tờ tập san nào, hay là do một lần trò chuyện với thầy giáo Pi-ốt Pê–tơ-rô-vích, một buổi tối ông đến thăm người giữ thư viện trong làng ... Đúng rồi, chắc chắn là do câu chuyện của thầy giáo, một ông già có đôi mắt bé nhưng cái nhìn rất sâu sắc, với bộ râu dài hung hung thưa thớt, ông biết lắm điều đến là lý thú, gần như huyền bí nữa, về loài người, về thế giới, về cuộc đời. Một tối tháng bảy, bầu trời xanh mỗi lúc một đậm hơn, khi những ngôi sao đầu tiên vừa sáng lên chiếu qua khuôn cửa rộng của ngôi nhà gỗ, dùng làm thư viện thì Pi-ốt Pê-tơ-rô-vích bắt đầu giảng cho chúng tôi nghe rằng trên trời lúc nào cũng có sao, và không chỉ có vào buổi tối hay ban đêm, bởi vì còn có cả những ngôi sao ban ngày. Sao ban ngày còn đẹp rực rỡ hơn cả sao ban đêm, có điều là chúng ta chẳng bao giờ trông thấy được chúng, bởi vì chúng đã bị ánh sáng mặt trời át mất. Những ngôi sao ban ngày ấy, người ta chỉ có thể nhìn thấy được trong những giếng sâu yên tĩnh; treo cao trên bầu trời, mắt ta không nhìn ra được, những ngôi sao ấy sáng lên trong chiều sâu của đất, trên tấm gương đen nhỏ của mặt nước giếng, chúng làm toả ra một vầng hào quang gồm những tia nắng sáng ngắn nhọn hoắt... Thật ra, thầy giáo chẳng hề nói đến những tia sáng ấy, nhưng nghe nói đến sao là tôi tưởng tượng ngay ra tia sáng; chẳng là chúng cần thiết cho tôi mà.
Từ buổi tôi hôm ấy, tôi bị một ham muốn điên cuồng luôn luôn day dứt: thế nào cũng phải nhìn kỳ được những ngôi sao ban ngày ấy ! Tôi không nói với một ai ( tuyệt đối không một ai, kể cả em Mu-xi-a) rằng người ta đã cho biết như vậy, và tôi quyết thấy cho bằng được những ngôi sao ấy. Tôi định kế hoạch tôi sẽ xem chúng một mình, đầu tiên, rồi sẽ nói lại (với Mu-xi-a ngay lập tức) sau đó sẽ chỉ cho những người khác xem, bắt đầu từ Mu-xia-a. Tôi sẽ nói với họ : “ Các bạn hãy nhìn đi ! Chính tôi đã thấy chúng đầu tiên đấy ! ( tôi sẽ nói là tôi đã rình được chúng ; nói là rình thì mạnh hơn là nhìn thấy ). Những ngôi sao ban ngày ấy là một cái gì huyền diệu, quả đúng như thế, chúng tồn tại thật, tôi đã biết rõ điều đó. Giờ đây xin bà con ta hãy cùng biết cho rằng có những ngôi sao ban ngày, và xin hãy nhìn xem, mời tất cả hãy nhìn xem !”
Lòng ham muốn được trông thấy những ngôi sao ban ngày và dự định chỉ cho những người khác cùng xem nảy ra trong tôi ngay tối hôm đó, trong khi từ Za-rút-sê-vi-ê trở về xóm bên cạnh, nơi chúng tôi thuê một căn buồng đến nay đã là mùa hè thứ ba. Đường đi có mùi dễ chịu, mùi đàn súc vật vừa đi qua, mùi sữa tươi. Đất bột âm ấm vọt lên như những tia nước êm dịu và mát rượi, ở kẽ những ngón chân đi đất ; trong các hố, sâu đất không sợ hãi ánh lên, dưới kia trong sương mù, tiếng vó và tiếng leng keng của những con ngựa vô hình dội lại ; chốc chốc một tiếng chuông nhỏ tách ra ngân nga, rất dịu và hơi buồn buồn. Con đường ngoằn ngoèo từ đồi này sang đồi khác; và thật là khoan khoái khi tự nhủ rằng đường này không phải tầm thường như bất cứ con đường nào, mà lúc này đây ta đang đi trên cao nguyên Van-đai, và đâu đây, không xa lắm, dưới một cái chòi bằng gỗ có một dòng suối vọt lên tên là Vôn-ga , rằng lúc này đây đâu đâu cũng là đêm tối và trên dòng con Vôn-ga-nguồn, Vôn-ga-suối, Vôn-ga-sông-lớn đang phản chiếu những ngôi sao ấy, nhưng chưa phải là những ngôi sao ban ngày, những ngôi sao ban ngày mà tôi sẽ trông thấy ngày mai !...

[Siren]

Khi đi ngang qua vườn rau kề nhà, tôi chậm bước lại nửa lo nửa mừng đưa mắt nhìn về phía cái giếng cổ của nhà phủ đầy rong và xám xịt những rêu đất. Vẫn là cái giếng ấy, với cái cần vọt khẳng khiu chĩa lên trời, hướng tới một vì sao nào đó, một vì sao bình thường; và những cây ngưu bàng đồ sộ (hẳn là cùng loại cây mà chú bé Tí Hon đã dùng một ngọn lá làm thuyền), ( Tí Hon- nhân vật trong một truyện nổi tiếng của Pê rô viết cho thiếu nhi-ND) những cây ngưu bàng ban đêm xanh dịu đang run rẩy chung quanh tôi với những tiếng tưng tưng như tiếng của làn môi. Mọi vật vẫn như hôm qua, th ế mà tất cả đã thay đổi. Cái giếng thân thuộc xiết bao ấy, giờ đây tôi biết đã chứa đầy ắp những ngôi sao sáng chói, những ngôi sao ban ngày mà ngốc nghếch làm sao, chẳng bao giờ chúng tôi thoáng nghĩ ra; chúng tôi chỉ biết bày trò chơi buông chiếc gầu xuống mảng nước đen chi chít những sao ấy cho nó rơi “bõm” một tiếng rõ to.
“Mai ta sẽ nhìn thấy chúng !’’ Tôi rùng mình khoái trá. Tuy vậy vì những lý do huyền bí, trong nhiều ngày, tôi vẫn không dám đánh bạo đưa mắt nhìn xuống giếng. Tôi tự bảo: “ Hôm nay, thôi , để mai ...Thôi nhất định là ngày kia...” Không ý thức rõ rệt, tôi trì hoãn cái khoảnh khắc sung sướng ấy và có một tí gì khủng khiếp nữa của cuộc hò hẹn với những ngôi sao ban ngày. Và lạ lùng làm sao, những phút chậm trễ ấy lại mang đếncho tôi một nỗi thích thú khó hiểu và mới lạ
Dạo ấy, sắp bước vào tuổi thanh niên, tôi chưa hiểu được rằng chờ đợi hạnh phúc nhiều khi còn khiến người ta xúc động hơn lúc chính hạnh phúc ấy đến, cũng như việc nhấm nháp trước về một công việc lớn lao, phức tạp mà người ta vẫn hoài bão, thường mang lại nhiều niềm vui hơn chính công việc ấy. Vì vậy đôi khi người ta hoãn nó lại, người ta làm chậm kỳ hạn, người ta bịa đặt ra những lý do để chưa phải bắt tay ngay vào làm, để cho mình có thời giờ tha hồ mà tơ tưởng không chỉ đến công việc làm mà còn đến kết quả của nó, nghĩa là đến cái tác phẩm mới của mình. Tác phẩm ấy đối với ta vĩ đại và nhịp nhàng cân đối xiết bao lúc nó còn ở trong dự định, lúc mà ta chưa suy nghĩ được chín muồi từ đầu đến cuối. Vả chăng, cái đoạn cuối ấy , cần nhất là ta không nên biết một cách chính xác; phải để cho nó tự đến một mình như là một phát lộ, một phần thưởng cho công sức lao động của ta, vọt lên từ những hình ảnh chằng chịt đầu tiên, khi thì loé sáng như những lưỡi dao, lúc thì thì hầu như không trông thấy được, vọt lên từ những mơ màng kiêu hãnh ngây thơ khi người ta tự nhủ rằng cuốn mà chưa một chữ nào được ném lên mặt giấy kia sẽ được những bạn hữu nghiêm khắc nhất đồng tình, rằng nó sẽ làm cho người đọc xúc động đến tận đáy lòng, sẽ làm cho họ rơi nước mắt, có lẽ là những giọt nước mắt tốt lành nhất, những giọt nước mắt cô đơn bao giờ cũng chỉ tuôn ra âm thầm .

[Siren]

“Ăng- toan Ti-bô, bị hơi độc đục ruỗng, chết dần chết mòn nhưng biết mình đang chết, đã hồi tưởng thuở thanh niên và ghi vào nhật ký : “ Tôi đã sống trong niềm cảm thông vui vẻ với cuộc đời, tôi đã sống trong niềm tin tích cực vào đời ”
Sống trong niềm cảm thông vui vẻ với cuộc đời, tức là khả năng sống trước cái sẽ đến, hơn nữa, cái có thể đến, nhưng đã được sống ngay từ bây giờ, cái thiên bẩm ấy mới đẹp đẽ và đau đớn làm sao! Trong một thời gian dài, quá dài là khác, tôi chỉ sống với mỗi một niềm vui, và có lẽ đã đặt niềm vui quá tích cực vào niềm vui ấy. Bây giờ, tôi biết thế nào là sống trước nỗi đau đớn vì những mất mát không thể tránh ( mất tình yêu, bạn hữu, gia đình ), vì bị vu oan giá hoạ, vì phải trải qua một thử thách lâu dài và vất vả. Nhưng vào dạo ấy, mới là một thiếu nữ ở Nốp-gô-rốt, chưa biết mình có thiên bẩm lớn lao là sống trước đi cái chưa đến (đây là một loại ký ức cùng kiểu với thiên bẩm sống lại quá khứ ) tôi chỉ sống trước cái niềm vui ấy mà không tự đặt ra những câu hỏi, tôi say sưa trước với ý nghĩ là mình sẽ trông thấy những ngôi sao ban ngày .
Ngày hôm sau, hoặc là hôm sau nữa, trong không khí oi nồng giữa trưa, dưới một bầu trời quang mây, sau khi đã xem đi xem lại kỹ là không có một ai trong vườn rau, tôi chạy rất nhanh đến cái giếng cũ có nắp đậy bằng gỗ rồi nhắm mắt lại, lật nhanh hai cánh cửa nắp giếng như mở một cuốn sách và hau háu nhìn, không chớp mắt, vào cái lỗ tối đen
Không hề có một ngôi sao nhỏ nào !

Tôi không chịu tin. Tôi lại nhìn hồi lâu, rất lâu, hít thở hơi mát và mùi gỗ ngấm nước. Nhưng chẳng hề thấy sao mà chỉ thỉnh thoảng mới nhận ra trên mảnh nước vuông đen một gợn sóng run rẩy mơ hồ, và những vòng tròn mờ mờ từ chính giữa lan dần ra thành giếng.
Tôi tưởng tìm được cách cắt nghĩa: mới một lần đầu, làm sao nhìn thấy được ! Sau một, hai giờ chờ đợi chịu thui dưới ánh nắng mặt trời, tôi trở lại bên giếng không phải chạy ba chân bốn cẳng như lúc nãy mà rón rén như rình để ăn trộm, tôi nhẹ nhàng mở nắp giếng với muôn vàn thận trọng, và vẫn chẳng trông thấy gì. Tuy vậy, tôi vẫn bướng bỉnh làm đi làm lại mãi cho đến tối, cho đến khi những ngôi sao đầu tiên hiện lên, những ngôi sao mà bất kỳ ai cũng có thể nhìn thấy được.
Ngày hôm sau, trời mưa. Những ngày tiếp sau đó, bầu trời bỗng dưng kéo đầy những áng mây tròn lấp lánh rực rỡ ( mây thì nhìn vào đáy giếng thấy rất rõ). Tôi vẫn khăng khăng chạy ra chạy vào nhìn xuống đáy giếng mấy lần. Khi thì đứng ở chỗ này khi thì đứng ở chỗ khác. Nhưng chẳng bao giờ, dù chỉ trong nháy mắt, tôi trông thấy được một ngôi sao con.

Tôi không kể lại thất bại đó với một ai và tự lấy làm bằng lòng là đã không khoe khoang trước, ngay cả với Mu-xi-a, là mình biết có những ngôi sao ban ngày.
Điều kỳ cục là tuy vậy, tôi vẫn giữ vững niềm tin chắc là có những ngôi sao ban ngày, có những giếng phản chiếu được sao ban ngày, có những giếng có sao ban ngày ở. Chẳng qua tại cái giếng của chúng tôi không đủ sâu, không đủ tối đó thôi. Cũng có thể là ở trong lòng nó có những mạch suối con mỏng manh, vọt lên từ đáy, làm vẩn đục, không cho nước giếng giữ được mức trong suốt cần thiết để phản chiếu những ngôi sao mà không một ai để ý ... Tôi xấu hổ không muốn thú nhận điều này, nhưng gần đây tôi mới vỡ lẽ hồi ở Za-rút-sê-vi-ê mình đã nghe không thủng, nêu không muốn nói giản dị hơn là tôi đã không hiểu được điều ông Pi-ốt Pe-tơ-rô-vích muốn nói : Những ngôi sao ban ngày ấy, không phải người ta có thể thấy đựơc ở đáy giếng mà từ đáy giếng, nghĩa là phải tự đặt mình vào sâu trong lòng đất. Tuy vậy, mặc dù suốt cả thời niên thiếu chưa một lần nào tôi trông thấy được một ngôi sao ban ngày , và mặc dù hiện nay đâu đâu cũng dùng nước máy, tôi vẫn muốn tin rằng trên mặt đất vẫn có những giếng sao, và không chỉ những cái giếng cổ yên tĩnh chung quanh có những cây ngưu bàng thần tiên mà có khi là những cái giếng mới toanh, đào vào thời bây giờ, những cái giếng xinh xắn thành đúc bê-tông táo bạo thọc rất sâu vào lòng đất, mặt nước giếng yên tĩnh và đen quá cả sự ước mơ của những cái giếng thời xưa. Không những tôi tin chắc có những giếng sâu như vậy, mà tôi còn muốn tâm hồn tôi rộng mở cho mọi người cũng giống như những cái giếng trong đó những ngôi sao ban ngày phản chiếu và ẩn náu, những ngôi sao ấy có thể là những tâm hồn, những cuộc đời, tâm hồn và cuộc đời những người khác, hay đúng tâm hồn và cuộc đời của những người cùng thời với tôi, của đồng bào tôi .

Những ngôi sao ấy không nhìn thấy được bằng mắt thường, nó không có cuộc sống biểu hiện ra bên ngoài, nhưng tôi muốn rằng, xuyên qua tác phẩm của tôi, mọi người ai cũng có thể trông thấy được những ngôi sao ấy với tất cả vẻ rực rỡ huy hoàng của chúng. Tôi muốn được luôn luôn mang theo những ngôi sao ấy ở trong người như luồng ánh sáng và điều bí mật của bản thân tôi, như chất thanh khiết nhất trong con người tôi. Tôi biết rõ: không có chúng, không có những ngôi sao ban ngày ấy, có lẽ tôi sẽ không tồn tại, tôi sẽ không tồn tại với tư cách nhà văn. Và nếu không có tôi, cũng chẳng có ai nhìn thấy được chúng: nói cách khác, nếu không có sự tồn tại của tôi, không có câu chuyện tôi viết về chúng, nếu không có chúng ta, những nhà văn, thì bao giờ có những ngôi sao ban ngày. Chúng ta biết rõ điều đó lắm.

[Siren]

Ước mơ ấy trong thời niên thiếu của tôi, ước mơ về những ngôi sao ban ngày và về những cái giếng phản chiếu chúng, tôi vừa nhớ lại, nhớ lại dưới ánh sáng hoàn toàn mới, trong suy nghĩ về những bức thư và những phản ánh của độc giả, sau khi tạp chí Nô-vưi Mia * ( Thế giới mới - ND) năm 1954 đăng những ghi chép mở đầu cuốn sách này với nhan đề Một chuyến đi năm ngoái, mà trong tập này tôi đặt tên Trở về thăm thành phố của tuổi thơ. Tôi sẽ không dám liều lĩnh nói đến những chuyện đó nếu tôi không tin tưởng chắc chắn rằng nó không chỉ liên quan đến riêng tôi mà còn có liên quan đến nhiều đồng nghiệp của tôi, bởi vì nó động đến lĩnh vực quan trong nhất : Những mối quan hệ giữa các nhà văn chúng ta với bạn đọc, hoặc nói đúng hơn, với Dân tộc.
Trong mẩu đầu tiên, ( chúng ta hãy tạm thoả thuận với nhau gọi như vậy những ghi chép thuộc thể loại khó xác định ) tôi đã thuật lại chuyến đi về thành phố của tuổi thơ tôi, thành phố Nga cổ xưa U-gơ-lích. Tôi gợi lên trong đó những năm gian khổ xa xôi vào thời kỳ nội chiến, khi gia đình chúng tôi ở một căn buồng hẹp mà chính quyền thành phố đã trưng dụng cho, trong tu viện Nô-vô Đê-vít-si-ê. Tôi đã có một số suy nghĩ về “tác phẩm của tôi ”mà , giống như nhiều nhà văn khác, tôi luôn luôn nhìn thấy trước mắt. Tôi đã nói tôi hình dung tác phẩm ấy như “ những lời bộc bạch của một đứa con của thế kỷ ”. Trong bài ghi chép ấy, tôi còn đề cập đến nhiều vấn đề khác.
Bài ký ấy mang lại cho tôi một tập thư dày cộp.
Nhiều “đồng hương ” ở U-gơ-lích đã gửi thư cho tôi, ngày nay họ đã trở thành sỹ quan, kỹ sư, thuỷ thủ hạm đội đường sông. Hoặc là nội trợ trong gia đình, thời thơ ấu và tuổi thanh niên đã khiến họ lưu luyến cái thành phố Nga kỳ diệu ấy. Họ đã học ở đấy cùng thời với tôi, hoặc là sau một ít, nhiều người đã học cùng với tôi một trường. Chúng tôi dã không quen nhau, chúng tôi đã không kết bạn với nhau ; hồi ấy chúng tôi còn bé quá mà . Ấy thế mà ba mươi năm sau, qua sự môi giới của ấn phẩm, chung tôi làm quen với nhau.
Cũng có những bức thư của những người chẳng hề dính dáng gì đến U-gơ-lích.
Và dù cho dù điều này có thể là khó tin đối với một số người, phần lớn những bức thư ấy nói về tác phẩm của đời tôi.
Chẳng hạn, thư của một bà giáo già ở vùng nông thôn Mát-xcơ-va, của một công nhân mỏ vùng Đôn-bát từng chiến đấu trong đội Cận vệ đỏ, của một người gác rừng đã bảy mươi tuổi ...
Họ cho tôi biết họ hình dung tác phẩm của đời tôi như thế nào. Họ kể cho tôi nghe cuộc đời của họ và cuối cùng họ thêm : “ Điều ấy biết đâu có thể có ích cho đồng chí ”
Đọc những bức thư ấy, những lời nhắn nhủ hay những lời tâm sự, tôi ý thức một phát hiện cơ bản ; nếu nhà văn có một tác phẩm của đời mình, tác phẩm mà nhà văn ấy chưa viết xong, và bao giờ cũng vẫn chưa ra đời thì độc giả cũng có tác phẩm của đời họ, một tác phẩm họ chưa đọc và bao giờ cũng cũng vẫn chưa có để mà đọc cũng như nhà văn không bao giờ ngừng viết tác phẩm của đời mình lúc nào cũng mơ đến nó, cũng như mỗi lần bắt tay viết một tác phẩm nhà văn lại tự nhủ : “ lần này ta động đến cái thực chất đây ” để rồi sau đó phát hiện ra rằng đấy chỉ mới là sự tiến gần đến cái thực chất ấy thôi, bởi vì cái thực chất một lần nữa lại vẫn còn ở trong tương lai, “lại vẫn chưa ra đời”, người đọc ngày càng hiểu mình, và hiểu rõ hơn thời đại của mình qua không ít tác phẩm của nền văn học Xô-viết xuất sắc, có nhiều tác phẩm của chúng ta được độc giả yêu mến, nhưng tác phẩm chủ chốt, tác phẩm sẽ bao trùm tất cả, trong đó độc giả thấy được tâm hồn mình, tác phẩm ấy vẫn “chưa ra đời ”. Độc giả tìm kiếm nó. Độc giả hy vọng ở nó. Độc giả muốn được thấy trong tác phẩm đó không chỉ diễn biến hời hợt của những sự việc, không chỉ bề ngoài của những hoạt động của họ, mà trước hết cái sâu sắc nhất, cái bí ẩn nhất, cái kín đáo nhất, cái chân thực nhất trong tâm hồn họ. Độc giả muốn được thấy trong tác phẩm đó con người thực của mình, không cần tô đẹp thêm cũng như không bị làm cho nghèo đi, không cần một chữ nói quá đi cũng như không có gì bị phớt lờ, không gia cũng chẳng giảm. Có lẽ ngôi sao ban ngày cũng tự lấy làm đau khổ vì chưa được mọi người trông thấy chăng ? Có lẽ nó mong muốn được nhìn ra ánh sáng không phải để cho mình tự thấy mình, mà là để biết rằng nhưng người khác đã trông thấy và nhận ra mình, bởi vì nó cũng muốn được san xẻ với những người khác luồng ánh sáng sâu sắc nhất, kín đáo nhất, bí ẩn nhất của mình. Con người Xô-viết, mà tiểu sử là tiểu sử của một người khổng lồ, không chỉ muốn san sẻ kinh nghiệm tinh thần cho đồng bào của mình thời nay mà còn muốn san sẻ cho toàn thể mọi người trên thế giới, cho cả những thế hệ tương lai, không phải bằng những lời úp mở, bằng một lối tâm sự lặng câm, mà thông qua một tác phẩm lớn, tác phẩm mà một nhà văn có thể đã để vào đấy cả cuộc đời mình. Người độc giả Xô-viết còn muốn hơn nữa ; muốn cộng tác với nhà văn để sáng tạo nên tác phẩm ấy, muôn cùng nhà văn trở thành nhân vật của tác phẩm như vậy, nhân vật mà tâm hồn rộng mở đến tận nơi sâu kín nhất trước toàn thể nhân dân, muốn trở thành nhân vật trong một thiên bộc bạch mới của một đứa con của thế kỷ. Sự chờ đợi tác phẩm như vậy ra đời không chút liên quan gì đến những yêu sách xuất phát từ sự khoa trương ngu ngốc với những câu như : “ Các nhà văn hãy làm cho tên tuổi những người lao động trong ngành bách hoá sống mãi muôn đời đi !” , “ Tại sao lại quên những nhân viên ngành thuế vụ chúng tôi nhỉ ?” hay là “ Các đồng chí nhà văn, các đồng chí hãy cúi nhìn xuống cuộc đời những người lính cứu hoả với nào ”
Không, đây không phải là lòng mong muốn nông nổi đ ược ngắm nghía cho thật sớm hình ảnh của bản thân, mà là thái độ nghiêm túc trước tương lai của những người đang xây dựng tương lai ấy. Đấy là niềm cảm thông vui vẻ trước cuộc đời của chính mình chiếu rọi vài cuộc đời của những người sẽ kế tục chúng ta, là lòng mong muốn được để lại cho họ một ít di sản không chỉ là vật chất mà còn cả tinh thần, được chuyển giao cho họ với sự thật tàn nhẫn kinh nghiệm tinh thần của một thời đại về mặt tích cực cũng như mặt tiêu cực như thể nhắn nhủ : “ Cái này tốt, các anh hãy làm theo như vậy, nhưng chớ có làm theo thế kia, chớ có lặp lại những sai lầm và những đau xót trước đây của chúng tôi. Và kia là con đường mà trong một thời gian dài chúng tôi ngỡ là tốt, song đấy lại là con đường xấu. Và đây là con đường mà chúng tôi cho là xấu trong một thời gian khá lâu. Chúng tôi đã tránh nó, chúng tôi đã lánh xa nó. Kỳ thực đấy lại là con đường đúng đắn duy nhất ”

[Siren]

Những bức thư tâm sự, những bức thư tự truyện ấy làm cho tôi hiểu thêm một chân lý khác nữa ; độc giả rất sợ các nhà văn chúng ta, trong khi thể hiện, trong khi ghi lại trên giấy, trong khi ghi chép những điều mọi người đều thấy đều biết, e chúng ta vượt được len trên thời sự, lên cái dáng thoáng qua trước mắt ; độc giả rất sợ chúng ta quên mất cái quan trọng, có lẽ là cái thực chất nữa, cái thời sự nhất cho bây giờ và cho mãi mãi trong cuộc đời và trong tâm hồn họ - tức là cuộc đời và tâm hồn của cả dân tộc. Cũng giống như ngôi sao ban ngày khi đi qua đúng miệng giếng, nhưng lo cái giếng này không phản chiếu mình, sẽ không nhận lấy luồng ánh sáng vô hình của mình vào trong lòng sâu thẳm của nó ...

Nỗi sợ hãi cũng tự nhiên thôi. Thực tế, cuộc sống có bao nhiêu vẻ, bao nhiêu hiện tượng làm vẩn đục mặt nước tâm hồn con người Xô-viết, làm cho con người đó lúc thì đắng cay, lúc thì vui vẻ, khi thì bị dằn vặt hành hạ, khi được nâng cao. Biết bao nhiêu khía cạnh trong lịch sử của tâm hồn ấy chỉ mới được chúng ta lướt qua thôi, hoặc là, thông thường hơn, bị chúng ta làm sai lạc đi
Nhưng chúng ta còn nhớ. Một nhà thơ thời xưa, khi than khóc những điêu tàn của Giê-ru-ja-lem, thành phố chứa chất bao vui mừng và đau khổ của nhà thơ và cũng là nơi chứa chất bao đau khổ và vui mừng của dân tộc ông, đã thốt lên : “ Hỡi Giê-ru-ja-lem, mai sau nếu có lúc nào ta quên lãng ngươi thì bàn tay phải của ta hãy bạo liệt đi, lưỡi ta hãy dính chặt vào mồm, ta cam chịu cực hình ấy, nếu ta không mãi mãi nhớ đến ngươi, nếu ta không mang niềm vui lớn nhất để nói về Giê-ru-ja-lem”
Điều đó có nghĩa là nhà thơ thời thượng cổ kêu gọi đổ lên đầu mình sự tê liệt của cơ thể cùng với sự tê liệt của tâm hồn ( tức là cái câm lặng vĩnh viễn ) nếu ngày kia ông quên mất chân lý sáng ngời hay là ghê gớm, chân lý của ông và chân lý của dân tộc ông.

Không, chúng ta sẽ không quên gì hết ! Chúng ta mãi mãi trung thành với lời hiệu trịêu của Đảng : nhớ, hiểu rõ và nói lên sự thật, tất cả sự thật, chỉ nói sự thật thôi về cuộc sống của chúng ta, về con người của xã hội Xô-viết và về tâm hồn của họ.Chúng ta sẽ trung thành với bạn, hỡi bạn đọc đang đòi hỏi chúng tôi những điều vừa nói ở trên đây, đang chờ đợi những tác phẩm về cuộc đời của chúng tôi và của bạn! Đằng nào rồi chúng tôi cũng viết tác phẩm ấy, viết với sự giúp đỡ vừa sáng suốt vừa khoan hậu của bạn, chúng tôi sẽ viết nó lên qua việc giãi bày tấm lòng của bạn và tấm lòng chúng tôi - tức là tấm lòng của những người cùng dân tộc. Tôi cũng vậy, có lẽ tôi sẽ viết lên tác phẩm của đời mình chắc chắn nữa là khác !...Nhưng bây giờ thì tôi chỉ mới đang ở ngưỡng cửa .

Những ghi chép này chỉ mới là những bước đường đi tới tác phẩm ấy, nhưng - có một cái gì nói với tôi như vậy - những bước đường này đưa tôi tới gần tác phẩm ấy hơn những lần trước. Dĩ nhiên, đây cũng vẫn mới chỉ là một bản nháp thôi ; nhưng tác phẩm của đời người bao giờ cũng vẫn là dự kiến hơn là hiện thực, bao giờ nó cũng vẫn chỉ là ước mơ, vẫn là niềm vui được- sống - trước - đi bản thân, bản-thân-tác-phẩm-đời-người, bản-thân-tác-phẩm-vĩ-đại. Tuy nhiên, tôi nhắc đi nhắc lại, trong ngày hôm nay đây, những ghi chép này đối với tôi có vẻ tiến gần đến tác phẩm của đời tôi hơn mọi ghi chép khác, và chính vì vậy tôi quyết định cho xuất bản nó. Tác phẩm của một đời người không phải được viết nên trong thánh đường khô cằn của một toà soạn, trong cô đơn – cho dù nó là cảnh cô đơn thuận lợi nhất trên đời - của một phòng làm việc. Theo ý tôi, những ghi chép chuẩn bị cho tác phẩm đó nhất thiết phải được trình bày với công chúng. Không phải niềm kiêu căng mà với niềm hy vọng là độc giả và cả những đồng nghiệp của chúng ta nữa sẽ đến chi viện cho chúng ta. Vậy thì chúng tôi tiếp tục ghi chép như tôi đã bắt đầu viết chúng, không tự coi mình bị trói buộc bởi một hình thức nào câu thúc hơn hình thức nhật ký tâm tư rộng mở cho mọi người, ở đó lẫn lộn quá khứ, hiện tại và vi lai, hồi ức và niềm vui trực cảm cuộc đời, những nhân vật đã chết và những nhân vật đang còn sống. Tôi sẽ trở lại những điều tôi đã viết, người ta sẽ tìm thấy những điều lặp lại. Tôi có bao nhiêu là điều cần nói, và cái hiện tại lại đòi hỏi biết bao nhiêu ở chúng ta ! Nhưng nếu tôi không bao giờ nói trọn được những suy nghĩ của mình thì tôi hiểu rằng, bây giờ đây hơn lúc nào hết, người đọc đang cùng với tôi viết tác phẩm của đời chúng ta, độc giả ấy sẽ hiểu cho tôi đến cùng.

Hiện tại đòi hỏi rất nhiều ở chúng ta, và trước hết đòi hỏi chúng ta bảo vệ hoà bình. Vì vậy, trong những ghi chép vụn vặt này tôi sẽ nói nhiều đến chiến tranh, đến công cuộc bảo vệ Lê-nin-grát vào những năm ghê gớm và cao cả khi thành phố ấy bị bao vây ...

[Siren]

Tôi đã kể đến đoạn, trong căn buồng khách sạn ở U-gơ-lích, ngồi trước cứa sổ có hoa phong lữ, nhìn thấy cái hình dáng dịu dàng của nhà thờ kỳ diệu, tôi đã sống trọn vẹn cuộc đời tôi, bởi thay vì ngôi nhà đã biến mất của tuổi thơ vào ước mơ không thực hiện được tôi vừa nhận ra cái cảm giác lạ lùng của một niềm cảm thông với toàn bộ cuộc đời nhân dân ta trong cả không gian và thời gian . Tuy nhiên, còn một ngày khác nữa đã qua trước cái ngày ở U-gơ-lích, một ngày giống hệt, cũng sôi sục, cũng phong phú như hôm nay. Tôi sẽ cứ gọi nó, có lẽ hơi quá trang trọng đi đấy, là đỉnh cao ngày tháng, nó đã gợi cả cho tôi cảm hứng để viết ra một số câu thơ nữa, nhưng thơ tôi hồi ấy đã không diễn tả nổi lấy một phần trăm những gì tôi cảm nghĩ, nhưng điều này tôi đã nói trước rồi, tác phẩm của cả đời muốn thành hình dáng phải xuyên qua cơ man những nỗi thăng trầm.

Cái đỉnh cao ngày tháng ấy là vào đầu tháng mười năm 1941, ở cửa ô Nép-xki. Nhưng tôi cần mô tả trước( tạm thời tôi sẽ nói gọn ) đến cái cửa ô Nép-xki này vào buổi bình minh của đời tôi : Thiếu việc này những người khác cũng như, than ôi, cả bản thân tôi nữa sẽ chẳng hiểu mô tê gì.

Trong nỗi ham muốn, được bắt đầu bằng chỗ khởi đầu, có lẽ cả sự cần thiết hàn nối tất cả cuộc đời tôi, thành một khối đơn nhất, sự cần thiết nhớ lại, so sánh suy nghĩ lần nữa về tất cả những gì mà đời tôi chưa đựng từ ngọn nguồn, sự cần thiết tập hợp cái Tôi của tôi trong những thời gian bị gián đoạn trước hết bởi chiến tranh và tiếp đến là những sự kiện xảy ra vào thời kỳ 1953-1957.

Trí nhớ của tôi đi ngược lại thời gian khá xa, về tận năm tôi mới lên ba. Tôi thấy mình trở lại căn nhà gỗ của gia đình giữa những người mà vì khá nhiều lý do, tôi biết rõ và yêu mến từ bao giờ ; bà nội béo phị của tôi Ôn-ga Mi-khai-lốp-na, ông nội Kơ-rít-xtô-pho, mẹ tôi và ba tôi, những người đẹp nhất trần đời. Ơ-đô-xi tức Đu-ni-a, người ở gái làm đủ mọi thứ việc trong nhà và cũng là vú nuôi của chúng tôi. Bà số 2 của tôi , bà ngoại Ma-ri-a I-va-nốp-na người thấp bé thân sinh ra mẹ tôi ( chúng tôi gọi là Ma-sa), một lô những chú họ, những cô họ và cuối sổ là em bé Mu-xi-a của tôi, chẳng biết từ đâu đến với gia đình một cách huyền bí.

Những kỷ niệm của tôi bắt đầu chính từ cái đêm nó ra đời, và từ đêm hôm đó, ký ức tôi như một con tằm, bắt đầu nhả tơ kéo sợi gắn các sự kiện tản mát lại thành một chuỗi đời người liên tục.

Kỷ niệm xa xôi nhất mà tôi con nhớ lại được là Ơ-đô-xi bế tôi trong đôi tay vạm vỡ của chị, chị bế tôi đi dọc căn nhà chìm trong bóng tối mờ mờ, ở đây mờ mờ thấy nhiều người đang tất bật.Chị bế tôi đi qua gian nhà bếp có ánh lửa rung rinh ; qua hành lang dậy mùi phố xá và giá rét ; chị bế tôi đến tận buồng của mẹ tôi.

[Siren]

Một ngọn đèn lồng màu xanh da trời được thắp sáng. Đèn treo trên trần, và căn buồng như ngập trong ánh sánh xanh thanh thiên. Có mùi gì ngộ lắm và trong buồng rất nóng. Dưới ngọn đèn, ở chính giữa buồng, có cái gì lạ na ná một chiếc giường, với một tấm màn trắng có góc nhọn trông giống hệt một chiếc thuyền bằng giấy. Thêm vào đấy, cái thuyền ấy lại đu đưa và phát ra một tiếng như tiếng ngọn lá bị vò. Vậy thì đúng là một chiếc thuyền bằng giấy thật rồi, nhưng là một chiếc thuyền to to là. Bà ngoại Ma-sa của tôi, người gầy nhẳng, mặc toàn đồ đen, nhịp nhàng đưa đẩy nó. Bà nội Ôn-ga mặc áo choàng mầu lửa, đôi tay đồ sộ khoanh lại trên bộ ngực đồ sộ, đứng ở phía bên kia chiếc thuyền lớn ấy. Nhưng cái mà tôi trông thấy đầu tiên là cửa sổ. Trên những ô cửa kính đóng băng bởi đêm tháng giêng. Ánh sáng ngoài đường phố chiếu hắt vào làm nhảy nhót những ngọn lửa rực rỡ: xanh lá cây, đỏ, vàng, xanh da trời; những ngọn lửa đanh chơi trò chạy đua, vọt ra, xoắn lại, nhảy lên, bện vào nhau, khiến tôi không làm sao rời mắt khỏi cảnh tượng đó được.
- Ôn-ga, hãy nhìn xem em bé của em kìa!- Chị Ơ-đô-xi thì thầm.

Chiếc thuyền không động đậy nữa. Tôi trương mắt nhìn. Nằm trên đáy trắng của chiếc thuyền là một mảng gì tôi tối, nhăn nheo như một cái vỏ bồ đào và hao hao giống một con búp bê. Tôi đưa tay ra. Người ta không cho tôi sờ vào cái vật đó. Ơ-đô-xi hỏi khẽ

- Ôn-ga có thích em bé không?

Tôi đang nóng lòng muốn nhìn lại các kính cửa sổ nên quay đầu đi và nghiêm trang đáp:

- Không, tại nó đỏ lòm.

Hai bà tôi phá ra cười. Các cô tôi cũng cười theo. Đêm tối mịt rồi mà chẳng ai chịu đi ngủ. Trừ mẹ tôi (buồn cười thật) mẹ nằm sau bức màn, còn tất cả mọi người xúm xít quanh chiếc thuyền nhỏ. Ai cũng cúi xuống nhìn nó, người ta thì thầm, người ta đu đưa nó, và người ta hôn tôi. Mọi người đều rất đáng yêu: bà, ba, ông nội, các cô...

Ra đời trên chốn At-lan-tít ( một chốn đẹp đẽ trong thần thoại phương Tây tương truyền đã chìm ngập xuống Đại Tây Dương –ND) xa xôi của những người ấy, tô là thịt và máu của họ. Mọi người đã chăm lo dạy dỗ tôi những gì mấy nghìn năm nay ông cha đã dạy dỗ họ: dạy đi, dạy nói. Tôi đã trông thấy cơn đại hồng thuỷ nhận chìm Át-lan-tít, và bản thân tôi, trong tất cả khả năng sức lực của mình, tôi đã góp phần vào sự nhận chìm ấy. Tuy nhiên, nghĩ lại thời đó, nỗi nhớ nhung da diết thỉnh thoảng lại dày vò tôi.

Những năm đầu tiên của đời tôi, cũng như của tất cả mọi người, là những năm tháng tuyệt đẹp đầy rẫy những điều huyền bí và những phát hiện trong lòng một thế giới hoàn toàn lạ.

Tôi nhớ lại quãng thời gian ấy với một niềm kính trọng sâu sắc, một nỗi trìu mến bâng khuâng và cả một chút ganh tỵ nữa với con người tôi hồi đó. Tôi nhớ lại những năm ấy như nhớ đến một xứ mà người ta đã quên mất con đường đi tới nơi, như một phong cảnh thần thoại mà lòng ta mãi mãi sẽ chẳng bao giờ nguôi nhớ...