Điều kiện địa lý và tư duy dân tộc nước Nga

[Viktor Ivanov]

Bùi Mỹ Hạnh*


Tư duy dân tộc là một bộ phận cấu thành của văn hoá dân tộc. Nghiên cứu tư duy dân tộc rất cần thiết cho việc hiểu mối tương quan thiên nhiên, lịch sử, văn hoá và xã hội trên một lãnh thổ nhất định. Và đối tượng quan tâm trước hết đó là con người.
Nghiên cứu tư duy dân tộc Nga giúp cho người học tìm ra những cách tiếp cận đúng để hiểu nhiều vấn đề trong lĩnh vực kinh tế – xã hội và chính trị, dự đoán được những nét chính yếu của tương lai nước Nga. Nhà văn Nga nổi tiếng M.A. Sholokhov từng nói: “Khắc nghiệt, hoang dã – biển và núi đá. Không có gì nhân tạo cả, và con người phải đối mặt với thiên nhiên. Thiên nhiên này đã đặt dấu ấn sức khỏe và tính tự kiềm chế sáng suốt lên người lao động – ngư dân và nông dân”[3]. Nghiên cứu chi tiết những quy luật thiên nhiên, ta có thể hiểu được cả tính quy luật thái độ ứng xử và tính cách của con người.
Có thể thấy trong rất nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật cũng như các công trình nghiên cứu khoa học chuyên ngành địa lý, tâm lý những đoạn nói về sự ảnh hưởng to lớn của điều kiện địa lý nước Nga lên tính cách, tư duy dân tộc Nga. Ví dụ như I.A. Iliyn viết: “Nước Nga đặt chúng ta mặt đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt và bao quát với mùa đông giá lạnh và mùa hè thiêu đốt, với mùa thu tuyệt vọng và mùa xuân bão táp khủng khiếp. Thiên nhiên làm ta phải do dự, buộc ta phải sống bằng quyền lực và độ sâu của nó. Chính vì vậy mà tính cách Nga rất mâu thuẫn”[2]. Còn S.N. Bulgakov thì viết về khí hậu lục địa (sự cách biệt nhiệt độ ở Oimiakon đạt đến 104 0C) có lẽ là tác nhân làm cho tính cách Nga có đặc trưng là mâu thuẫn: vừa khao khát tự do tuyệt đối vừa thuần phục kiểu nô lệ, vừa tín ngưỡng vừa vô thần – những tính chất này của nếp nghĩ, tư duy Nga rất khó hiểu đối với người châu Âu, tạo cho nước Nga vòng bí ẩn, thách đố và không thể đạt đến được.
Bài viết này trình bày một số yếu tố địa lý – cụ thể là: (1) vị trí địa lý, (2) khí hậu, (3) cảnh quan và độ rộng lãnh thổ nước Nga – ảnh hưởng đến tư duy, tính cách dân tộc Nga.
1. Vị trí địa lý
Các sự kiện nói nên rằng quốc gia Nga (Xô Viết) và dân tộc Nga từng được “lập trình sẵn” về lịch sử, địa lý và tâm lý để đối trọng với sự ép buộc khắc nghiệt nhất từ bên ngoài. Dân tộc Nga được sinh ra ở trung tâm lục địa Á – Âu, ở đồng bằng không được biển cũng như núi che chở cả ở phía tây và phía đông để chống lại xâm nhập quân sự từ Bắc Á và từ Tây Âu. Phương pháp duy nhất để bảo tồn tính tự chủ trong điều kiện này là chiếm càng nhiều đất càng tốt để buộc chân được quân đội của kẻ thù.
Không gian bao la và sự cần thiết đối mặt bằng sức mạnh liên kết đồng thời của nhiều dân tộc từ tây sang đông đã nảy sinh một dạng tư duy tâm lý tiềm thức và có ý thức (“chuẩn bị chậm nhưng đi nhanh” – dạng tâm lý lý tính hướng nội), tập trung quyền lực ở một nhà nước chuyên chế (quân chủ tuyệt đối hay chuyên chế kiểu Đông phương).
Tính chất Bắc Á – Âu của nước Nga đã tạo nên dạng tâm lý dân tộc không chỉ phù hợp với những xu hướng thịnh hành trên thế giới, mà còn đối lập trực tiếp với chúng. Từ đó, thay vì phát triển sản xuất hàng hoá là tâm lý kinh tế tự nhiên (từng là cứu cánh trong những năm bị nước ngoài vây hãm, nhưng không hiệu quả cho vịêc xây dựng một nền kinh tế mạnh), thay vì tính tự chủ là thói quen được bảo hộ, thay vì những đòi hỏi vật chất cao là tính dễ dãi với điều kiện sống.
2. Khí hậu
Người học cần được đưa đến kết luận rằng tính khắc nghiệt của khí hậu Nga đã ảnh hưởng mạnh đến tư duy dân tộc Nga. Sinh sống trên lãnh thổ nơi mùa đông kéo dài đến gần nửa năm, người Nga đã tạo cho mình một sức mạnh ý chí lớn lao, tính kiên trì trong tranh đấu vì sự sống còn trong điều kiện khí hậu giá lạnh. Nhiệt độ thấp trong suốt phần lớn của năm đã ảnh hưởng đến khí tính dân tộc. Người Nga thường đa sầu, chậm chạp hơn người Tây Âu, do người Nga phải bảo tồn và tích lũy năng lượng của mình, nguồn năng lượng cần thiết cho cuộc đấu tranh chống cái lạnh. “Dân Nga phải tiêu tốn biết bao sức mạnh, tiền bạc và thời gian để bảo vệ mình chống cái lạnh, giữ gìn những gì khai thác được và vận chuyển chất đốt, bảo quản hệ thống sưởi ấm nhà cửa, củng cố các công trình xây dựng, cứu nạn tàu thuyền, bến cảng, cầu cống, dọn tuyết trên các con đường, chống lũ lụt, may quần áo ấm”[3]. Mùa đông Nga kéo dài và lạnh giá được phản ảnh bằng dấu ấn khốn khó trong tâm hồn người Nga.
Mùa đông Nga khắc nghiệt ảnh hưởng đến truyền thống hiếu khách của người Nga. Từ chối người đi đường trong điều kiện khí hậu mùa đông có nghĩa là đẩy họ vào cái chết lạnh. Vì vậy, tính hiếu khách được người Nga hiểu là nghĩa vụ. Tính khắc nghiệt và hà khắc của thiên nhiên dạy cho người Nga tính chịu đựng và biết lắng nghe. Nhưng có ý nghĩa hơn cả là cuộc đấu tranh không ngừng và bền bỉ với thiên nhiên khắc nghiệt. Từ lâu, bên cạnh nghề nông người Nga phải làm nhiều nghề khác nhau. Điều này được giải thích bởi hướng suy nghĩ thực tế của họ, tính linh hoạt và tính sáng suốt. Cách tiếp cận cuộc sống một cách sáng suốt, tính toán và thực dụng không phải lúc nào cũng giúp được người Nga, vì khí hậu độc đáo của nước Nga cũng có lúc làm đánh lừa cả những kỳ vọng khiêm tốn nhất. Và do quen với những thất vọng này, người Nga đôi khi lại chọn những quyết định thiêu thân, ít hy vọng nhất để chống lại thói đỏng đảnh của thiên nhiên bằng sự đỏng đảnh của lòng can đảm của chính mình. Xu hướng trêu chọc hạnh phúc, đùa với thành công là sự may rủi của người Nga.
Trong hoàn cảnh không thể dự đoán trước được như vậy, khi thành quả lao động phụ thuộc vào thói đỏng đảnh, thất thường của thiên nhiên, thì chỉ có thể sống được với một sự lạc quan vô bờ bến. Trong bảng xếp loại các nét tính cách dân tộc do tạp chí Reader’s Digest lập ra bằng cách thăm dò dư luận ở 18 nước châu Âu vào tháng 2 năm 2001, phẩm chất này ở người Nga đứng đầu. Có đến 51% người Nga được hỏi cho mình là người lạc quan, chỉ có 3% là người bi quan. (Ở các nước châu Âu còn lại, những phẩm chất dứng đầu lại là ổn định, cầu ổn) [1].
Người Nga quý những ngày làm việc sáng sủa, vì những ngày này không nhiều. Điều này buộc nông dân Nga phải vội vàng làm việc cật lực để kịp làm được nhiều việc trong một khoảng thời gian ngắn. Không một dân tộc nào ở châu Âu lại có khả năng làm việc căng thẳng như vậy trong một thời hạn ngắn. Lòng yêu lao động này có lẽ đặc trưng chỉ cho người Nga. Khí hậu đã ảnh hưởng đa diện đến tư duy của người Nga. Cảnh quan cũng góp phần gây ảnh hưởng không nhỏ. V.O. Kliuchevsky nói rõ về ảnh hưởng của cảnh vật Nga lên tính cách con người như sau: “Nước Đại Nga thế kỷ 13–15 với những cánh rừng, đầm lầy trên từng bước đi đã tạo ra cho người dân muôn ngàn mối hiểm nguy nhỏ, những khó khăn và khó chịu mà người dân phải thoát ra được và phải từng phút đấu tranh với chúng. Điều này tập cho người Nga theo dõi, quan sát thiên nhiên tinh tường, theo cách diễn tả của họ, là khi đi thì vừa phải ngoái lại nhìn, vừa phải dò thử đất dưới chân, không nhảy xuống nước nếu không tìm được chỗ nông (tức phải thăm dò nông sâu cẩn thận, đắn đo suy nghĩ thật kỹ lưỡng trước khi làm việc gì đó), phát triển trong họ tính tháo vát trong những khó khăn và nguy hiểm, thói quen đấu tranh bền bỉ với thiên tai và mất mát”[3].
Ở châu Âu không có dân tộc nào ít được nuông chiều, ít đòi hỏi, ít chờ đợi ở thiên nhiên và số phận, biết chịu đựng như dân tộc Nga. Nét độc đáo của thiên nhiên Nga, tính thất thường và khó dự đoán của nó được phản ánh trong nếp nghĩ, cách tư duy của người Nga. Những cái thất thường và ngẫu nhiên đời thường dạy họ suy xét nhiều về đoạn đường đã trải qua hơn là hình dung con đường đi tiếp, nhìn lại quá khứ nhiều hơn là nhìn về phía trước. Trong cuộc đấu tranh với những đợt ấm lên bất ngờ và những đợt giá buốt tháng tám, với tiết trời ướt át tháng giêng không dự đoán được, người Nga trở nên thận trọng hơn, có tính quan sát hơn, học cách nhận thức hậu quả hơn là đặt ra các mục tiêu, giáo dục cho mình kỹ năng đưa kết luận về nghệ thuật quan sát. Kỹ năng này cũng chính là cái mà ta gọi là con mắt sau gáy… “Thiên nhiên và số phận dẫn dắt người Nga, dạy họ biết bước ra con đường thẳng rộng lớn từ những quãng đường gập ghềnh khúc khuỷu”[3].
3. Cảnh quan và độ rộng lãnh thổ
Thiên nhiên Nga tuyệt vời cùng tính đồng bằng của cảnh quan Nga đã dạy cho nhân dân biết suy tưởng, trực quan. Nhưng suy tưởng thái quá rất dễ trở nên mơ mộng, lười biếng, thiếu ý chí, ghét lao động. Tính cẩn trọng, ưa quan sát, trầm ngâm, tập trung suy tưởng và trực quan – đó là những nét tính cách được giáo dục trong tâm hồn Nga bởi chính cảnh quan Nga.
Phần nhiều những nét tính cách tư duy Nga được xác định bởi tính chất bao la mênh mông của không gian Nga. Một lãnh thổ rộng lớn thưa dân cư đòi hỏi có một kiểu người đặc biệt mới khai khẩn được nó. Những người này có khả năng hành động quyết đoán, táo bạo và quả cảm. Theo tính toán của P.S. Shirikin, sau 75 năm (từ thời Ermakov chinh phục Siberi đến khi Moskvitin bước ra Thái Bình Dương), lãnh thổ nước Nga tăng lên 10 triệu km2 – một trong những nước thực dân có tầm cỡ lớn nhất thế giới. Để so sánh, có thể lấy số liệu các cuộc thám hiểm của Columb nhập vào đế quốc Tây Ban Nha vùng biển Caribe 2.777.000 km2, Cortes – 2.067.000 km2, Pisarro – 1.285.200 km2 [3].
Nhưng trong các cuộc chinh phục ở Nga, không một dân tộc Siberi và Viễn Đông nào bị tuyên bố là “hoang dã” và bị tiêu diệt. Và khắp nơi trên đường đi của mình, người Nga đã tạo dựng một mạng lưới các pháo đài– làng thôn và chúng đóng vai trò quan trọng như trung tâm kinh tế của những vùng lãnh thổ được khai hoá. Cư dân của những pháo đài này có tính đặc trưng là tháo vát, yêu tự do khác thường và dễ nổi loạn. Phần lớn dân chạy trốn “khuất mắt vua” ra khỏi Ural, và chính bản thân chính quyền Sa hoàng cũng muốn giữ những công dân này càng xa thủ đô càng tốt.
Người Nga không chỉ hình thành trong không gian dân tộc khép kín, mà còn ở đồng bằng rộng mở – đồng bằng của những cuộc đồng hoá. Họ được “luyện” trong cái nồi chảo này và bước ra khỏi nó với hai tính chất nền tảng – tinh thần thống nhất mạnh mẽ và thái độ hoà giải nảy sinh từ kinh nghiệm sống có bề dày nhiều thế kỷ với các dân tộc láng giềng (cả với những dân tộc mà họ chiếm đất và những dân tộc vì lợi ích đã tự liên kết với họ, nhất là với các dân tộc cho rằng điều quan trọng đối với bản thân mình là truyền bá kiến thức và những yếu tố sáng tạo của nền văn hoá dân tộc mình cho người Nga).
Người Nga vốn xa lạ với tính thù địch và cạnh tranh do họ có sự vượt trội hiển nhiên và có cội rễ nhân dân hùng hậu với nòng cốt Moskva. Cội rễ Nga này vững chắc đến độ từng nấu hoà tan cả những vị Sa hoàng mang dòng máu Đức, những giới công chức Cận Baltic, cả các chức sắc người Tarta, cả giới thượng lưu nói tiếng Pháp và Chính thống kiểu Ukraina.
Tính bao la và không thể đạt được của những vùng không gian nước Nga không thể không ảnh hưởng đến thái độ của các nước láng giềng. Sa hoàng Aleksandr Đệ tam từng nói trước khi sang thế kỷ 20: “Hãy nhớ là nước Nga không có bạn bè. Họ sợ sự rộng lớn của chúng ta”. P.A. Vyazemsky, nhà nghiên cứu văn học và bạn của A.S. Pushkin, nói đến khái niệm khách quan về nước Nga trong suy nghĩ của người ngoại quốc như sau: “Nếu anh muốn cho một người thông minh, người Đức hay người Pháp, nói ra một điều xuẩn ngốc, thì hãy đòi anh ta nói ra suy luận của mình về nước Nga. Đó là đối tượng buộc anh ta phải chóng mặt và làm khả năng suy nghĩ của anh ta giảm thiểu ngay tức thì”[3].
Vấn đề khắc phục những khoảng không bao la và khoảng cách luôn luôn là một trong những vấn đề chủ yếu nhân dân Nga. Sa hoàng Nikolai Đệ nhất từng nói: “Khoảng cách là nỗi bất hạnh của nước Nga”. Ở mỗi người dân Nga đều có tính bền bỉ, căn cơ của một nông dân hoà cùng dòng máu du mục can đảm với khát vọng thoát khỏi nơi sống đã lâu để tìm kiếm những gì tốt đẹp hơn. Người Nga không phân biệt ranh giới Âu–Á mà biết cân bằng giữa hai phương thức phát triển. Ví dụ cho tính chất này có thể thấy rất nhiều trong lịch sử Nga: sự chấp nhận Cơ-đốc giáo với ách cai trị Mông Cổ – Tarta, những cuộc xâm lược của các quân đội châu Âu với những cuộc nổi dậy của Stephan Razin và Pugachop, các cuộc cải cách châu Âu với quyền sở hữu nông nô, định hướng cải tổ phương tây ngày nay với thói tham nhũng châu Á của các quan chức.
Không gian bao la dễ dàng quy thuận dân tộc Nga, nhưng việc tổ chức các khoảng không gian này trong một quốc gia lớn nhất thế giới, việc gìn giữ nó và duy trì trật tự trong nó thì không dễ dàng gì. Tầm rộng lớn của quốc gia đặt ra trước nhân dân Nga những nhiệm vụ vượt sức, giữ người Nga luôn ở tình trạng căng thẳng vượt bậc. Tất cả những điều này cũng không thể không được phản ánh trong tư duy Nga. Tâm hồn Nga bị ức chế bởi những cánh đồng Nga bát ngát, các lớp tuyết Nga dày mênh mông, nó như bị chìm nghỉm, hoà tan trong sự mênh mông bát ngát này.
Sự cai quản những vùng đất bao la của nhà nước kèm theo sự tập trung hoá cao độ sự phục tùng suốtû đời đối với lợi ích quốc gia và sự đè nén mọi lực lượng xã hội, tự do cá nhân diễn ra từ dưới lên. Tập trung hoá được phản ánh trong tinh thần Nga theo hai hướng. Thứ nhất, người Nga quyết định rằng người điều hành những khoảng không gian rộng lớn như vậy (tức nước Nga) và một dân tộc vĩ đại thì phải có nguồn gốc xuất thân gần như siêu tự nhiên. Từ đây nảy sinh ra sự tôn thờ cá nhân, tình cảm biết ơn đối với “vua cha” trong tâm hồn người Nga. Thứ hai, cảm giác có một người nào đó đứng trên mình nhìn thấy và điều khiển mọi hoạt động của mình đã hoà thành một tính chất trong tâm hồn người Nga – đó là tính vô tư.
Độï rộng của tâm hồn Nga cũng như đất đai, sông ngòi, cánh đồng Nga vậy – tất cả đều có thể được tâm hồn Nga tiếp nhận: mọi tình cảm, cá tính và phẩm chất con người đều có chỗ trong tâm hồn người Nga. Người học sẽ cảm thấy thú vị nếu phân tích không chỉ những phẩm chất tốt đẹp của dân tộc Nga, mà còn cả những nét tính tiêu cực của họ nữa. Quyền lực của độ rộng đối với tâm hồn Nga cũng làm nảy sinh một loạt “tính xấu” của người Nga.
Đó là các tính lười biếng, vô tư, thiếu chủ động sáng tạo, ít có tinh thần trách nhiệm. “Độ rộng của đất Nga và độ rộng của tâm hồn Nga đã bóp nghẹt nhiệt tình Nga, mở ra khả năng chuyển động theo hướng quảng đại”[3]. Thói lười biếng Nga (tính lười Oblomov) phổ biến ở mọi tầng lớp nhân dân. Người Nga lười thực hiện những công việc không có tính nghĩa vụ nghiêm ngặt. Tính lười Oblomov một phần được thể hiện như tính không chính xác, hay đến muộn (đến nơi làm việc, nhà hát, những cuộc gặp mặt công việc).
Nhìn lãnh thổ bất tận của mình, người Nga bằng lòng với ý nghĩ rằng dù sao cũng không thể cai quản chặt chẽ được một lãnh thổ rộng lớn như vậy. I.A. Iliyn nói: “Nước Nga ban tặng cho chúng ta tài nguyên thiên nhiên khổng lồ – cả bên ngoài và bên trong lãnh thổ”[2]. Người Nga cho rằng những nguồn tài nguyên ấy là vô tận và không hề gìn giữ chúng. Điều này làm nảy sinh trong nếp nghĩa của người Nga tính lãng phí. Người Nga cho rằng mọi thứ ở họ đều rất nhiều. “Từ ý nghĩ cho rằng tài sản thiên nhiên của chúng ta là dư thừa, trong tâm hồn chúng ta tỏa rộng tình cảm tốt bụng, rộng lượng, an bình, cởi mở, thích giao tiếp… cái gì cũng sẽ đủ, hơn nữa Chúa sẽ còn ban tặng thêm” [2]. Đây chính là cội nguồn tính rộng lượng của người Nga.
Tính an bình, tốt bụng, rộng lượng “bẩm sinh” của người Nga trùng lặp một cách lạ thường với đạo lý của Chính thống giáo. Tính hoà hợp ở người Nga cũng có gốc từ nhà thờ. Đạo lý Cơ đốc hàng bao thế kỷ trước đã giữ vững được tính quốc gia gia, ảnh hưởng mạnh mẽ đến tính cách dân tộc Nga. Đạo Chính thống giáo dục người Nga sống có tinh thần, tình yêu vị tha, sẵn sàng giúp đỡ, hy sinh và lòng tốt. Sự thống nhất nhà thờ và nhà nước, cảm nhận mình không chỉ trung thành với đất nước mà còn là một phần bé nhỏ của một cộng đồng văn hoá vĩ đại đã phát triển ở người Nga lòng yêu nước diệu kỳ dẫn đến hy sinh anh dũng. Nhà tư tưởng Nga nổi tiếng A.I. Ghertsen viết: “Mỗi người Nga đều nhận thức mình là một phần của cả quốc gia, nhận thức được sự ruột thịt của mình với toàn thể nhân dân”[2].
Sự phụ thuộc của tư duy dân tộc Nga vào những yếu tố địa lý tự nhiên có thể được tóm tắt trong bảng dưới đây.

Yếu tố ảnh hưởng đến tư duy Nét tính cách
1. Vị trí địa lý Tự ý, tự do
Tự do tinh thần
Tính bị áp chế
Tâm lý lý tính hướng nội
Chuyên chế
Tâm lý kinh tế tự nhiên
Thói quen được bảo hộ
Dễ dãi với điều kiện sống.
2. Khí hậu (khí hậu khắc nghiệt, mùa đông kéo dài, nhiệt độ thấp) Đa sầu
Chậm chạp
Không quý trọng lao động của mình
Hiếu khách
Chịu đựng
Tuân lệnh, nghe lời
Chủ nghĩa tập thể
Đoàn kết tập hợp
Mâu thuẫn
3. Cảnh quan và độ rộng lãnh thổ Độ rộng tâm hồn
Suy tưởng, trực quan
Mơ mộng
Quan sát
Trầm tư
Theo dõi thiên nhiên
Suy ngẫm về quá khứ
Rộng lượng
Lãng phí
Thiếu chủ động sáng tạo
Lười biếng (Thói lười Oblomov)
Phân tích môi trường văn hoá dân tộc và tự nhiên về mặt điều kiện địa lý cho phép mở ra những đặc tính quan trọng nhất của tư duy bất cứ dân tộc nào và cho phép theo dõi những giai đoạn cũng như các nhân tố hình thành tư duy dân tộc.

[htienkenzo]

Chúng ta đã thực sự hiểu nước Nga?
PGS - TS Phạm Vĩnh Cư
Tuần Việt Nam

Mặc dù rất yêu mến, nhưng chúng ta còn hiểu biết hời hợt và lệch lạc về nền văn hoá ấy, cho nên không thể nói rằng văn hoá Nga đã bắt rễ sâu vào Việt Nam như văn hoá Pháp, mặc dù về mặt chính trị, trong thời kì dài ta và Pháp là thù mà ta với Nga lại là anh em chí thân chí cốt.
Bài viết mang tiêu đề "Mấy suy nghĩ về giao lưu văn hóa Việt - Nga"* được tác giả đăng trên Tạp chí Văn Học số 6 năm 1994. Ông đã viết bài này với tất cả sự hiểu biết về nước Nga và tình yêu, như nó vốn có đối với nước Nga. Đã hơn 10 năm kể từ ngày bài viết được đăng tải, nhưng đến nay, bài viết vẫn còn giữ nguyên giá trị.
Từ sau Cách Mạng Tháng Tám đến những năm gần đây, rõ ràng không có nước nào trên thế giới lại giao lưu văn hoá với nước ta một cách mạnh mẽ, liên tục và trên nhiều bình diện như nước Nga. Có điều trước đây, chúng ta bang giao với Nga không phải như một quốc gia độc lập, có chủ quyền, mà chỉ như một bộ phận cấu thành, tuy là bộ phận lớn nhất, quan trọng nhất trong Liên Bang Xô Viết. Giờ đây, Liên Xô không còn nữa.
Trên vũ đài lịch sử, tái hiện nước Nga như một cường quốc văn hoá, một dân tộc có một nền văn hiến vĩ đại đã trải qua nhiều bước phát triển thăng trầm, đột biến hết sức phức tạp, chúng ta đứng trước sự tất yếu phải tiếp tục và đổi mới những mối quan hệ văn hoá với Nga và các nước trước kia là thành viên của Liên Bang Xô Viết.
Muốn thành công trong việc hệ trọng này, thiết tưởng cần nhìn lại chặng đường đã qua, đánh giá khách quan và công bằng kết quả của gần nửa thế kỷ giao lưu văn hoá với Nga trong khuôn khổ Liên Bang Xô Viết, rút ra những bài học thiết thực, từ đó đề ra những đường hướng chủ trương xác đáng, phù hợp với những nhiệm vụ xây dựng nền văn hoá nước nhà trong giai đoạn mới.
Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đề cập hết sức hời hợt, tới một khía cạnh của bản tổng kết cần được xây dựng ấy: đó là đánh giá mức độ và tính chất của sự hiểu biết lẫn nhau và làm giàu thêm cho nhau đã đạt được giữa nước ta và Nga trong lĩnh vực văn hoá. Do số trang có hạn, xin chỉ nói về tác động văn hoá Nga ở Việt Nam. Nó đã vào nước ta như thế nào và đã ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của nền văn hóa nước ta trong những năm qua?
Văn hóa Xô Viết là hiện tượng lịch sử không thể hồ nghi...
Trước tiên cần nói rằng khái niệm "văn hoá Nga" ở Liên Xô trước kia cũng như ở nước ta gần đây vẫn thường được hiểu theo nghĩa hẹp. Khi nói đến văn hoá Nga, người ta thường quan niệm đó là văn hoá của nước Nga, của dân tộc Nga trong quá khứ lịch sử, trước Cách Mạng Xã Hội Chủ Nghĩa Tháng Mười.
Còn những gì mà người Nga và các dân tộc khác trong Liên Bang Xô Viết làm nên trong lĩnh vực văn hoá từ sau Cách Mạng Tháng Mười thì được hợp nhất vào một phạm trù bao trùm "Văn Hoá Xô Viết", phạm trù này đã mau chóng trội vượt lên hàng đầu trong nền tuyên truyền, giáo dục, khoa học xã hội Xô Viết, đẩy lùi xuống hậu cảnh, vào trong chỗ râm tối quan niệm truyền thông về văn hoá như một thực thể tinh thần mang dấu ấn, bản sắc của từng dân tộc riêng biệt, trong trường hợp cụ thể này là của dân tộc Nga, Ucraina, Litva, Grudia, v.v...
Văn hoá Xô Viết, như những lý luận gia và những người lãnh đạo, quản lý nó quan niệm, là một nền văn hoá có tính chất quốc tế, nó do tất cả các dân tộc trong Liên Bang Xô Viết tạo nên và là tài sản tinh thần chung của họ, do đó nó không mang dấu ấn đặc thù của một dân tộc nào riêng biệt.
Như chúng ta dễ thấy, ngay cái tên nhà nước: "Liên Bang Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Xô Viết" cũng không mang dấu hiệu về một quốc gia hoặc dân tộc cụ thể nào đã từng tồn tại trong lịch sử và điều đó không phải là ngẫu nhiên.
Thay vì cho cái đế chế Nga, "nhà tù của các dân tộc" trước đây, những người kiến tạo Liên Bang Xô Viết chủ trương xây dựng một nhà nước mà trong đó hàng trăm dân tộc lớn nhỏ sẽ hoà đồng hợp thành một "Cộng đồng lịch sử mới - nhân dân Xô Viết" (Hiến pháp Liên Xô 1977).
Cơ sở hợp nhất có sức mạnh vượt lên trên mọi sự khác biệt dân tộc, sắc tộc ấy là chế độ xã hội chủ nghĩa ưu việt, là chủ nghĩa Mác-Lê-nin, hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, đỉnh cao của trí tuệ loài người, là lý tưởng cộng sản chủ nghĩa ngày càng phát huy sức hấp dẫn, sức thu phục nhân tâm.
Cảm hứng chủ đạo của nền văn hoá Xô Viết chính là cảm hứng sáng tạo thế giới mới, một thế giới tốt đẹp, huy hoàng chưa từng có trong lịch sử mà so với nó, tất cả các giai đoạn trước phải được xem như đêm trường tăm tối (chúng ta hãy nhớ lại những câu thơ của Việt Nam từng truyền đạt cái cảm hứng ấy: "Thuở anh chửa ra đời, Trái đất còn nức nở, Nhân loại chửa thành người, Đêm ngàn năm man rợ ..." - Tố Hữu).
Văn hoá Xô Viết, cũng như Liên Bang Xô Viết, là một hiện tượng lịch sử không thể hồ nghi. Nó đã tạo nên nhiều giá trị chân chính, đạt được những thành tựu xuất sắc, được cả thế giới khâm phục, thiếu chúng không thể hình dung được diện mạo văn hoá thế kỷ XX.
Chiến Hạm Pôtiômkim và Tsapaep, Sông Đông Êm Đềm, và Vaxili Chiôrkin, Người Công Nhân Và Người Nữ Công Trang Viên, và tượng đài kỉ niệm người chiến sĩ Xô Viết ở Berlin, nhạc của Prôkophiev và Sôxtakôvitch cùng nhiều tác phẩm xuất sắc khác của văn học nghệ thuật Nga-Xô-Viết đã chinh phục trái tim của độc giả, khán giả, thính giả khắp năm châu, trong đó có người Việt Nam chúng ta.
Hôm nay, khi những thành tựu, những giá trị văn hoá ấy đang có xu hướng bị phủ định ở ngay quê hương của chúng, chúng ta, những người bạn của nhân dân Nga và các dân tộc khác trong Liên Bang Xô Viết trước đây, có trách nhiệm góp tiếng nói bảo vệ và khẳng định chúng.
Nhưng cũng tồn tại những sai lầm không thể phủ nhận
Nhưng đồng thời cũng không thể không thừa nhận một sự thật rõ như ban ngày: trong quá trình xây dựng nền văn hoá Xô Viết cũng như trong tất cả các lĩnh vực khác, những người lãnh đạo Liên Bang Xô Viết đã phạm phải những sai lầm nghiêm trọng và có hệ thống, chính những sai lầm ấy là nguyên nhân chính dẫn đến sự sụp đổ Liên Bang Xô Viết.
Chúng đã gây nên những tổn thất nặng nề, không thể đền bồi cho văn hoá Nga và các dân tộc khác, hạn chế rất nhiều những thành quả mà đáng lẽ Liên Xô (cũ) có thể đạt được trong lĩnh vực văn hoá, rút ngắn sự tồn tại, thu giảm ảnh hưởng, sức tỏa sáng của văn hoá Xô Viết ngay trong nước và trên thế giới, thậm chí còn tạo ra những hình ảnh méo mó về dân tộc Nga và con người Nga, nhân dân Xô Viết và con người Xô Viết.
Sai lầm cơ bản, tai hại hơn cả là những người lãnh đạo, quản lý văn hoá ở Liên Xô (cũ) thiếu ý thức văn hoá thực thụ nhưng lại nắm quyền lực tuyệt đối.
Theo chúng tôi, sai lầm cơ bản, tai hại hơn cả là những người lãnh đạo, quản lý văn hoá ở Liên Xô (cũ) thiếu ý thức văn hoá thực thụ nhưng lại nắm quyền lực tuyệt đối. Trong suốt hơn 70 năm cầm quyền, họ đã không biết giải quyết đúng đắn quan hệ giữ chính trị với văn hoá và trong văn hoá, mối quan hệ giữa cái giai cấp, cái dân tộc, cái nhân loại phổ biến.
Một đặc điểm đầy kịch tính của lịch sử Nga đó là một cuộc cách mạng, một cuộc đảo lộn xã hội triệt để nhất, khốc liệt nhất đã nổ ra ở đó đúng vào lúc nền văn hoá Nga đương phát triển rực rỡ và toàn diện, khi mà theo lời một nhà văn hoá Nga hiện đại, đất nước Nga đang nở những thiên tài.
Trong cuộc đấu tranh ấy, những người chiến thắng, trái ngược với những tuyên bố chính thức của họ, rất nhiều khi đã đưa vào lĩnh vực vắn hoá - lĩnh vực lưu giữ, phát tỏa ánh sáng vĩnh hằng của những mục tiêu cao nhất của nhân sinh - những quy luật, những phép ứng xử của cuộc chiến tranh giai cấp nhất thời.
"Ai không đi với chúng ta tức là người ấy chống lại chúng ta" - phương châm ấy được áp dụng với một sự nhất quán đáng sợ với những tinh hoa của dân tộc Nga và các dân tộc khác trong Liên Bang Xô Viết.
Nếu năm 1922, thời Lê-Nin, nhà đương cục đã trục xuất ra khỏi đất nước hơn 200 trí thức lớn, bất đồng chính kiến - chính những người này về sau đã tạo nên vinh quang cho nền văn học, triết học, khoa học nhân văn Nga thế kỷ XX ở Châu Âu và Châu Mỹ - thì đến thời Xtalin hàng ngàn trí thức như thế đã bị vùi dập, đọa đầy, giam hãm và thủ tiêu, trong đó có không ít văn nghệ sĩ và nhà khoa học đại tài.
Nhiều người Việt Nam chúng ta đã đọc thiên phóng sự tuyệt vời Nguyễn Ái Quốc "Đến Thăm Một Chiến Sĩ Quốc Tế Cộng Sản" của ông Mandelstam đăng trên tạp chí Ngọn Lửa Nhỏ cuối năm 1923, nhưng không mấy người Việt Nam biết rằng Mandelstam là một nhà thơ rất lớn, một trong những nhà thơ lớn nhất thế kỷ này.
Khi Mandelstam viết bài phóng sự trên, thiên tài của ông đã được nhiều đồng nghiệp thừa nhận. Thế nhưng năm 1938, Mandelstam đã phải chết trong nhà tù khổ sai Sibia, khi chưa đầy 40 tuổi; đến những năm 60 ông mới được minh oan chính trị, còn sáng tác của ông thì mãi đến thời kỳ "cải tổ" mới được xuất bản rộng rãi và đánh giá đúng đắn. (Theo chúng tôi thì chỉ vì một bài báo ấy về Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà nước ta cũng nên in một tuyển tập thơ văn Mandelstam ở Việt Nam, đấy sẽ là một hành động có giá trị văn hoá).


Cùng với Mandelstam, Xvêtaêva và Êxênin, Akhmatôva và Pasternak, Platônôv và Bulgacôv, Philônôv và Malêvitch, Tairôv và Nitxun, Tarkôvxki và Rôxtrôpôvitch, Xidur và Mêiêrkhola, Bakhtin và Lôxev, và sau này Brôdxki và Xolgiê - Nêizvêstnui (chúng tôi chỉ nêu một số tên tuổi lớn nhất, hiện nay lừng lẫy khắp thế giới) - tất cả những văn nghệ sĩ và những nhà khoa học này đều phải chịu đựng những số phận bi kịch chỉ vì họ không thể gò ép mình sáng tác theo đúng những quan niệm, tiêu chí, khuôn mẫu hẹp hòi, cứng nhắc, thiển cận về tính Đảng, tính nhân dân, về chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa mà những người lãnh đạo, quản lý văn hoá Xô Viết đã vạch ra.
Thế nhưng cũng có không ít văn nghệ sĩ và học giả khác đã lựa chọn con đường thực hiện đúng đơn đặt hàng của những người cầm quyền, mặc dù chúng nhiều khi mâu thuẫn với chủ kiến của họ và con đường ấy đã đem lại cho họ danh vọng, địa vị, giàu sang ...
"Hoa hồng" không nở trên những mảnh đất giả dối, gượng ép
Xưa nay, dưới mọi chế độ, sự giả dối, sự không thật lòng, sự gượng ép hoặc cưỡng bức không bao giờ đẻ ra được những sản phẩm văn hoá thực thụ, nhưng nhờ vào tài năng, chúng có thể đã sản sinh ra hằng hà sa số văn hoá rởm cao cấp, bề ngoài giống hệt văn chương, nghệ thuật khoa học chính hiệu.
Thứ hàng rởm cao cấp này nhiều khi rất khó nhận ra, chúng đã đánh lừa những người đặt hàng vốn không tinh tường và cả một bộ phận công chúng, và người ta tưởng rằng đã có được khoa học, văn học, nghệ thuật thực thụ (Con Đường Đau Khổ của Alêcxây Tôlxtôi và các tiểu thuyết của Bônđarev là những ví dụ điển hình), và lại càng khích lệ sự làm đồ rởm cao cấp này.
Sự khích lệ ấy cám dỗ ghê gớm những người kém văn hoá, lôi cuốn họ vào đường mòn dễ đi, khiến cái ngụy văn chương, ngụy nghệ thuật, ngụy khoa học ngày càng lấn át văn học, nghệ thuật, khoa học chân chính, đưa đến sự suy thoái và lạm phát giá trị, hạ thấp và thậm chí nhiều phen nhấn chìm xuống bùn đen uy tín của văn hoá xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và các nước trong cộng đồng anh em cũ.
Nếu Brêgiơnev là nhà văn được giải thưởng Lê-nin, nếu Markov và Bondarev là những cây bút đại thụ, nếu V. Serôv và A. Ghêraximov là những họa sĩ lỗi lạc thì một nền văn nghệ với những nhân vật đầu đàn như thế có lớn thật không?

Bởi vì quả thật, nếu Brêgiơnev là nhà văn được giải thưởng Lê-nin, nếu Markov và Bondarev là những cây bút đại thụ, nếu V. Serôv và A. Ghêraximov là những họa sĩ lỗi lạc thì một nền văn nghệ với những nhân vật đầu đàn như thế có lớn thật không?
Ở Việt Nam ta, ngay những năm quan hệ Việt Xô thắm thiết nhất, khi mọi thành tựu của Liên Xô (cũ) đều được báo chí ta ca ngợi hết lời, vẫn không thiếu những ý kiến chê bai, coi thường khoa học, văn nghệ của những ông Ivan cổ lỗ và tỉnh lẻ.
Đầu những năm 80, một người bạn Nga nói thì thầm với tôi sau ly rượu: "Chúng tôi làm gì có văn học, anh sang nghiên cứu văn học Xô Viết làm gì?"
Tất nhiên, anh bạn ấy không đúng, cực đoan, phiến diện, cũng như ở ta đã là không đúng, nông cạn và hồ đồ những ai bĩu môi chê bai văn học Nga-Xô Viết mà không nhớ tới Sôlôkhov và Tvarđôvxki, chưa đọc văn xuôi của Platônôv và Bitôv, thơ Xtêtaeve và Brôdxki ...
Văn hoá Nga vẫn tồn tại, vẫn đơm hoa kết trái trong một khí hậu mới, khắc nghiệt
Tám mươi năm về trước, chuẩn bị tư tưởng cho cuộc cách mạng long trời lở đất, Lê-nin đã đề ra học thuyết nổi tiếng về hai nền văn hoá trong một nền văn hoá dân tộc. Sự vận dụng giáo điều, máy móc luận điểm ấy của Lê-nin trái với tinh thần của những phát biểu về văn hoá của Lê-nin sau Cách Mạng Tháng Mười, đã đem lại những thiệt thòi, mất mát chưa lường hết được không riêng cho các dân tộc trong Liên Bang Xô Viết.
Thực ra, sự phân hoá văn hoá trong xã hội có giai cấp bao giờ cũng phức tạp, dích dắc hơn nhiều; ngay trong những thời kỳ đấu tranh giai cấp quyết liệt nhất, các nền văn hoá dân tộc cũng không bao giờ bị phân chia làm đôi triệt để mà không còn lại những lớp vỉa trung gian, những yếu tố hợp nhất.
Không bao giờ có thể triệt tiêu cái hạt nhân, cái bản sắc dân tộc của văn hoá để lấy đặc tính của một giai cấp nào đó thay vào đó.
Không bao giờ có thể triệt tiêu cái hạt nhân, cái bản sắc dân tộc của văn hoá để lấy đặc tính của một giai cấp nào đó thay vào đó, cũng như trong một cơ thể sống, không có một bộ phận nào thay thế được bộ phận khác, và lại càng không thay thế được cái chính thể.
Số phận của văn hoá Nga sau Cách Mạng Tháng Mười là một minh chứng. Mặc dù người ta hầu như không nói đến nó nữa, cứ như là nó đã hoà tan toàn bộ vào nền văn hoá Xô Viết quốc tế (chính sách phi dân tộc hoá không tuyên bố thể hiện ở chỗ, thí dụ trong suốt 70 năm, ở Liên Xô -cũ- không xuất hiện một công trình nghiên cứu nghiêm túc nào về bản sắc dân tộc của văn hoá Nga và văn hoá các dân tộc khác trong Liên Bang Xô Viết, người ta tránh né không nói đến tính cách Nga, tâm hồn Nga, tâm thức Nga, dường như để nhường điều đó cho người nước ngoài độc quyền nghiên cứu, suy nghĩ về đề tài này).
Mặc dù như thế, văn hoá Nga vẫn tồn tại, vẫn đơm hoa kết trái trong một khí hậu mới, khắc nghiệt.

Mặc dù như thế, văn hoá Nga vẫn tồn tại, vẫn đơm hoa kết trái trong một khí hậu mới, khắc nghiệt. Hơn thế nữa, mọi thành tựu cao nhất, có sức sống trường cửu nhất của văn hoá Xô Viết đều mang trong mình nhựa sống của văn hoá Nga và các dân tộc khác trong Liên Bang Xô Viết, khi chất dân tộc ở chúng rất dễ nhận thấy, còn những tác phẩm nào mà khí sắc dân tộc mờ nhạt, những tác phẩm chỉ thuần túy là Xô Viết, là xã hội chủ nghĩa thì dù chúng có được tán tụng, biểu dương đến đâu, tuổi sống của chúng vẫn rất ngắn ngủi.
Sông Đông Êm Đềm khác với Thép Đã Tôi Thế Đấy, Vaxili Chiôrkin khác với Tốt Lắm! ở chỗ ấy. Đáng tiếc, trong những năm qua khi giới thiệu văn học, nghệ thuật Liên Xô (cũ), chúng ta thường sao chép một cách máy móc những định giá mang nặng lý do chính trị của bạn, đem lại cho công chúng nước ta những giá trị nhiều khi bị xếp lộn vị trí.
Những giá trị thực sự vẫn được thừa nhận
Tuy nhiên cần phải nói rằng độc giả, khán giả nước ta cũng rất có trình độ, rất mãn cảm, mặc dù từ ghế nhà trường, họ được dạy dỗ ái mộ Maiacôpxki, Ôxtrôvxki, Phađêev, Pôlêvôi ... nhưng họ vẫn chủ động tìm đến và dành tình yêu nồng cháy hơn nhiều cho Êxênin, Pasternak, Prisvin, Pauxtôvxki, A. Blôk, Paxputi, ... tức là những nhà văn đích thực đã thực sự làm giàu cho kho tàng giá trị văn hoá Nga, những giá trị ấy đồng thời cũng là những giá trị của văn hoá Xô Viết, văn hoá nhân loại.
Trong trái tim của độc giả Việt Nam có học hôm nay, các nhân vật Grigôri Mêlikhôv và Akxinhia, bác sĩ Givagô và Lara đã chiếm một góc vững chãi; còn Paven Coocsaghin và Oleg Kôsêvoi thì lại bị lãng quên mau chóng.
Khó mà đo hết được tác dụng nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp nhân tính chân chính của các hình tượng văn học Nga cổ điển -một nền văn học "thánh thiện", như cả loài người văn minh thừa nhận.
Nhưng xán lạn và trường cửu hơn nhiều là trong tâm thức của người Việt chúng ta đã và sẽ sống mãi Andrêi Bônkônxki và công tước Mưskin, Tachiana Lărina và Natasa Rôxtôva. Khó mà đo hết được tác dụng nuôi dưỡng tâm hồn, bồi đắp nhân tính chân chính của các hình tượng văn học Nga cổ điển -một nền văn học "thánh thiện", như cả loài người văn minh thừa nhận.
Nửa thế kỷ là quãng thời gian không ngắn, đáng lẽ chúng ta có thể thu được nhiều thành quả hơn trong giao lưu văn hoá với Nga và những cường quốc văn hoá khác. Mọi sự giao lưu đích thực, ngoài tinh thần cởi mở còn đòi hỏi ở các chủ thể bản lĩnh và tính chủ động sáng tạo, đòi hỏi sự đối thoại và đối tác, nếu không đó chỉ là sự hấp thụ ảnh hưởng một chiều, dẫn đến sự bắt chước, vay mượn thô thiển.

(còn tiếp...)

[htienkenzo]

Mọi sự giao lưu đều là sự thách thức lẫn nhau, sự đua sức thi tài giữa các nền văn hoá. Dân tộc nào, quốc gia nào biết phát huy các năng lực sáng tạo của mình, dân tộc ấy sẽ dành được nhiều kết quả trong bang giao với nước ngoài, và ngược lại, ở đâu những sức mạnh sáng tạo nội tại bị trói buộc, ở đấy sự giao lưu với ngoại bang dễ đem lại những hậu quả tiêu cực.
Thừa nhận và tiếp nhận văn hóa Nga, nhưng...
Trước Cách Mạng Tháng Tám, người Việt Nam ta hầu như chưa biết gì về văn hoá Nga. Thế nhưng một nhà văn của chúng ta - Nam Cao - đã hấp thụ rất sáng tạo ảnh hưởng của văn học Nga, của Đôxtôievxki và Tsêkhôv và bằng Chí Phèo, Sống Mòn ông đã đáp lại xứng đáng lời thách thức của nền văn học vĩ đại ấy.
Đáng tiếc, sau Cách Mạng, tấm gương Nam Cao đã không được noi theo. Trong quan hệ văn hoá với Liên Xô (cũ) chúng ta đã quá thiếu tinh thần độc lập tự chủ (điều mà chúng ta một thời hết sức tự hào trong chính trị).
Không chăm lo xây dựng một đội ngũ chuyên gia giỏi về Nga, về Liên Xô (cũ), xây dựng một nền Xô Viết học, Nga học của Việt Nam (trong khi người Nga lại xây dựng được một nền Việt Nam học đã đạt được những thành tựu đáng kể); trong việc giới thiệu, truyền bá văn hoá Nga-Xô Viết, chúng ta đã hầu như hoàn toàn dựa vào ý kiến chỉ dẫn của các giới chính thống ở Liên Xô (cũ) xa lạ với văn hoá Nga đích thực.
Thậm chí ta cũng không tham khảo kinh nghiệm, cách làm của các nước khác trong cộng đồng xã hội chủ nghĩa cũ, mà họ thông minh, khôn ngoan hơn ta nhiều trong việc này. Họ biết, vừa giới thiệu những tác phẩm chính thống để làm hài lòng "người anh cả", vừa khai thác cả những tinh hoa văn hoá, nhiều khi còn bị cấm đoán, bị giữ bí mật ở Liên Xô (cũ).
Trong khi ở Đông Âu, công chúng trầm trồ tán thưởng Platônôv và Bulgakôv, Babel và Pilliak thì ở ta vẫn tiếp tục cho ra hết cuốn sách này đến cuốn khác của Pôlêvôi và Marcôv, Kêtlinxkaia và Nicôlaeva.
Trong khi các nhà khoa học nhân văn Châu Âu học tập Bakhtin, Lotman, Avrintxev, thì ở ta người ta kiên trì xào xáo lại Timôfeev, Pôspêlov, Khraptrêncô...
Theo tôi, sự phổ biến tràn lan và đề cao quá mức những sản phẩm xoàng xĩnh mờ nhạt của văn hoá Liên Xô (cũ) đã ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển của nhiều ngành văn hoá nghệ thuật nước ta trong một thời gian khá dài.
Nó đã cổ vũ bệnh công thức, bệnh sơ lược, sáo mòn, lười suy nghĩ, ngại cái mới, là những khuyết tật mà chúng ta đang cố gắng khắc phục để tạo nên bước tiến mới cho nền văn hoá văn nghệ nước nhà.
Như vậy, bước vào giai đoạn mới, trong sự giao lưu văn hoá với Nga, chúng ta đang đứng trước nhiều nhiệm vụ nặng nề. Có thể nói, chúng ta phải khám phá lại nền văn hoá ấy, tiếp thu lại kho tàng tinh hoa của nó, hiểu nó đến tận gốc và thiết lập quan hệ đối thoại, đối tác với nó.
Góp phần bảo vệ và khẳng định những thành tựu thực thụ của nền văn hoá Nga-Xô Viết, chúng ta cởi mở tiếp nhận những giá trị chân chính của văn hoá Nga lưu vong. Quan tâm theo dõi và giới thiệu văn hoá, văn học Nga hôm nay, chúng ta đặc biệt chú trọng nghiên cứu, học tập và giới thiệu một cách có hệ thống di sản văn hoá Nga cổ điển - niềm tự hào lớn nhất của dân tộc Nga.
Chúng ta đã thực sự hiểu văn hóa Nga?
Mặc dù rất yêu mến, nhưng chúng ta còn hiểu biết hời hợt và lệch lạc về nền văn hoá ấy, cho nên không thể nói rằng văn hoá Nga đã bắt rễ sâu vào Việt Nam như văn hoá Pháp, mặc dù về mặt chính trị, trong thời kì dài ta và Pháp là thù mà ta với Nga lại là anh em chí thân chí cốt.
Lâu nay chúng ta chỉ tiếp cận với văn học Nga như nó đã dược ấn hành, nghiên cứu, lý giải ở Liên Xô (cũ), không đoái nhìn sang các nước khác. Mà ở Liên Xô (cũ) thì mặc dù tên tuổi của các đại văn hào Nga rất được đề cao, người ta vẫn xử lý với di sản của họ một cách tùy tiện, cũng theo tinh thần cái học thuyết bị giáo điều hoá về hai nền văn hoá dân tộc của Lê-nin.
Cho nên thực ra chúng ta mới chỉ có những văn bản của văn học cổ điển Nga được dịch rất chưa đầy đủ, với chất lượng khác nhau và chưa được chú giải. Liệu có thể hiểu biết văn học Pháp thế kỉ ánh sáng mà không nắm vững triết học Pháp thời kì ấy không? Có thể uyên thâm về Gơte và Sinle mà không biết gì về Kant và Hêgel?
Chúng ta không biết gì về những dòng tư tưởng xã hội, triết học, tôn giáo đã nuôi dưỡng sáng tác của các thiên tài Nga.
Đối với văn học Nga, chúng ta đang ở trong tình hình như vậy. Chúng ta không biết gì về những dòng tư tưởng xã hội, triết học, tôn giáo đã nuôi dưỡng sáng tác của các thiên tài Nga. Đây không phải là vấn đề học thuật, vấn đề kiến thức lịch sử thuần túy.
Như mọi người biết, nhiều tư tưởng minh triết chứa đựng trong các trước tác cổ xưa tưởng chừng đã bị lịch sử chôn vùi vĩnh viễn, nay lại hồi sinh để tham gia rất cập nhật vào đời sống của xã hội loài người hôm nay.
Xin đơn cử một ví dụ: Cả thế giới khâm phục chủ nghĩa nhân bản vô cùng sâu sắc của văn học Nga. Nhưng có nhiều chủ nghĩa nhân bản khác nhau, các nhà văn cổ điển Nga cổ vũ cho chủ nghĩa nhân bản hữu thần và cương quyết chống lại chủ nghĩa nhân bản vô thần.
Đôxtôievxki hơn một lần khẳng định bằng các kiệt tác của ông: Từ bỏ Thượng Đế, đặt mình lên vị trí tối thượng thì con người sẽ đánh mất nhân tính. Trong một loài người không có Thượng Đế, con người co thể cư xử với nhau thế nào cũng được, thậm chí ăn thịt nhau. Trong một xã hội không có Chúa Trời, các chúa đất sẽ biến mình thành những Chúa Trời, những siêu nhân - dã thú, còn dân chúng thì bị cải tạo thành những bầy gia súc.
Tư tưởng ấy của Đôxtôievxki tưởng chừng rất phản động, rất ngu dân, nhưng kinh nghiệm xây dựng một xã hội vô thần cực đoan, vô thần cuồng tín ở đất nước ông và không riêng chỉ ở đất nước ông, buộc ta phải băn khoăn suy nghĩ...
Chúng tôi nhắc đến tư tưởng cốt yếu của văn hoá Nga không phải để cổ súy cho nó mà chỉ mong cung cấp thêm tư liệu cho các cuộc thảo luận về vị trí của cái tâm linh, tín ngưỡng cho nền văn hoá Việt Nam xã hội chủ nghĩa, nhân bản và đậm đà bản sắc dân tộc mà chúng ta chủ trương xây dựng.

[Old Tiger]

htienkenzo viết

Chúng ta đã thực sự hiểu nước Nga?
PGS - TS Phạm Vĩnh Cư
Tuần Việt Nam

Mặc dù rất yêu mến, nhưng chúng ta còn hiểu biết hời hợt và lệch lạc về nền văn hoá ấy,
(còn tiếp...)

Bài này đã từng được post trên 4R NNN. Các bác vào đây để tìm hiểu thêm phần thảo luận: http://diendan.nuocnga.net/showthread.php?t=333

[htienkenzo]

Old Tiger viết

Bài này đã từng được post trên 4R NNN. Các bác vào đây để tìm hiểu thêm phần thảo luận: http://diendan.nuocnga.net/showthread.php?t=333

4R - NNN quả thật là một Diễn đàn phong phú ! Đôi khi tôi đọc ở những Trang Net khác viết về nước Nga , sau đó post lên để chia sẻ và có sự trùng hợp là điều khó tránh khỏi ! Mong các bác thông cảm và niệm thứ nhé !

[Nguyễn Nguyên Hải]

Tôi xin cảm ơn!RẤT cảm ơn bài viết trên của htienkenzo.Tôi cũng thấy tiếc chưa đươc hiểu Văn hóa Nga,Văn hóa Xô Viết một cách đây đủ mà phải hầu như tự dò dẫm và chỉ đươc hiểu theo quy chuẩn của ai đó.Để hiểu Tâm hồn,Tư duy ,Văn hóa của mỗi con người , mỗi dân tộc không phải dễ dàng gì,nhưng khi ai đó,Thể chế nào đó thấy mình đã có lỗi mà không dám Xin lỗi về sai lầm,giai đoạn sai lầm của mình thì thật đáng trách và
khó có điều kiện tiến bộ! Nói về Không gian Văn hóa,sự lan tỏa,ảnh hưởng tác động của nó tới mỗi vùng,mỗi con người khác nhău bởi sức mạnh của sự tác động,hoặc đã được gieo mầm đúng chỗ.Lần đầu tiên tôi biết Liên Xô qua Tháng Hữu nghị Việt Trung Xô,qua bài hát với ca từ: "Thắm thiết tình Việt Trung Xô.Đế quốc càng ngày mỗi lo.đó là tình người lao động,mối tình tràn ngập núi sông.Cố công xây đắp tình Việt Trung Xô",và khi anh trai tôi hoc ở trường JOLIO QUYRY-Hậu Hiền-Thanh hóa sáng tác bái hát "Đông Phương tưởng nhớ công đức STALINE" khi Ông qua đời(1953),và tiếp nối là con tem,huy hiệu mang hình Malencop,Hồ chí Minh,Mao Trạch Đông,nhưng tôi thực sự bị lôi cuốn bị tác động bởi Văn hóa Nga-Xô Viết từ đầu 1956 tại bãi chiếu bóng Gia Lâm-HN khi đươc
tiếp xúc-xem Galia Ulanova qua phim Balet Hồ thiên nga,Đài phun nước,Ngọn lửa Paris,
các phim OTHELLO của Xergay IUKEVIK,Chang NGỐC của Ivan PRIEP,được đọc Lời Bạt
của Nguyễn Tuân về truyên ngắn Tchekhop(xuất bản 1957)và các truyện ngắn của TChekhop
như Cái chết của viên công chức , Chiếc mề đay , Vận may và Phòng số 6 , đăng trên tuần
báo VĂN vv...Rồi từ đó tới nay... Nước Nga còn đây . Văn hóa Nga-Xô Viết còn đó... Trong
tôi,nơi đó có MAIAKOPSKY có Trường ca Lenine , có Quay trái , có Khoraso và có cả Ống sáo đốt xương sống , có Những đám mây mặc quần . Nơi đó,có nhóm"Tiền phong"KRAMSKOI
có LEVITAN có cả những ký họa của XEROP.Có Đât vỡ hoang có cả Chạy trốn . Có Người tù ở Capcase có cả Nàng TACHIANA ngồi viết thư cho ONHEGHIN . Có BELA , Tiểu thư MERY và
PETSORIN.Có hàng lan can bên NHEVA,có hồ LADOGA.Có TCHAIKOPSKY,SOSTAKOVIK và cả
IGO STVINSKY.Có MXAT,TAGANCA.Có STANHISLAPSKY,cóTOSTONOGOP,LIUBIMOP, VGIK,GITIS.
Văn hóa Nga , tinh hoa văn hóa Xô Viết với tôi,với mỗi người./.