Nikolai Gumilev (Николай Гумилёв, 1886-1921)

[nthach]

Mục mỗi ngày một chuyện, hôm nay lại tiếp tục các bác ơi. Mục tuần này là trả lời câu hỏi của bác Hungmgmi:

hungmgmi viết

Bây giờ thì chúng ta đang bàn về ý kiến của bác nthach:
"Qua những phân tích của riêng tôi ở trên, tôi xin đi đến một kết luận rằng: Nếu Nikolai Gumilyov viết "Những có gái Annam" thì thật là đáng trách, vì đó không phải là sự thật"

Nhưng trước khi trả lời câu này tôi xin phép được tản mạn đôi chút.
Như toàn bộ mọi người đã biết. Trong lĩnh vực thi ca, có lẽ nó hơi khác với dòng tiểu thuyết và văn viết. Trong lĩnh vực văn xuôi có lẽ hơi thoáng, ở đây có quá nhiều đất dành cho tác giả tùy nghi phóng bút, họ có thể phóng tác, bóp méo, mượn hình tượng… để tô đậm nhân vật, tình tiết, cốt chuyện… trong tác phẩm của mình, sao cho thật ly kỳ và thật khác người… để đưa độc giả vào những tình tiết lôi cuốn. Họ luôn cần đưa người đọc đến hết ngạc nhiên này cho đến những sửng sốt khác…

Trái lại trong lĩnh vực thi ca, ở đây có lẽ lại hơi khắt khe một chút. Nó sẽ không đồng ý cho tác giả muốn bóp méo tình tiết và sự thật nào cũng được.
Do vậy, luôn có những bài thơ đi vào lòng người, là những tác phẩm mà bất kỳ một thi sĩ nào cũng mong muốn. Xin lấy một ví dụ một bài thơ của Nguyễn Bính:

Mưa dầm gió bấc cố nhân ơi!
Áo rét nàng đan lỡ hẹn rồi
Sông lạnh khi nàng ra giũ lụa
Vớt giùm trong nước lấy hồn tôi.

Khi đọc bài thơ này, có người lại cứ cho rằng ông đã viết về chính bản thân họ, và rất nhiều người khác cũng lại cho là ông đã viết về mình. Vậy là bài thơ đã được nhiều người chào đón một cách hồ hởi, vì nó đã mang đến cho họ những cảm giác thật mãn nguyện trong những thời điểm nhất định nào đó. Đó là thành công của tác giả.

Tôi còn nhớ khi Nguyên Binh sang Liên Xô, có viết một bài thơ nói về nỗi lòng của một người xa xứ, tôi xin trích một đoạn:

Sóng lặng Volga ắng như tờ.
Phong cảnh chiều buồn tựa trong mơ.
Dõi mắt xa đưa nhìn mây biếc.
Nhưng hồn tôi gọi nỗi hoang sơ.
…
Khi đọc bài thơ này, ít nhất cũng có nhiều người đồng cảm và bùi ngùi cho thân phận mình nơi viễn xứ. Tôi xin đi gần hơn một chút nữa, Người Việt Nam có câu:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừa.

Thật là rõ ràng như ban ngày, đó là qui luật tự nhiên của xã hội. Vào thời kỳ trước ai nghe thấy câu này cũng phải thừa nhận rằng, nó hoàn toàn đúng!. Vậy ta thử bẻ đi một chút:

Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Vợ cày, chống cấy con trâu đi bừa.

Thì tự nhiên câu ca dao này trở nên vô nghĩa và phản tác dụng, và nó nhanh chóng bị mọi người bác bỏ, hoặc ít nhất nó cũng bị đổi lại vị trí. Vậy trong thi ca được phép "tráo đổi khái niệm" như thế nào. Tôi xin lấy một ví dụ một câu thơ:

Ánh nắng chiếu xuống khắp hiên nhà.
Cây hồng đang nở một cành hoa.

Câu thơ trên quả là khô khan và có phần lủng củng, do đó ta có thể tráo đổi đi một chút:

Giọt nắng lung linh khắp hiên nhà.
Cành hồng hé nở một nụ hoa.

Chúng ta hãy tạm quên đi cú pháp và cách đặt câu ở các đoạn thơ trên, và nhất trí rằng, cách tráo đổi như phía dưới đã làm cho câu thơ dịu dàng và có thi vị hơn, nhưng vẫn giữ được ý thơ.




Đúng vậy, ta có thể mượn ca dao hoặc kể cả mượn cú pháp của người khác để viết cho tác phẩm của mình, nhưng phải lột tả được tự nhiên vốn có của những tình tiết xung quanh ta, nhất là thể loại "phản ảnh hiện thực" theo dòng ca dao tục ngữ.

Thôi có lẽ tôi qua miên man quá làm mọi người khó chịu, với những dòng viết trên tôi chỉ muốn tự nói nên suy nghĩ của riêng mình, về việc nếu làm biến dạng hay tráo đổi ngôn từ, hoặc đi ngược lại với tự nhiên của xã hội mà ta thể hiện trong thơ ca thì nó sẽ có tác dụng như thế nào, và khi bài thơ được ra đời đúng thời điểm và nó phản ánh được tâm trạng của người đọc thì nó được đón chào rất nồng nhiệt ra sao, (tất nhiên đây cũng chỉ là ý kiến của riêng tôi). Còn bây giờ tôi đi thẳng vào câu trả lời chính.

Để trả lời câu hỏi mà chính tôi đã viết ra trên kia, thì tôi cũng xin phép chỉ thâu tóm lại những gì tôi đã viết trong topic này (nhưng chắc là chưa rõ ràng nên làm mọi người chưa hiểu).

Ngay lúc đầu tôi đã không nhất trí rằng, bài thơ "Девушки" là viết về những cô gái Việt Nam, nhưng khi thấy các bác đều đi theo một hướng là, tác giả đã mượn ca dao Việt Nam để phóng tác. Vậy tôi tạm thời đi cùng đường các bác để rồi cùng đưa ra những dẫn chứng cụ thể hơn. Sau đây tôi xin mạn phép được dịch bài này:

Những thiếu nữ.

Nhiều thiếu nữ đam mê đồng xu nhỏ
Trên mặt tiền in hình con chim ó
Họ chối bỏ cả những bậc sinh thành
Để theo hầu mấy anh Pháp mắt xanh.

Ta tạm thời không dùng đến từ "Rupee" thì nó mới gần Việt Nam hơn. Nhưng cũng cần phải nói là: Bất kỳ một độc giả nào khi đọc đến từ Rupee thì đều có cảm nhận và liên tưởng, đó là đang nói về các nước Trung Á – vì như người ta đã thường có khái niệm rất chặt chẽ rằng – đồng tiền là tiếng nói của quốc gia sử dụng nó. Nếu gọi đồng Rupee theo như các bác suy xét, đó là ông gọi chung cho một loại tiền thì chưa ổn. Tại sao tác giả không gọi là деньги hoặc Money cho nó chung chung hơn, mà cứ phải gọi là рупии. Trong khi đó ở Annam đang dùng đồng Mexicana mà tên gọi của nó đơn giản chỉ là Piastre – đồng bạc, hay đồng Mexicana. Vậy tại sao ông không viết là "nhiều thiếu nữ đam mê đồng Piastre?" mà lại gọi rất rõ ràng như vậy, làm người đọc buộc liên tưởng đến ngay các quốc gia Trung Á. Trong thời kỳ này ngân hàng Indochia cũng đang "sở hữu" những quốc gia Trung Á này. Thôi tôi cũng tạm bỏ về này đã.

Như tôi đã dẫn giải thích rất nhiều ở trên.

Ông là một người đang ở Pháp và nghiên cứu về Đông phương học, ông chỉ "ngồi một chỗ" thì nhất định ông không thể biết là có vài cô gái đang theo tây ở Annam. Và như tôi đã viết, nếu có một lớp người như vậy xuất hiện thì mới có một làn sóng dư luận rộng rãi, và "tiếng lành mới đồn xa", còn nếu như ông chỉ ngồi Paris thì làm sao biết được cái "lát mỏng" ở một xứ sở quá xa đến như vậy, để rồi phóng tác ra những cái ông không biết (cái này nếu có thì thật đáng trách). Các bác thế nào cũng nói rằng vào thời kỳ đó sẽ có nhiều gái Việt theo Pháp, tôi cũng xin nói lại rằng, hoàn toàn chưa hề xuất hiện một lớp người này vào đúng thời kỳ này. Tại sao tôi lại cứ nhùng nhằng mãi về ý này, cũng là vì có ý nói chỉ một vài cá thể của cả một vùng dân tộc, thì không đủ để làm lên một tiếng vang lớn dư luận trong xã hội đó ra đến khắp năm châu.


Tôi xin tạm dừng ở đây, và sẽ viết tiếp sau nhé.