Konstantin Balmont – nhà thơ quý tộc Nga.

[Trăng Quê]

Konstantin Balmont – nhà thơ quý tộc Nga.
(trích & phỏng dịch từ Konstantin Balmont )

Nhà thơ Konstantin Dmitrievich Balmont là một nhà thơ có dòng dõi quý tộc sinh năm 1867 mất năm 1942. K. Balmont đã viết 35 cuốn sách về thơ, 20 cuốn sách văn xuôi, dịch hơn 10000 trang thơ của B. Blake, E. On, PB Shelley, O. Wilde, L. van Lerberg, Hauptmann, Baudelaire, Zaderman từ 30 loại tiếng khác nhau trên thế giới.

Ông sinh ra tại làng Gumnischi Shuisky tỉnh Vladimir trong gia đình Chủ tịch hội đồng thành phố Zemskov. Gia đình ông là người Scotland di cư sang Nga.
K. Balmont học Shuisky tốt nghiệp phổ thông năm 1886 sau đó vào Trường Đại học Luật nhưng năm 1887 đã bị đuổi vì tham gia nhóm học sinh chống đối.

Trong 1889 K. Balmont kết hôn với Larisa Garelinoy, nhưng hôn nhân không thành công. Một lần xích mích với vợ ông đã nhảy lầu tự tử nhưng không chết và đi cà nhắc suốt đời.
"Dưới bầu trời phương Bắc" xuất bản năm 1894 là cuốn sách đầu tiên của các nhà thơ, cuốn sách thứ hai "Trong vô hạn" (1895) và thứ ba, "Yên lặng" (1898). Ông đi nhiều đến các nước châu Âu, Pháp, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh và Italia.
Kế tiếp là "Ta sẽ như mặt trời" (1903), "Chỉ có tình yêu" (1905) Balmont đã đi theo một dòng thơ mới với nguyên lý chính là "kết hợp các ý tưởng, màu sắc và âm thanh."

Năm 1905 K. Balmont đi tới Hoa Kỳ và Mê-hi-cô. Kết quả của chuyến đi này ông mô tả hầu hết các đài kỷ niệm nổi bật của nền văn hóa cổ xưa Mexico. Sau đó K. Balmont tiếp tục sinh sống ở Paris và đi đến nhiều quốc gia khác nhau. Trong 1912 ông đi một vòng du lịch kéo dài gần một năm (Nam Phi, Úc, New Zealand, polynesia, Ceylon, Ấn Độ). Trong 1913 nhà thơ trở lại Mat-xcơ-va . Sau khi trở về quê hương K. Balmont đi khắp nước với các bài giảng của mình.

Là người không ủng hộ cách mạng tháng 10 nên từ năm 1920 ông chủ yếu sống ở Pari. Năm 1932 Balmont có dấu hiệu của bệnh tâm thần từ đó cuộc sống của ông hầu như ở trong bệnh viện và mất năm 1942 ở Noisy-le-Grand, gần Paris lúc đó bị Đức chiếm đóng.

Tác phẩm chính:

- Dưới bầu trời phương Bắc, 1889
- Yên lặng, 1898
- Những ngôi nhà nóng bỏng, 1900
- Ta sẽ như mặt trời, 1903
- Chỉ tình yêu. Bảy vườn hoa, 1903
- Thánh lễ của cái đẹp, 1905
- Những khúc hát của kẻ báo thù, 1907

[Trăng Quê]

ЛЮБИ Константин Дмитриевич Бальмонт Люби! - поют шуршащие березы, Когда на них сережки расцвели. Люби! - поет сирень в цветной пыли. Люби! Люби! - поют, пылая, розы. Страшись безлюбья. И беги угрозы Бесстрастия. Твой полдень вмиг - вдали. Твою зарю теченья зорь сожгли. Люби любовь. Люби огонь и грезы. Кто не любил, не выполнил закон, Которым в мире движутся созвездья, Которым так прекрасен небосклон. Он в каждом часе слышит мертвый звон. Ему никак не избежать возмездья. Кто любит, счастлив. Пусть хоть распят он.

Yêu nhau đi Konstantin Dmitrievich Balmont Yêu nhau đi! - cây bạch dương khẽ hát Khi trên cây nở rộ những bông tròn. Yêu nhau đi! - đinh tử hương rắc phấn. Yêu, yêu đi! - hoa hồng ngát, toả hương. Không tình yêu đáng sợ vô cùng. Lòng hờ hững. Ngày trôi trong nháy mắt Tuổi trẻ của anh trong ô cửa sắt. Hãy yêu đi. Yêu nồng cháy mộng mơ. Trái tự nhiên, ai đó không yêu Trong thế gian những vì sao chuyển động Ở nơi đó chân trời tuyệt diệu. Anh ta hàng giờ nghe thần chết gọi tên. Kẻ không yêu bị trừng phạt, hiển nhiên. Không thoát nổi nỗi buồn nhân thế Ai đang yêu đó là người hạnh phúc. Dẫu mai sau hoá cát bụi thân mình

[cun09]

Trăng Quê viết

Thể thơ sonnet của nguyên tác bị phá hủy hoàn toàn trong bản dịch này. Mà phá ở mức không bình thường, vì lẽ ra khổ kết chỉ có 3 câu thơ, đã biến thành 5 câu lê thê một cách rất không cần thiết.

Khổ thơ thứ 3 cũng chứng tỏ dịch giả hiểu sai, dịch lấy được, làm mất cái hay của nguyên tác.

[Trăng Quê]

cun09 viết

Thể thơ sonnet của nguyên tác bị phá hủy hoàn toàn trong bản dịch này. Mà phá ở mức không bình thường, vì lẽ ra khổ kết chỉ có 3 câu thơ, đã biến thành 5 câu lê thê một cách rất không cần thiết.

Khổ thơ thứ 3 cũng chứng tỏ dịch giả hiểu sai, dịch lấy được, làm mất cái hay của nguyên tác.

Cảm ơn bạn , đúng là mình cũng đang rất băn khoăn ở khổ thơ thứ ba nên post lên diễn đàn để được góp ý. Bạn có thể cho mình biết được bạn hiểu đúng nó như thế nào không? Mình thì hiểu nghĩa nó là Ai không yêu thì là người không tuân theo cac quy luật tự nhiên, như là các ngôi sao thì chuyển động và chân trời thì đẹp tuyệt diệu. Nhưng dịch thoát thành ý thơ thì đang vò đầu bứt tai.

Bạn nói vậy là bạn rât hiểu về thể thơ sonnet của Nga, mình đã nhìn ra hình thức của nó nhưng chuyển tải sang tiếng Việt thì chịu hoặc phải nghiên cứu thêm.

Thực ra khổ cuối mình có thêm một câu để nối vần và có thể trình bày nó như sau:
Anh ta hàng giờ nghe thần chết gọi tên.
Kẻ không yêu bị trừng phạt, hiển nhiên. Không thoát nổi nỗi buồn nhân thế
Ai đang yêu đó là người hạnh phúc. Dẫu mai sau hoá cát bụi thân mình.

Bài dịch này quả là đã phá thể thơ sonnet mà mới chỉ dịch nội dung bài thơ, chuyển sang thể thơ bảy, tám chữ trong tiếng Việt. Còn để dịch thành sonnet, chắc mới các bác nhà mình ra tay cùng dịch.

Chúc bạn cun09 một ngày vui vẻ và tôi cảm ơn bạn vì bạn đã đọc kỹ các bản dịch của mình và góp ý rất chân thành.

Tôi chưa hài lòng với bản dịch này như bạn và tôi sẽ hoàn chỉnh khi nào có thể

[cun09]

Trăng Quê viết

Cảm ơn bạn , đúng là mình cũng đang rất băn khoăn ở khổ thơ thứ ba nên post lên diễn đàn để được góp ý. Bạn có thể cho mình biết được bạn hiểu đúng nó như thế nào không? Mình thì hiểu nghĩa nó là Ai không yêu thì là người không tuân theo cac quy luật tự nhiên, như là các ngôi sao thì chuyển động và chân trời thì đẹp tuyệt diệu. Nhưng dịch thoát thành ý thơ thì đang vò đầu bứt tai.

Bạn nói vậy là bạn rât hiểu về thể thơ sonnet của Nga, mình đã nhìn ra hình thức của nó nhưng chuyển tải sang tiếng Việt thì chịu hoặc phải nghiên cứu thêm.

Thực ra khổ cuối mình có thêm một câu để nối vần và có thể trình bày nó như sau:
Anh ta hàng giờ nghe thần chết gọi tên.
Kẻ không yêu bị trừng phạt, hiển nhiên. Không thoát nổi nỗi buồn nhân thế
Ai đang yêu đó là người hạnh phúc. Dẫu mai sau hoá cát bụi thân mình.

Bài dịch này quả là đã phá thể thơ sonnet mà mới chỉ dịch nội dung bài thơ, chuyển sang thể thơ bảy, tám chữ trong tiếng Việt. Còn để dịch thành sonnet, chắc mới các bác nhà mình ra tay cùng dịch.

Chúc bạn cun09 một ngày vui vẻ và tôi cảm ơn bạn vì bạn đã đọc kỹ các bản dịch của mình và góp ý rất chân thành.

Tôi chưa hài lòng với bản dịch này như bạn và tôi sẽ hoàn chỉnh khi nào có thể

@ TQ: Tôi không biết làm thơ đâu bạn. Nhưng khi đọc thì biết sai biết đúng. Dịch mà bịa nhiều thì tôi không ưng.

Về khổ thơ thứ 3 thì tôi hiểu tàm tạm thế này (xin dịch nghĩa):

Ai không yêu là trái luật tự nhiên,
Bầu trời sao cũng vận hành theo luật đó,
Nhờ đó - chân trời đến thế diệu huyền.

Tuy tôi dịch ngô nghê, nhưng tôi tin là đúng ý, còn đoạn thơ bạn dịch không thể hiện được ý nguyên tác. Đó là chưa kể về vần thì hoàn toàn không đạt.

Còn thể sonnet thì tôi cũng không rành như bạn quá lời. Chỉ biết nó bắt buộc mỗi bài chỉ có đúng 14 câu, xếp theo trình từ 4 khổ: 4-4-3-3. Ngoài ra cách gieo vần chặt chẽ, bắt buộc, không thể tự do. Ví dụ ở khổ thứ 3 tôi vừa gõ đầu bứt tai vừa viết ra trên kia là đã theo đúng luật vần của nó, chỉ tội chưa thành thơ thôi.

Đoạn cuối của bạn là tăng thêm 2 câu (= 2 dòng thơ) chứ không phải 1 câu như bạn tự nhận. Mà tôi cũng đã nói điều đó trong bài post trước.

[Trăng Quê]

cun09 viết

@ TQ: Tôi không biết làm thơ đâu bạn. Nhưng khi đọc thì biết sai biết đúng. Dịch mà bịa nhiều thì tôi không ưng.

Về khổ thơ thứ 3 thì tôi hiểu tàm tạm thế này (xin dịch nghĩa):

Ai không yêu là trái luật tự nhiên,
Bầu trời sao cũng vận hành theo luật đó,
Nhờ đó - chân trời đến thế diệu huyền.

Tuy tôi dịch ngô nghê, nhưng tôi tin là đúng ý, còn đoạn thơ bạn dịch không thể hiện được ý nguyên tác. Đó là chưa kể về vần thì hoàn toàn không đạt.

Còn thể sonnet thì tôi cũng không rành như bạn quá lời. Chỉ biết nó bắt buộc mỗi bài chỉ có đúng 14 câu, xếp theo trình từ 4 khổ: 4-4-3-3. Ngoài ra cách gieo vần chặt chẽ, bắt buộc, không thể tự do. Ví dụ ở khổ thứ 3 tôi vừa gõ đầu bứt tai vừa viết ra trên kia là đã theo đúng luật vần của nó, chỉ tội chưa thành thơ thôi.

Đoạn cuối của bạn là tăng thêm 2 câu (= 2 dòng thơ) chứ không phải 1 câu như bạn tự nhận. Mà tôi cũng đã nói điều đó trong bài post trước.

Cảm ơn bạn, mình xin dịch nghĩa của bạn cho khổ thơ thứ ba và sẽ nghiên cứu để có thể biến nó thành thơ chứ để thế thì người Việt đọc cách gì cũng không ra thơ như bạn nói.
Riêng khổ thứ tư mình sẽ xem lại để có thể thể hiện tốt hơn. Có vẻ như một thử thách vì lần đầu tiên mình biết đến thể thơ sonnet của Nga. Mình đã vào trang của Balmont đọc, thơ của ông rất hay nhưng không hiểu tại sao lại chưa được dịch nhiều ở Việt nam. Có lẽ do ông là nhà thơ quý tộc và không ủng hộ CMT10 chăng?. Quan điểm của mình thì cứ thơ hay là mình đọc chả quan tâm họ ở thể chế chính trị nào. Đó là lý do mình " múa rìu qua mắt thợ" để mở cho ông một chuyên mục mới tại đây, hy vọng các dịch giả của 3N giúp thơ ông đến được với người đọc Việt nam.
Mong muốn là như vậy nhưng "lực bất tòng tâm" vì tiếng Nga không phải là ngôn ngữ sử dụng thường xuyên của mình. Mình đã bỏ nó 23 năm rồi và mới quay lại ...
Dịch được đúng nội dung thông điệp của bài thơ và ra thơ đã là một khó khăn chứ dịch theo được thể thơ và vần điệu của thơ Nga thì là một đòi hỏi cao đối với mình. Vậy rất mong được bạn chỉ giáo thêm và nếu có tài liệu nào nói về thơ sonnet của Nga cho mọi người cùng đọc thì quá hay.
Cảm ơn bạn!

[Trăng Quê]

ЛЮБИ Константин Дмитриевич Бальмонт Люби! - поют шуршащие березы, Когда на них сережки расцвели. Люби! - поет сирень в цветной пыли. Люби! Люби! - поют, пылая, розы. Страшись безлюбья. И беги угрозы Бесстрастия. Твой полдень вмиг - вдали. Твою зарю теченья зорь сожгли. Люби любовь. Люби огонь и грезы. Кто не любил, не выполнил закон, Которым в мире движутся созвездья, Которым так прекрасен небосклон. Он в каждом часе слышит мертвый звон. Ему никак не избежать возмездья. Кто любит, счастлив. Пусть хоть распят он.

Yêu nhau đi Konstantin Dmitrievich Balmont Yêu nhau đi! - cây bạch dương khẽ hát Khi trên cây nở rộ những bông tròn. Yêu nhau đi! - tử đinh hương rắc phấn. Yêu, yêu đi! - hoa hồng ngát, toả hương. Không tình yêu đáng sợ vô cùng. Lòng hờ hững. Ngày trôi trong nháy mắt Tuổi trẻ của anh trong ô cửa sắt. Hãy yêu đi. Yêu nồng cháy mộng mơ. Ai không yêu, trái quy luật tự nhiên, Mà các vì sao bay trong vũ trụ, Mà chân trời đẹp tựa thần tiên. Anh ta hàng giờ nghe thần chết gọi tên Cũng chẳng cách nào thoát vòng báo oán Người đang yêu, hạnh phúc. Dẫu cát bụi hoá thân

[cun09]

@ Hungmgmi: cảm ơn bạn đã post 2 bài giới thiệu rất đủ về thể sonnet. Cun09 cũng đã đọc kỹ để hiểu đầy đủ hơn, chủ yếu để biết - vì hiểu biết luôn là một gia tài.
@ TQ: bản dịch mới của bạn không quan tâm đến vần điệu nữa? Cần nhớ là thơ sonnet của Бальмонт gieo vần rất chặt.

[Trăng Quê]

cun09 viết

@ Hungmgmi: cảm ơn bạn đã post 2 bài giới thiệu rất đủ về thể sonnet của thơ Nga, mà hình như của châu Âu nói chung (?).
@ TQ: bản dịch mới của bạn không quan tâm đến vần điệu nữa?

Chào Cun09. Trước hết phải cảm ơn bạn đã đưa vấn đề này ra thảo luận nhờ đó em Gà đã sưu tầm được những bài viết tuyệt vời. Mình sẽ đọc kỹ hơn để hiểu về thể thơ này nhiều hơn.
@Cun09
Có chứ, là người làm thơ mà không quan tâm đến vần điệu thì quan tâm đến cái gì hả bạn?.
Có điều là thơ dịch nên phụ thuộc nhiều yếu tố khác mà. Hiện tại thì đó là phương án tốt nhất mà mình có thể đưa ra để tránh tội " phá sonnet" của cụ Balmont về quy tắc bất di bất dịch 14 câu, sau này mình sẽ đọc thêm về luật thơ sonnet và hoàn chỉnh thêm nếu có thể.
Rất vui được trao đổi với bạn và nếu có thể bạn đưa ra một phương án dịch khác của bạn nhé. Mình sẽ học hỏi thêm

[cun09]

Trăng Quê viết

Chào Cun09. Trước hết phải cảm ơn bạn đã đưa vấn đề này ra thảo luận nhờ đó em Gà đã sưu tầm được những bài viết tuyệt vời. Mình sẽ đọc kỹ hơn để hiểu về thể thơ này nhiều hơn.
@Cun09
Có chứ, là người làm thơ mà không quan tâm đến vần điệu thì quan tâm đến cái gì hả bạn?.
Có điều là thơ dịch nên phụ thuộc nhiều yếu tố khác mà. Hiện tại thì đó là phương án tốt nhất mà mình có thể đưa ra để tránh tội " phá sonnet" của cụ Balmont về quy tắc bất di bất dịch 14 câu, sau này mình sẽ đọc thêm về luật thơ sonnet và hoàn chỉnh thêm nếu có thể.
Rất vui được trao đổi với bạn và nếu có thể bạn đưa ra một phương án dịch khác của bạn nhé. Mình sẽ học hỏi thêm

@TQ: Tôi nói vậy vì thấy cả 4 đoạn của bài thơ, chỉ có đoạn 2 là có vần thực sự, các đoạn khác hoàn toàn là thơ không vần.

Tôi không có phương án dịch thơ nào đâu, chỉ hay đâu chầu đó, còn thấy dở... đôi khi cũng giơ tay...

Cũng cần lưu ý thêm, đinh tử hương là hoa gì nhỉ? Tôi chỉ biết có 2 loại có tên gần giống thế là tử đinh hương và bạch đinh hương thôi.

Còn ở khổ thơ sau, hình như bác cũng phóng tác thì phải. Tôi tìm mãi không thấy ý
"Tuổi trẻ của anh trong ô cửa sắt" thể hiện ở chỗ mô....
Còn ý "И беги угрозы... Бесстрастия" thì bị chặt mất một nửa...

[Trăng Quê]

Тебя я хочу, мое счастье (Константин Бальмонт) Тебя я хочу, мое счастье, Моя неземная краса! Ты - солнце во мраке ненастья, Ты - жгучему сердцу роса! Любовью к тебе окрыленный, Я брошусь на битву с судьбой. Как колос, грозой опаленный, Склонюсь я во прах пред тобой. За сладкий восторг упоенья Я жизнью своей заплачу! Хотя бы ценой исступленья - Тебя я хочу!

Anh muốn có em, hạnh phúc của anh Anh muốn có em, niềm hạnh phúc của anh Em sắc đẹp siêu thực trên mặt đất! Em là vầng dương trong đêm trời xấu nhất, Em là giọt sương dịu nóng bỏng con tim! Anh yêu em càng phấn chấn thêm Anh sẽ quyết đấu tranh cùng số phận Như bông lúa mì rạp trong bão táp, Anh nghiêng mình trước mặt em yêu. Vì tình ngọt ngào say đắm bao nhiêu Anh có thể trả giá bằng tính mạng! Dẫu có biến thành người điên loạn- Anh muốn có em!

[hungmgmi]

Xin giới thiệu một bài viết về thể thơ Xô-nê:
СОНЕТ — лирическое стихотворение, состоящее из четырнадцати стихов, построенных и расположенных в особом порядке. Строгая форма, требующая исполнения многих условий. Пишется сонет преимущественно ямбом — пятистопным или шестистопным; реже употребляется четырехстопный ямб.

843

14 стихов сонета группируются в два четверостишия и в два трехстишия (терцета). В двух четверостишиях, — в первой половине сонета, — как общее правило, должны быть две рифмы: одна женская, другая мужская. В двух трехстишиях второй половины сонета другие рифмы, которых может быть и две, и три. Примеры схем более употребительного расположения рифм таковы:

1) abba, abba, ccd, ede

2) abba, abba, cdc, dee

3) abba, abba, cdd, ccd

4) abab, abab, cdc, cdc

5) abab, abba ccd, eed,

и т. д.

Основною и самою красивою формою для первых двух четверостиший считается «опоясанные» рифмы: abba повторяющиеся в каждом четверостишии. Наименее стильными считаются схемы сонетных четверостиший не с двумя, а с четырьмя рифмами. Распределение мужских и женских рифм зависит от того, с какой рифмы начат сонет. Значительно больше разнообразия предоставляется в распределении рифм (две или три по желанию) по трехстишиям. Соблюдается строго лишь правило, что если второе четверостишие кончилось мужской рифмой, то первое трехстишие должно кончиться женскою, и наоборот. Построение трехстиший следует в особенности классическому правилу: если четверостишия построены на опоясанных рифмах по повторяющейся схеме abba, то третий стих первого терцета рифмует со вторым стихом второго терцета. Если же четверостишия построены на перекрестных рифмах, по схеме abab то в терцетах общею рифмою связываются два первые стиха второго терцета, и общею рифмою соединены последние стихи обоих терцетов. Вообще же третий стих первого трехстишия рифмует или с предпоследним или с последним стихом второго терцета. Все остальные формы более или менее отступают от основной. В общем идеальною, строго классическою формою сонета является его вид: abba abba 00d 0d0 (нулем обозначены свободные рифмы); а также форма:

abab abab 00d 00d.

844

Ряд условий ставится и звучащей стороне сонета (название от sonnare — звучать). Все стихи должны быть равномерны с положенным местом для цезуры. Рифма требуется наиболее совершенная. Для четверостиший одна рифма мужская, другая — женская; для трехстиший с двумя рифмами тоже самое, а с тремя — обе рифмы одного рода и одна другого. В трехстишиях должны быть иные рифмы, нежели в четверостишиях. Повторение рифм на всем протяжении сонета недопустимо. Недопустимо повторение в сонете (без особой поэтической надобности) одного и того же слова. Помимо строгого соблюдения внешней формы и указанных условий гармонии, сонет должен обладать внутренним строением, связанным с его содержанием и настроением, как законченное лирическое переживание, развитое в частях сонета и возвращающееся в последнем стихе к началу его — в первом стихе. Содержание предоставляется выбору поэта и необыкновенно разнообразно.

Особую форму представляет венок сонетов; он состоит из пятнадцати сонетов. Последний, 15-й сонет, называемый магистралом, связывает между собою все части «венка»; первый сонет начинается первым стихом магистрала и кончается вторым стихом магистрала; второй сонет начинается вторым стихом магистрала и кончается, третьим стихом и т. д., четырнадцатый начинается последним стихом магистрала и кончается снова первым стихом магистрала. Самый же магистрал повторяет первые стихи каждого сонета, последовательно развивающего идеи и образы магистрала. Литература об иностранном сонете весьма обширна. Указания на нее в энциклопед. словаре Брогауза и Эфрона — статья «Сонет» А. Горнфельда. На русском языке можно назвать только главу 9 книги Н. Н. Шульговского: «Теория и практика поэтического творчества».

В. Ч.

Сонет — определился как твердая форма в XIII в., в Италии. В XIII же веке из романского архитектурного стиля родился готический и в Италии был назван этим

845

именем, хотя и неправильно. Конечно, не сонет повлиял на готику, но романо-готическое миропонимание вылилось в соответствующие формы, наиболее могуче в архитектурные. Архитектура готическая победила романскую, в грандиозном размахе подчинила себе скульптуру, живопись, так называемые прикладные искусства. Точно и мудро копируя архитектурные достижения, поэзия откликнулась сонетом.

Понятно, что в это неповторимое время архитектурная готическая схема жила сознательно и бессознательно во всех умах. Основная эта схема (западного фасада) такова: прямоугольник, чаще удлиненный вверх и на нем по бокам два удлиненных прямоугольника башен (северной и южной), завершенные равнобедренными треугольниками шпилей — крыш, подчас как придатков (Реймский), подчас отсутствующих (Иорский), подчас весьма развитых (Кельнский).

Схема сонета: прямоугольник двух четверостиший (катрэнов), чаще по рисунку удлиненные и завершающие его тело два трехстишия (терцеты). Свойства архитектуры и поэзии таковы, что мы здание неизбежно начинаем снизу, начинаем же писать по разным причинам сверху страницы (раньше свитка, листа). Но архитектурный принцип начала и завершения настолько силен, что мы и теперь говорим: завершающая (корень верх) строка стихотворения в смысле последней, неизбежно по рисунку нижней; или эпилог — завершение романа. Этот принцип получил такую силу не от архитектуры только. И дерево, и трава растут так же. Если бы сонет рождался позже, искусственно, стилизируя архитектурную готику, он, может быть, и поместил бы терцеты вверху (в ложно понятом завершении). Но создатели сонета могли мыслить лишь логически правильно. Может быть даже, если бы сонет родился в эпоху не стиля, а стилизации, он, кроме того, что поставил бы терцеты в ложном верху, разместил бы их не один над другим, а налево и направо, проведя мысленную вертикальную линию хотя бы внутренними рифмами. Интересно, что в эпоху изживания

846

сонетной сущности появился рядом с искажениями сонета и обратный (обращенный, перевернутый) сонет, имевший терцеты вначале (вверху), катрэны (тело) в конце (внизу). Строились сонеты и с терцетами, заканчивающимися (вниз) лишними маленькими строками, как бы подражание завершениям готических башен.

Сонетисты спорили долго и упорно о том, трактовать ли первые 8 стихов сонета как одно целое, как два, или как 4 (обязательный знак препинания, остановка, repos после второго и шестого стиха, иначе в середине катрэнов). В конце концов, спор поныне решен компромиссно: катрэны разъединены по законам развития темы и следовательно большими остановками (repos), но соединены общими рифмами. Так же и творцы архитектурной готики, споря друг с другом, создали в конце концов типичную схему фасада, с одной группой элементов, делящих на этажи, с другой противящейся этому делению. Французы, впитавшие принципы Нотр-Дам, требуют до сих пор четырех repos в сонете. Когда Англия, претворив в себе германо-франко-итальянскую готику, дала свою англо-готику, она уменьшила стремление вверх, дала разнохарактерность двух основных этажей и не такую полную гармонию между наружным и внутренним видом, как в южных странах. Внутренность английской готики приближается к домашнему уюту, подчас даже давая деревянную облицовку; во Франции, в Италии, чем дальше на юг, тем более внутренность собора похожа на городскую площадь. То же и с английским сонетом. С Шекспира (XVI в.) он получил явно пониженное в сравнении с Петраркой содержание, разноликое строение катрэнов (baab, abab или наоборот). И если сонеты Данте и Петрарки таковы, что каждый камень их чувствуется со всех сторон и стены их постройки без обмана таковы же внутри, как и снаружи, то сонеты Шекспира и т. н. шекспировские, несколько пугая холодом одноликой архитектуры, успокаивают внутренним жизненным уютом. Пушкин выбрал инстинктивно англо-сонет, впитав культуры Шекспира и Байрона.

847

Первые готические сооружения с романскими традициями имели пропорции фасада в смысле отношения высоты к основанию приблизительно отвечающие принципам золотого деления. Первые великие сонетисты Данте (1265—1321) и Петрарка (1304—1374) закрепили за сонетным стихом определенную длину по количеству слогов (10—12), дающую как мера ширины по отношению к мере длины (высоты) приблизительно пропорции золотого деления. Принцип золотого деления более глубинно сказался в сонете отношением катрэнной части к терцетной (8 к 6; идеальное 8 к 5). Скоро готика стала подчеркивать свои архитектурно-инженерные достижения не всегда на основах чистой гармонии. Иногда при постройке башни или колонны бралось задание максимальной высоты при минимальном основании. То же видим при вырождении сонета. Появляется, особенно во Франции, щегольство укороченными стихами до предельной меры — одна стопа, даже один слог; не столько поэзия, сколько преодоление трудности задания. Многие готические соборы стоят столетия с одной башней. Эта картина сначала должна была восприниматься как явная незавершенность. Но, привыкнув к однобашенным соборам, поэты стали писать сонеты с одним терцетом. Интересна аналогия между неповторимостью орнамента кросс и пр. и слов в сонете.

Сонет был жив, пока жива была готика. Нет ни одной европейской страны, где с рождения готики до ее смерти прекратилось бы хотя на десятилетие готическое строительство. И нет ни одной европейской страны, где после того, как Петрарка дал жизнь сонету, сонеты не писали хотя бы десять лет. Каждое готическое сооружение вызывало горячие долгие диспуты. Сонеты вызывали и диспуты, и турниры, и дуэли. У сонета было столько же врагов, сколько и у готики. И столько же друзей, если не считать, что по началу, конечно, было более грамотных в архитектуре и безграмотных в книжкой грамоте, потом наоборот. Умерло готическое народное мышление с ведьмами, чертями, грешниками и святыми, столь же простыми и реальными, как предметы обихода. Умер в те же сроки и сонет.

848

Интересен вопрос о сонете в России, где история не знает органически возникшей готики. Одинаково чуждые русскому духу, архитектурная готика и сонет имеют здесь различные пути. Создав много подражательных, бездушных, никакой самобытной цены не имеющих «готических» фасадов, беседок, часовен, архитектура в России все же дала настоящие ценности, могущие быть названными русской готикой; хотя бы несколько башен московского Кремля. Здесь нет рабского подражания ни в материале, ни в основных, ни во фрагментных канонах; здесь не чужой мрамор, а свой кирпич, нот ни круглых, ни стрельчатых окон с цветными стеклами и пр. и все же это настоящая национальная готика. Спорным является вопрос, много ли здесь русского гения и участвовал ли он вообще, но то факт, что это новое возникло на русской почве. Что же сделал русский сонет? Получив готовую форму, он побоялся даже дать свой материал, т. е. свою рифмовку и метрику. До сих пор никто не решился взять в сонет трехсложного метра и дактилической и гипердактилической рифмы, более свойственных русскому языку, чем пятистопный и шестистопный ямб с женскими и мужскими окончаниями. И если уж стилизаторски подражать, то чистый ямб не годится.

Не говорю уже о более существенных деформациях, неизбежных при всякой здоровой акклиматизации. Создатели нескольких хороших образцов «русской готики» поняли простой закон, что если уж строить в каком-нибудь «стиле», то строить так, как бы выстроилось, если бы этот стиль здесь родился. Нет мрамора — есть кирпич; холод не позволяет больших окон — не надо. А русские сонетисты до сих пор строят беломраморные беседки в помещичьих садах, уменьшенные копии того, что видели в Италии. Построить же свой канон на основах канона национальной готики или того, что ей соответствовало, не достало ни силы, ни смелости.

Законы всего этого понятны. Русская светская литература начала расцветать тогда, когда начинало умирать сколько-нибудь самостоятельное русское зодчество. Тысячи западных поэтов могли

849

вдохновляться живыми, при них рождавшимися архитектурными памятниками и просто живой прекрасной уличной архитектурой. У нас только Феофан Прокопович, Ломоносов, Державин и те, кто с ними, видели живую русскую архитектуру. Начиная с Пушкина всем нам приходится любить вчерашний день архитектуры (если не завтрашний).

Без исторически осмысленной народной подосновы нет стиля. Нет и сонета. Есть 14 строк.

Иван Рукавишников.

[hungmgmi]

Còn đây là ý kiến của nhà thơ, dịch giả Thái Bá Tân về Xô-nê:
Xônê (tiếng Italia: soneto, có nghĩa là bài hát nhỏ. Tiếng Anh, tiếng Nga và hầu hết các thứ tiếng khác đều đọc là xônét, ở Việt Nam quen gọi theo tiếng Pháp là xônê; theo truyền thống, trong bài này chúng tôi để nguyên như vậy), với tư cách một thể thơ hoàn chỉnh xuất hiện vào thế kỉ thứ 13, người sáng tạo ra nó có lẽ là những nhà thơ Provence (Pháp) và được củng cố phát triển tới đỉnh cao nhất trong tác phẩm của các nhà thơ Italia vĩ đại thời Phục Hưng, là Ðăngtơ và Pêtrac. Nó là một thể thơ có niêm luật chặt chẽ cả về cấu trúc lẫn quy tắc gieo vần, và nhất thiết bao giờ cũng phải mười bốn câu. Xônê cổ điển Italia được chia thành bốn khổ, hai khổ bốn câu và hai khổ ba câu, với hệ thống gieo vần như sau: abba - abba - ccd - ede, hoặc abab - abab - ccd - eed. Trong khổ thứ nhất, mà ngay câu đầu tiên, tác giả phải trình bày chủ đề bài thơ, nghĩa là giới thiệu với người đọc những gì mình định nói, và chủ đề ấy sẽ được phát triển tiếp ở khổ thứ hai. Trong hai khổ ba câu còn lại, tác giả sẽ trình bày cách giải quyết vấn đề đã nêu ở hai khổ trên và những kết luận rút ra từ suy nghĩ của người viết.

Từ thế kỉ thứ 16, xônê bắt đầu lan sang các nước châu Âu khác, trong đó có Anh. Lúc đầu các nhà thơ Anh viết theo hình thức cổ điển Italia (nhiều bài đơn thuần chỉ là bản phỏng dịch các tác giả nước ngoài), nhưng dần dần họ tạo được cho mình một hình thức riêng, gọi là Xônê Anh, gồm ba khổ bốn câu (abab - cdcd - efef) và hai câu kết (gg). Sêcxpia đã viết các bài thơ xônê của mình theo cách phân khổ và gieo vần này, nên nó còn được gọi là thể thơ Xônê Sêcxpia.

Từ ngày ra đời đến nay, xônê đã trải qua nhiều thăng trầm trong sự phát triển và áp dụng thực tế vào sáng tác của nhiều nhà thơ đủ mọi thời đại và dân tộc. Ðã xuất hiện nhiều thay đổi, biến dạng trong kết cấu và hệ thống gieo vần. Thậm chí có nhà thơ còn viết xônê bằng thơ không vần, và từ rất nhiều các quy tắc nghiêm ngặt của xônê cổ điển, chỉ còn giữ lại vẻn vẹn một yếu tố hình thức là mười bốn câu trong một bài. Mặc dù bị gò bó và bị chi phối bởi những ràng buộc về hình thức và bố cục như vậy, qua thực tế sáng tác, xônê vẫn tỏ ra là một thể thơ có sức sống mãnh liệt, và cho đến nay, khi trong thơ và nghệ thuật nói chung đang có xu thế phá vỡ các khuôn mẫu cổ điển cũ để tìm những hình thức diễn đạt mới phù hợp với thời đại, nó vẫn được nhiều nhà thơ khắp nơi trên thế giới yêu thích, nhất là khi cần phải bộc lộ những khía cạnh trữ tình và triết lí trong suy nghĩ của người viết. Cũng nên nói thêm là các nhà thơ xônê cổ điển còn xây dựng một hình thức thơ mới, gọi là Chùm xônê với những ràng buộc về hình thức còn chặt chẽ hơn, bao gồm mười lăm bài xônê Italia, câu đầu của bài sau phải là câu cuối của bài trước; và xônê cuối cùng, bài kết, gồm mười bốn câu đầu tiên của những bài còn lại theo thứ tự, trong khi xônê thứ mười bốn phải được bắt đầu bằng câu cuối và kết thúc bằng câu đầu của xônê thứ mười lăm! Ðây là một trong những hình thức thơ khó nhất, phức tạp và chặt chẽ nhất trong thơ có luật của châu Âu. Tuy thế, nhiều nhà thơ, kể cả các nhà thơ hiện đại, đã mạnh dạn viết và viết thành công thể thơ này.

[Trăng Quê]

Đồng ý với cun09 về vụ đinh tử hương, mình đã vào wikipedia để tra lại và đã sửa trước khi đọc trả lời của bạn.
Các ý kiến khác mình bảo lưu xem xét sau. Việc vần điệu của bài thơ bạn vừa muốn theo sonnet vừa muốn đọc theo thơ Việt cũng hơi khó chiều nhưng để mình thử xem. Việc này để lâu lâu đã, vừa làm việc vừa mắt trước mắt sau ngó sếp, lại không có từ điển bên cạnh
Mình thấy nick của bạn mới nhưng giọng văn thì hơi quen (hì hì).
Chúc bạn mạnh khỏe

[cun09]

Trăng Quê viết

Đồng ý với cun09 về vụ đinh tử hương, mình đã vào wikipedia để tra lại và đã sửa trước khi đọc trả lời của bạn.
Các ý kiến khác mình bảo lưu xem xét sau. Việc vần điệu của bài thơ bạn vừa muốn theo sonnet vừa muốn đọc theo thơ Việt cũng hơi khó chiều nhưng để mình thử xem. Việc này để lâu lâu đã, vừa làm việc vừa mắt trước mắt sau ngó sếp, lại không có từ điển bên cạnh
Mình thấy nick của bạn mới nhưng giọng văn thì hơi quen (hì hì).
Chúc bạn mạnh khỏe

Tất nhiên, đó là việc của bạn. Về thể sonnet cun09 chỉ biết có thế, là phải 14 câu. Còn vần, thì đúng là có người không thích thơ có vần thật. Có những người làm thơ sonnet không vần cơ mà. Nhưng trường hợp bài thơ cụ thể này thì không thế.
Cũng có thể trước lạ sau quen, khoảng tháng 11 tới cun09 về nước một thời gian, biết đâu có dịp hội ngộ. Giờ thì còn mải làm nột một số công chuyện. BB nhé. Chúc nhiều thành công.

[Trăng Quê]

cun09 viết

Tất nhiên, đó là việc của bạn. Về thể sonnet cun09 chỉ biết có thế, là phải 14 câu. Còn vần, thì đúng là có người không thích thơ có vần thật. Có những người làm thơ sonnet không vần cơ mà. Nhưng trường hợp bài thơ cụ thể này thì không thế.
Cũng có thể trước lạ sau quen, khoảng tháng 11 tới cun09 về nước một thời gian, biết đâu có dịp hội ngộ. Giờ thì còn mải làm nột một số công chuyện. BB nhé. Chúc nhiều thành công.

Cảm ơn Cun09 đã dành thời gian rất quý báu của bạn để tham luận về bài thơ này. Nhờ có tham luận của bạn mà mình biết thêm sơ sơ về một thể thơ nổi tiếng của thế giới. Cảm ơn bạn đã đọc rất kỹ bài dịch mà không phải ai cũng kiên nhẫn được như vậy. Mình đã đọc lại bài thơ của Balmont rất nhiều lần và đồng ý rằng đây là một bài thơ có luật vần rất chặt chẽ. Mình cũng bắt chước bạn copy những từ cuối của bài thơ ra đây để kiểm chứng điều đó
березы,
расцвели.
пыли.
розы.

угрозы
вдали.
сожгли.
грезы.

закон,
созвездья,
небосклон.

звон.
возмездья.
он.

Và thừa nhận rằng việc chuyển ngữ hai đoạn thơ cuối là chưa thành công như mong muốn.
Riêng khổ thơ thứ ba thì mình đã dịch lại nghĩa word by word để chắc chắn không dịch trái nghĩa, nhưng chuyển nó thành thơ thì chưa thể. Dịch như của bạn thì cũng không thơ. Một số từ bạn dịch chưa chính xác движутся = chuyển động chứ không phải vận hành. Hai câu thơ bắt đầu bằng Которым
Которым в мире движутся созвездья,
Которым так прекрасен небосклон.
sau dấu phẩy của câu thứ nhất có vai trò tương đương chứ không phải vì cái nọ mà có cái kia
Ai không yêu là trái luật tự nhiên,
Bầu trời sao cũng vận hành theo luật đó,
Nhờ đó - chân trời đến thế diệu huyền.

Nhưng mình rất thích bài thơ này vì thế sẽ cần một thời gian để suy ngẫm để tìm ra phương án thích hợp.

Mình nghiêng nhiều đến luật vần dạng sonnet hơn là luật vần của Việt, có nghĩa là hai đoạn thơ cuối có vần khác đi so với hai đoạn thơ đầu. Khi đọc có khoảng ngắt giữa hai khổ thơ chứ không phải nối liền.
1) abba, abba, ccd, ede

2) abba, abba, cdc, dee

3) abba, abba, cdd, ccd

4) abab, abab, cdc, cdc

5) abab, abba ccd, eed,

Và như vậy nếu bạn đọc theo vần Việt chắc chắn sẽ không hài lòng. Sẽ không có một phương án nào 100% cho việc chuyển ngữ nhưng mình thích các bạn đọc có yêu cầu cao như bạn để bản thân mình cần phải làm việc nghiêm túc hơn. Rất mong bạn trao đổi và đừng bb sớm thế, có vẻ như là đang dỗi hay sao ấy.
Bạn không thấy là TQ đang cố gắng hết sức sao? Cả thế giới cho rằng đây là thể thơ khó mà còn lao đầu vào chuyển ngữ thì là húc đầu vào đá chứ đùa, vì vậy mình cứ bình tĩnh mà tham luận thôi.

Thế nhé

[Trăng Quê]

До последнего дня Константин Дмитриевич Бальмонт Быть может, когда ты уйдешь от меня, Ты будешь ко мне холодней. Но целую жизнь, до последнего дня, О друг мой, ты будешь моей. Я знаю, что новые страсти придут, С другим ты забудешься вновь. Но в памяти прежние образы ждут, И старая тлеет любовь. И будет мучительно-сладостный миг: В лучах отлетевшего дня, С другим заглянувши в бессмертный родник, Ты вздрогнешь - и вспомнишь меня.

Đến ngày cuối cùng Konstantin Dmitrievich Balmont Có thể khi em phụ tình anh, Em lạnh lùng với anh nhiều lắm. Nhưng suốt đời, cho đến ngày tắt nắng Người yêu ơi, em mãi thuộc về anh. Anh biết rằng em sẽ đam mê Sẽ quên anh khi bên người khác. Nhưng kỷ niệm xưa vẫn còn ở đó, Và mối tình âm ỉ đã từ lâu. Sẽ có lúc nào đau khổ nhớ về nhau Trong leo lét của ngày xưa cũ, Bên người ta, những đêm dài mất ngủ Em chợt rùng mình - và day dứt vì anh.

[Trăng Quê]

Нет дня, чтоб я не думал о тебе Константин Дмитриевич Бальмонт Нет дня, чтоб я не думал о тебе, Нет часа, чтоб тебя я не желал. Проклятие невидящей судьбе, Мудрец сказал, что мир постыдно мал. Постыдно мал и тесен для мечты, И все же ты далеко от меня. О, боль моя! Желанна мне лишь ты, Я жажду новой боли и огня! Люблю тебя капризною мечтой, Люблю тебя всей силою души, Люблю тебя всей кровью молодой, Люблю тебя, люблю тебя, спеши!

Không có ngày nào anh không nghĩ đến em Konstantin Dmitrievich Balmont Không có ngày nào anh không nghĩ đến em, Không có giờ nào không mong không nhớ. Quỷ tha ma bắt có lẽ là duyên số, Hiền triết nói rằng, thế giới quá nhỏ nhoi. Thế giới nhỏ nhoi và chật chội cho những giấc mơ, Thế mà sao em cứ xa anh mãi. Anh đau đớn! Chỉ cần em trở lại, Khát nỗi buồn khát lửa cháy lòng nhau! Anh yêu em giấc mơ lắm sắc màu, Anh yêu em với tâm hồn mạnh mẽ, Anh yêu em dòng máu tràn ngực trẻ, Anh yêu em, anh yêu em, xin em vội trở về!

[USY]

Công nhận bạn Trăng Quê dũng cảm, chứ đọc thể thơ xon-nê này tiếng Nga đã khó, mà dịch ra tiếng Việt thì còn khó hơn rất nhiều. Tôi nghĩ nếu mà dịch ra tiếng Việt đạt tiêu chuẩn cả về "âm luật" lẫn "vần luật", "câu cú luật" gì đấy thì có lẽ nên tập làm thơ xon-nê bằng tiếng Việt luôn!
Mà bác cun90 tiếng Nga rất siêu, nhưng bác cũng hơi khắt khe quá với bạn TQ nhé! Độ này box thơ chung đìu hiu, riêng có bạn TQ làm con tằm nhả tơ dệt topic thơ dịch của bạn ấy dầy dặn rất quý, được bác góp ý thêm, còn gì bằng! Kiểu này tôi cũng chẳng dám dịch dại nữa, có khi làm quả chắc, dịch "nháp" rồi mang ra chợ Bắc Qua nhà mình chào hàng trước cho chắc đã nhỉ?

[hungmgmi]

Hôm nay, hungmgmi đã xắn tay áo, ngồi vào bàn để thử "chiến" với thể thơ Xo-nê xem sao, nhưng sau đó đành lắc đầu bất lực. Động vào đây chết chắc rồi, vì những thể thơ khác cũng có dịch dọt gì đâu ra hồn. Thế mà ngày trước hồi ở 4rum cũ đại ca Nguyên Anh cũng ưu ái mở hộ cho một topic Gà mổ ra thơ
Xin chia sẻ đam mê và những cố gắng của chi Trăng Quê từ trước đến nay trong việc chuyển ngữ thơ, và cũng công nhận bác cun09 là một người khá am hiểu, những ý kiến đóng góp của bác em đọc mà cứ gật đầu lia lịa. Mong rằng sự kết hợp của 2 bác sẽ cho ra đời những bản dịch "tín, đạt, nhã" mà chúng em luôn hoan nghênh và chờ đợi.
Chúc các bác 2 ngày nghỉ cuối tuần vui vẻ