Viết về Thăng Long-Hà Nội - Nguyễn Hữu Hùng

[Siren]

Hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, tác giả Nguyễn Hữu Hùng viết truyện "Truyện cá quả", trong đó nhắc đến các địa danh rất thân thuộc với người Hà Nội. Nơi ông câu cá ngày xưa, bây giờ đã là nhà, là phố...
Được sự đồng ý của tác giả, Siren xin gửi đến các bạn cùng đọc.

"TRUYỆN CÁ QUẢ*

TỔ RỒNG RỒNG

Mới chưa đầy mười năm, cái nơi ấy đã đổi thay quá nhiều đến mức, chính bản thân tôi cũng không nhận ra nữa; chứ không kể những người lâu lâu mới đến. Ao hồ, sông ngòi nay đã thành đường phố; cửa hàng cửa hiệu, nhà cao tầng; biệt thự đủ kiểu: kim cổ, Đông, Tây; chen chúc nhau: cái nhô ra, cái thụt vào; tùy theo ý thích của ông chủ, bà chủ. Không những thế, trên không; người ta còn làm thêm ban công, những mái vòm kiểu nhà thờ Hồi giáo, nhô ra choán cả mặt đường, tưởng chừng ánh sáng Mặt Trời cũng khó lọt qua. Ngõ to thành ngõ nhỏ, ngách nhỏ thành ngách nhỏ hơn; vòng vèo, quanh co với những số nhà được đánh tùy theo sở thích: số nhà 10, tiếp đến số nhà 120. Đã có 10A, 10B rồi có cả 10C, 10D nữa. Những công trình kiến trúc nghệ thuật, tuổi đời hàng trăm năm cũng phải đành nhường lại không gian cho những căn nhà ống, khung bê tông, lợp mái tôn. Nếu có ai đến thăm người quen lần đầu, phải hỏi đường, chắc chắn sẽ nhận được những câu hướng dẫn đại loại như:
- Ông bà, bác, cô chú, anh chị, cháu; cứ đi thẳng, đến ngã ba thứ nhất rẽ phải; đi thẳng khoảng hai mươi mét đến ngã ba thứ hai, rẽ trái; đi tiếp năm mươi mét, đến chỗ có cây cột điện, rẽ phải; đi tiếp khoảng một trăm mét, rẽ trái v.v. và v.v.. Đúng như tích hỏi đường trong truyện “Đôi mắt” của nhà văn Nam Cao thủa nào.
Nhà tôi ở nơi ấy. Nó quanh co hoắm hó đến mức khó tả. Nhưng ít ai biết, cách đây chưa đầy một thập niên, nơi ấy chỉ là một vùng ao hồ rộng mênh mông.
Khi chuyển công tác về Hà Nội, bố mẹ tôi được phân một nửa gian nhà, ngăn với gia đình bên bằng cót; trong dãy nhà cấp 4 năm gian, lợp ngói Hương Canh của khu tập thể. Một nửa gian nhà chưa đầy chín mét vuông, nhưng chẳng biết bố mẹ tôi sắp xếp như thế nào, cũng đủ chỗ kê hai cái giường: một giường đôi, một giường đơn; một cái tủ con đựng quần áo, một cái bàn con, một thùng tôn đựng hết 50-60 kg gạo và một thùng sắt mạ kẽm, đựng hết 30-40 kg mì sợi. Trên trần nhà, bố tôi làm một dãy xích đông, để đủ thứ bà giằng: va ly, sách vở, chăn chiếu. Khoảng không gian chật hẹp ở dưới gầm giường cũng được tận dụng một cách triệt để: từ giầy dép, thùng gánh nước, chậu tắm, chậu rửa mặt đến nồi niêu, xoong chảo, bát đĩa, chai lọ và cả bộ đồ sửa xe đạp nữa; đều được nhét chặt dưới cả hai gầm giường.
Cả nhà chỉ có một chiếc xe đạp nam, bố mang về từ hồi học bên Ba Lan. Để mẹ đèo được cả hai anh em, khi chúng tôi đang còn đi nhà trẻ và mẫu giáo; bố lấy một tấm gỗ dài, buộc phía sau xe đạp làm ghế đèo đôi. Sau khi đón chúng tôi từ nhà trẻ về, chiếc xe đạp được móc vào đây ròng rọc, kéo treo lơ lửng lên phía góc nhà.
Bố làm thêm một cái bếp bán mái, lợp bằng giấy dầu, xung quanh bao bằng cót, rộng chừng bẩy, tám mét vuông; vừa đủ để làm chỗ tắm, chỗ nuôi bẩy tám con gà; chỗ để phi nước. Trên chuồng gà là bệ bếp đầu và bếp than; phần ngoài chừng hai mét vuông, giành cho hai anh em tôi nghỉ tạm vào buổi trưa.
Có một lần, bố tôi lĩnh một lúc trên chục triệu đồng cùng với giấy tờ của cả nhóm, để trong xắc cốt, chuẩn bị cho hôm sau đi công tác xa. Không biết có phải kẻ cắp tăm được? hay một sự trùng lặp ngẫu nhiên; nhân lúc bố mẹ tôi đi làm, anh em tôi đi học; chúng cưa khoá cửa chính. Đang cưa, bị các chú công nhân trong nhà máy phát hiện ra; chúng liền bỏ chạy. Từ đấy, bố tôi thiết kế thêm: trước khi vào nhà trong phải qua cửa nhà bếp. Chìa khoá cửa nhà bếp được chúng tôi đeo lủng lẳng ở cổ. Đi học về, mở khóa vào bếp, anh em tôi có cơm nguội và thức ăn mẹ chuẩn bị sẵn cho bữa trưa.
Cửa nhà tôi thông ra phía cổng của nhà máy phát điện điêzen. Nhà máy sơ tán về đây từ năm 1965, gồm bốn tổ máy phát. Những chiếc máy cái to lù lù như những chiếc xe tải hạng nặng, đặt thành hàng ngang trên bệ bê tông cốt thép dầy hàng mét. Mỗi khi khởi động, tiếng máy gầm lên, thở ra hồng hộc từng hồi; kèm theo những đám khói đen, phun ra mù mịt cả vùng trời.

---------
*Cá quả: còn gọi là cá chuối, cá tràu (tiếng miền Trung), cá lóc (tiếng miền Nam).

[Siren]

Ngày nào cũng ình ình tiếng máy, inh tai, nhức óc. Ngồi chuyện trò, phải nói thật to như những người nặng tai. Tiếng kêu của máy làm chấn động đến cả những vật vô tri vô giác: mặt nước trong chiếc cốc thủy tinh để trên bàn, lúc nào cũng sóng sánh như có gió bão. Thế mà bọn trẻ con chúng tôi chẳng cảm thấy gì hết.
Hàng tuần, từng đoàn xe téc chạy vào, chạy ra tiếp dầu cho nhà máy. Không kể ngày đêm, chủ nhật hoặc lễ tết; các cô, các chú công nhân ra vào thay ca, chuyện trò rôm rả, tôi lại thấy vui vui.
Cạnh nhà tôi có ba cái ao, chúng được thông ra một cái hồ lớn. Hàng ngày tôi cùng bọn trẻ con trong khu tập thể ra những cái ao này câu cua, câu cá săn sắt (sin sít). Những con săn sắt đực, rực rỡ sắc màu: các vân đen, đỏ, vàng xen kẽ. Bộ vây đuôi dài với các sọc: đỏ tía, đen nhánh, vàng chóe. Sự sặc sỡ của nó chẳng kém gì những con cá cảnh đắt tiền. Bọn trẻ con chúng tôi thường câu về thả vào lọ thủy tinh để chơi, chơi chán rồi quẳng cho gà ăn. Câu săn sắt chẳng có gì khó cả; chỉ loáng một cái, chúng tôi đã làm xong một chiếc cần câu. Nói là cần câu chứ thực ra chỉ là một đoạn tre, dài khoảng hơn một mét; chẻ thành những thanh nhỏ, to bằng ngón tay út. Đứa nào cầu kỳ hơn thì vót thon một đầu cho có dáng một chiếc cần câu. Tách một sợi đây thép từ dây phanh xe đạp, uốn thành một lưỡi câu nhỏ. Hoặc cũng chẳng cần đến lưỡi câu, dùng một sợi chỉ, buộc ngang thân con giun đất. Săn sắt là loài cá háu ăn, chẳng biết sợ là gì, khi thấy mồi là tranh nhau, lao vào ngoặn chặt lôi đi. Chỉ cần nhanh tay, giật hướng lên phía bờ. Cá ngậm mồi chưa kịp nhả, theo mồi, bắn lên bờ. Chuyện câu cá săn sắt của bọn trẻ con chúng tôi hồi đó chẳng có gì để nói cả; bởi một lẽ, bất cứ đứa trẻ nào nhà ở quanh hồ, cũng biết trò câu cá săn sắt. Nhưng ở đây, tôi muốn nói: chính từ cái ao câu cá săn sắt này mà về sau, tôi trở thành người câu cá quả có kinh nghiệm, được nhiều người thán phục, hoặc cho tôi là người “sát cá”.
Buổi chiều hôm ấy, tôi ra cái ao sau nhà câu săn sắt. Tình cờ tôi phát hiện ra một đám đen, to bằng cái miệng bát ôtô, động đậy dưới nước ở sát bờ ao. Nhìn kỹ, tôi chợt nhận ra: có hàng ngàn, hàng vạn con ấu trùng, nhỏ li ti bằng đầu tăm, bơi quyện với nhau. Để thỏa chí tò mò, tôi thò ngón tay trỏ, chọc vào giữa đám đen động đậy ấy. Bỗng nhiên, một tiếng “bụp” rất to, nước bắn tung tóe lên cả mặt, đầu ngón tay tôi đau nhói. Tôi vội rút ngón tay lên, máu ở đầu ngón tay trỏ chảy ra đầm đìa. Tôi hốt hoảng, vất cả cần câu, ôm tay vừa chạy, vừa khóc về nhà. Nghe thấy tiếng khóc, từ trong nhà, mẹ tôi mở cửa chạy ra. Mẹ tôi hỏi:
- Con làm sao thế?
Tôi nước mắt giàn giụa, vừa khóc, vừa nói:
- Chẳng biết con gì nó cắn vào tay con đây này!
Mẹ đỡ tôi vào nhà, lấy bông lau sạch máu, xem kỹ vết thương, mẹ tôi hốt hoảng kêu lên:
- Chết rồi, con bị rắn cắn rồi!
Nghe tiếng kêu hốt hoảng của mẹ tôi; chú Biên, công nhân trực ca bên nhà máy chạy vào:
- Cháu làm sao thế chị?
- Cháu bị rắn cắn chú ạ!
Chú Biên cầm ngón tay bị thương của tôi vẫn còn đang rỉ máu, xem đi xem lại, rồi chú hỏi:
- Cháu bị rắn cắn như thế nào?
Tôi thuật lại chuyện vừa xảy ra. Chú Biên tỏ ra nghi ngờ, bảo tôi dẫn ra chỗ có đám đen động đậy dưới nước ấy. Đảo mắt nhì qua, chú cười ồ, vỗ vai tôi:
- Không việc gì cháu ạ. Đấy là tổ rồng rồng!
Đoán tôi chẳng hiểu thế nào là tổ rồng rồng, nên chú tiếp tục giải thích: Là con của con cá quả;
nó mới nở, chưa biết đi (mãi về sau tôi mới hiểu, chú Biên thường gọi ấu trùng của con cá quả chưa bơi được theo mẹ nó là chưa biết đi). Chú đưa tôi về nhà rồi bảo mẹ tôi:
- Không phải rắn cắn đâu chị ạ. Cháu nó chọc tay vào tổ cá quả, cá quả bố mẹ thấy trêu con nó, nên cắn đấy.
Mẹ tôi cũng chẳng hiểu gì cả, sao cá quả lại có thể cắn vào tay được, nên chú Biên tiếp tục giải thích:
- Khi cá quả đẻ trứng và nuôi con, nó dữ lắm chị ạ. Nó sẵn sàng đánh nhau, thậm chí hy sinh cả thân mình để bảo vệ đàn con trước sự tấn công của kẻ thù. Cho nên tục ngữ có câu: “Cá chuối đắm đuối vì con” là như vậy.
Chú xoa đầu tôi rồi bảo:
- Con cá quả này liều mạng thật, dám tấn công cả cháu tôi. Ngày mai, chú sẽ cho vợ chồng con quả này một bài học đích đáng.
Chú quay sang nói với mẹ tôi:
- Chị yên tâm đi, lấy nước muối hoặc cồn i ốt rửa sạch vết thương để khỏi bị nhiễm trùng, rồi băng lại cho cháu là được.
Ngày hôm sau, chú Biên mang đến một chiếc cần câu bằng tre hóp dài đến ba bốn mét. Trông đã cũ kỹ, ngả màu vàng thẫm, nhưng đích thực là một chiếc cần câu: gốc to bằng ngón chân cái, phần đầu cong vút một cách mềm mại. Một cái bát câu cuốn đầy cước. Một cái lưỡi câu to mà tôi chưa thấy bao giờ.

[Siren]

Hết giờ trực ca, chú Biên rủ tôi ra chỗ tổ cá hôm qua. Chú đứng cách xa đến mười mét, móc từ trong túi quần ra một gói nylon; trong nhốt bốn năm con nhái xanh, cỡ đầu ngón tay người lớn. Bắt một con, chú bẻ gẫy hai cẳng sau, lấy xương đùi, xương ống ra rồi mới móc vào lưỡi câu. Tôi chú ý quan sát: Chú móc lưỡi câu từ miệng, rồi xuyên dọc thân con nhái ra phía sau; móc chéo hai đùi sau vào lưỡi câu, chỉ để nhô ra hai cẳng và bàn chân; quàng hai vòng cước vào lưng con nhái, xâu ngang qua mũi, sau đó mới buộc đoạn cước còn thừa lên phía óc câu. Chú tìm một cánh lá rau muống, bỏ phần lá, giữ lại phần cọng, bịt đầu to vào lưỡi câu, đầu nhỏ cắm vào cái lỗ ở cục chì, gắn trên óc lưỡi câu.
Sau một loạt những động tác mắc mồi hết sức cẩn thận, chú mới nhấc cần câu lên. Chiếc cần câu vừa dài, vừa to, chú phải tỳ đốc câu vào bụng. Tay phải nắm cần câu, tay trái giữ bát cước, tung con mồi về phía tổ rồng rồng. Tiếng cước xả kêu xoèn xoẹt, xoèn xoẹt. Chú Biên làm những động tác câu trông thật uyển chuyển, nhịp nhàng và chính xác: không chỉ bằng cánh tay, bàn tay mà kết hợp cả cơ bụng, cổ tay, cả cái mềm mại của đoạn đầu cần câu nữa.
Không buông mồi câu vào đúng tổ rồng rồng, chú tung mồi cách xa tổ bốn năm mét. Rồi bằng một động tác kéo mồi rất khéo, mà mãi nhiều năm sau, tôi mới học được. Đó là làm con mồi lướt trên mặt nước giống như con nhái đang bơi sát tổ rồng rồng.
Mới chỉ một đường câu, tôi đã thấy mặt nước gần tổ rồng rồng cuộn sóng. Cuộn dây câu, chú Biên buông lần thứ hai. Tôi nghe thấy tiếng “bụp” rõ to vang lên từ phía tổ rồng rồng. Đấy là tiếng ăn mồi của loài cá quả tôi nghe được lần đầu tiên trong đời. Cái âm thanh này làm tôi nhớ mãi, và sau này khi làm nghề câu cá quả, tôi cũng chụm môi, bắt chiếc tiếng đớp mồi của cá quả để kích động chúng ăn mồi.
Dừng tay cuộn cước, còn tay kia giữ chắc cần câu, sợi dây câu căng ra trong khoảnh khắc. Chú Biên giật nhẹ cần câu về phía sau. Vùng nước gần tổ rồng rồng nổi sóng cuồn cuộn, dây câu căng thẳng băng, đầu cần câu uốn cong vút; sợi dây câu chạy ngang, chạy xiên ra phía xa bờ. Tôi hồi hộp, tim đập thình thịch như muốn nhảy ra khỏi lồng ngực, miệng lắp bắp:
- Cá cắn câu rồi! Cá cắn câu rồi! Giật đi chú!
Chú Biên không vội vã giật ngay như tôi tưởng. Chú bình tĩnh cuộn dây câu vào bát một cách chậm rãi như còn đang toan tính một điều gì nữa. Sợi dây câu cứ thẳng băng, mỗi lúc một gần bờ hơn. Có lẽ lúc này con quả bị đau do lưỡi câu móc sâu vào miệng, nên không quẫy khỏe như lúc vừa dính câu. Nó ngoan ngoãn để mặc cho sự điều khiển của chú Biên. Khi vào vừa sát bờ, chú khẽ nhấc con quả lên bãi cỏ. Chiếc cần câu uốn cong veo, tưởng chừng như sắp gẫy. Con quả to quá, đen chùi chũi với các hoa văn vằn vện: sọc đen, trắng, vàng óng ánh của lớp vẩy; nhoài đi nhoài lại trên mặt cỏ, trông thật thích mắt. Tôi không ngớt trầm trồ:
- Con quả sao mà to thế hở chú!
Chú Biên vẫn tỏ ra bình thản. Có lẽ đối với chú, việc câu được con quả to như thế là chuyện bình thường. Chú đặt cần câu xuống bãi cỏ, tay trái nắm đầu con quả, tay phải gỡ lưỡi câu. Chú bảo:
- Con quả này là con quả bố, còn con quả mẹ nữa.
Thấy tôi tỏ vẻ ngạc nhiên, chú Biên giải thích:
- Bao giờ tổ cá quả cũng có hai con, cá bố và cá mẹ. Con này là cá bố vì đầu to hơn mình.
Chú Biên bỏ con quả vào cái hốc đất gần đấy; chùi hai tay vào bụi cỏ cho sạch nhớt, rồi cầm cần câu lên. Tôi hỏi chú :
- Câu tiếp nữa à chú?
- Tiếp chứ, còn con mẹ nữa mà!
Tháo bỏ mồi cũ, chú mắc mồi mới vào lưỡi câu, với những động tác chuẩn xác, cẩn thận như tôi đã thấy lúc ban đầu.
Đám đen rồng rồng vẫn còn cụm gọn một chỗ. Bằng những động tác thong thả, không chút vội vã, chú lắc mạnh cần câu về phía tổ rồng rồng. Một đường, hai đường, ba đường, rồi nhiều đường câu; nhưng không thấy động tĩnh gì. Tôi cảm thấy sốt ruột và có chút hoài nghi về lời dự đoán của chú:
- Có lẽ chỉ có con bố thôi chú ạ!
Tôi tỏ thái độ nghi ngờ?
Không trả lời tôi, chú vẫn kiên trì tung mồi. Nhưng có khác lần trước, thỉnh thoảng chú kéo lướt con mồi qua giữa tổ rồng rồng. Phải tới nửa tiếng sau, đám nước chỗ gần tổ rồng rồng lại cuộn sóng. Với một giọng đầy vẻ thán phục, tôi nhắc khẽ:
- Nó ra đấy chú ạ!
Một tiếng “bụp” vang lên từ phía tổ rồng rồng. Cả một vùng nước cuộn sóng. Với động tác giống như giật con quả bố, con quả mẹ cũng bị tóm gọn.
Tuy nhiên, chú Biên tỏ vẻ đăm chiêu. Chú bảo:
- Bắt cả cá bố mẹ thì đàn con sẽ bị cá săn sắt ăn hết!
Quả nhiên, tôi thấy đàn cá săn sắt nhâu nhâu, lao vào xâu xé tổ rồng rồng. Không còn cá bố mẹ bảo vệ, chỉ một loáng, chừng hai ba phút; cả đám đen tổ rồng rồng đã biến khỏi mặt nước.

[Siren]

Đúng như chú Biên nhận định, con quả mẹ có cái đầu nhỏ hơn mình. Chú gỡ cá ra khỏi lưỡi câu, quẳng con quả vào cái hố cùng với con cá bố. Bằng những động tác rất thành thục, chú cuộn dây cước vào bát, tháo ròng rọc ra khỏi đầu cần câu, ngoặc lưỡi câu vào một đầu ròng rọc trông thật gọn gàng. Chú đảo mắt nhìn quanh, đi đến chân tháp nước của nhà máy. Một loáng, chú mang về ba bốn sợi dây cỏ lồng vực đã hơi bị héo, dài đến nửa mét. Dùng dây cỏ lồng vực, chú buộc vào chỗ thắt của đuôi cá. Chú bảo:
- Xâu qua mang, cá mau chết; buộc thế này, cá sống được lâu hơn.
Chú đưa cho tôi con cá câu lên trước, có nhỉnh hơn con cá mẹ một chút. Tôi ngỡ là chú nhờ cầm hộ, nhưng không phải. Chú nhoẻn miệng cười bảo:
- Phần của cháu đấy!
Tôi chẳng hiểu ra sao cả. Từ ngỡ ngàng đến ngạc nhiên:
- Sao lại là phần của cháu? Cháu không lấy đâu, về mẹ cháu mắng chết!
- Sao mẹ cháu lại mắng? Đây là công lao của cháu đã phát hiện ra tổ cá. Cầm lấy đi! Lần sau phát hiện ra tổ nào nữa, báo ngay cho chú nhá. Chúng ta vẫn chia đôi.
Tôi sung sướng còn hơn bắt được vàng. Tay xách cá, chẳng kịp chào chú Biên, chạy một mạch về nhà.
Mẹ tôi đi làm đã về; cũng ngạc nhiên chẳng kém gì tôi. Cẩn thận, mẹ hỏi:
- Con lấy cá ở đâu ra đấy?
Chú Biên chia phần cho con. Tôi giải thích cho mẹ rõ lý do, tại sao chú Biên lại cho tôi con quả này.
- Thôi cũng được con ạ, nhưng lần sau không được lấy của chú ấy nữa, câu được con cá đâu có dễ.
Mẹ lấy cái cân thường mang theo mỗi khi đi chợ. Mẹ giải thích:
- Cân của người buôn điêu lắm, một cân chỉ ăn tám chín lạng. Có cân mang theo kiểm tra, họ không dám bán điêu cho mình nữa.
Con quả này nặng đến gần sáu lạng. Cũng cần phải nói lúc bấy giờ, ít có gia đình cán bộ công chức nào dám bỏ tiền ra mua một con cá quả to như vậy.
Bố tôi đang đi công tác xa tít tắp, mãi trên tận Hà Giang; ở nhà chỉ có hai anh em tôi và mẹ. Mẹ bảo sẽ nấu một bát canh cá quả thật ngon cho chúng tôi. Bỏ cái làn lên giỏ xe, đạp ra chợ Láng; khoảng nửa tiếng sau, mẹ mang về một quả cà chua, một mớ rau thì là, mấy nhánh hành hoa, ba quả khế chua.
Vừa lúc đó, thằng Quang, em tôi đi học về. Nhìn thấy con quả để ở cửa bếp còn đang ngọ nguậy, nó trầm trồ thốt lên:
- Con quả to quá! To quá!
Reo lên hai ba lần, rồi nó liên mồm hỏi, nào là: Mẹ mua cá ở đâu? Sao nó to thế! Có đắt không? Mẹ làm gì hở mẹ?
Không đủ thời gian để trả lời hết những câu hỏi của em Quang, mẹ chỉ bảo:
- Cá của chú Biên cho anh con đấy.
Mẹ lấy sống dao, đập mạnh vào đầu; con quả giẫy lên đành đạch, nhưng vẫn chưa chết hẳn.
Con dao pha bố tôi mua trong một chuyến đi công tác ở vùng miền núi. Bố bảo:
- Đây là loại dao nổi tiếng của làng rèn Phúc Sen, ở huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng; nơi có nghề rèn thủ công truyền thống trên một nghìn năm tuổi của người Tày; ai đi qua vùng này cũng rẽ vào mua một vài con về dùng trong gia đình hoặc làm quà cho những người thân.
Bố tôi mua con dao này vào cuối năm trước; hôm nay mới có dịp đưa ra để thử. Con dao có vẻ rất vừa tay nên thấy mẹ tôi đánh vẩy, cắt vây, lạng thịt cá, cứ đi băng băng.
Mẹ tối khen:
- Đúng là dao quý. Sắc thật!
Vừa làm, mẹ tôi vừa giải thích, như kể chuyện cổ tích cho chúng tôi nghe:
- Hồi còn ở quê, ông ngoại chỉ bảo cách làm cá quả rất cẩn thận. Trước tiên: đánh sạch vẩy, cắt vây lưng, vây bụng; vây đuôi để lại cắt sau cùng. Rửa sạch cá, lấy muối xát cho hết nhớt, cắt lát hoặc lạng thịt ra riêng. Mật cá quả không đắng, bóp lẫn vào thịt. Thịt cá sẽ có màu vàng nhạt như ướp nghệ và bớt tanh hơn. Người ta kiêng chặt đuôi trước, nhất là cá câu. Nếu chặt cái đuôi trước, người đi câu sẽ không được may mắn!
Nhưng khác với cách giải thích của mẹ. Sau này có dịp, tôi hỏi bố; bố bảo:
- Đấy là người ta kiêng thế thôi. Sợ rằng chặt đuôi trước như là chặt “đứt đuôi con nòng nọc”. Thực ra, không chặt đuôi trước là để tránh cho cá khỏi bị mất máu. Cá quả mất máu, thịt sẽ không còn giữ được vị ngọt nữa.
Mẹ tôi kể tiếp:
- Ở nhà quê, muốn biết cô dâu nào đảm đang, thạo việc bếp núc là giao cho làm cá quả. Khi làm thịt cá, cô dâu nào chặt vây đuôi trước, bỏ bộ lòng cá quả đi, là cô con dâu đoảng; chưa biết công việc nội trợ. Bộ lòng cá quả là ngon nhất; ruột và dạ dày rán lên, ăn rất giòn, có vị ngọt như ruột non của lợn.
Bộ lòng cá quả được mẹ tôi làm cẩn thận, có phần tỉ mỉ, giống như làm lòng gà vịt: bỏ hết phân trong ruột, thức ăn trong dạ dày, rửa sạch, cho lên chảo rán cùng với thịt cá.
Bữa cơm hôm ấy quả là rất ngon. Mẹ nấu hai món: Đầu, xương và đoạn đuôi nấu canh. Bát canh cá nấu khế chua và cà chua. Gia vị có rau thì là, lất phất mấy lát hành hoa bỏ vào trước khi múc ra bát, dậy mùi thơm phức. Cái ngọt tự nhiên của thịt cá quả, cái chua tự nhiên của khế và cà chua hòa quyện với nhau thành một thứ nước súp ngon đến khó tả; trộn vào, không cần nhai, cơm cứ tuồn tuột vào dạ dày. Hai cái lườn được lọc ra, cắt khúc, rán qua cùng bộ lòng cá, sau rim với nước mắm. Mẹ chia đôi bộ lòng cá cho chúng tôi.

[Siren]

CHÚ BIÊN

Chú Biên cao rong rỏng, có lẽ đến mét bảy lăm. Khi nhà tôi chuyển về ở khu tập thể này, tôi đã thấy chú Biên làm việc ở đây rồi. Các cô, các chú trong nhà máy gọi chú với cái tên: “Biên Cầu Tõm”. Lúc đầu tôi cứ ngỡ, chắc nó cũng giống những cái tên biệt danh mà bất cứ đứa trẻ con nào trong số chúng tôi ở khu tập thể như: Hà Mít (cái Hà béo tròn như hạt mít); Trang Lỳ (cái Trang tính tình lỳ lợm); Vân Mắm (cái Vân vừa gầy lại vừa đen như con cá mắm); Hà Sên (thằng Hà làm cái gì cũng chậm chạp như sên) v.v. và v.v., theo những đặc điểm, tính cách riêng của từng đứa. Mãi sau này tôi mới hiểu cái tên “Biên Cầu Tõm” không hoàn toàn như vậy. Tất cả những người dân quê ở vùng đồng chiêm trũng của tỉnh Hà Nam cũ, ra tỉnh ngoài đều được gọi là dân “Cầu Tõm”. Do vậy, các cô, các chú công nhân trong nhà máy gọi “Biên Cầu Tõm” có hàm ý: chỉ chú Biên là người Hà Nam, và cũng có ý trêu chú; dựa vào một thói quen trước đây: người dân ở vùng chiêm trũng thường vệ sinh xuống sông, xuống ruộng. Vì vậy mới có tích truyện: buổi tối ra sông rửa khoai, mười củ thành mười một củ trong rổ, lại có mùi thôi thối...
Chú hoàn toàn không tự ái với cái tên “ Biên Cầu Tõm”. Ngược lại, chú còn tự xưng với bố mẹ tôi, khi gia đình tôi mới chuyển về đây:
- Em là dân “Cầu Tõm” đây mà! Anh chị ở Xuân Thủy à! Đồng hương với em đấy (Ngày ấy: Hà Nam và Nam Định thuộc cùng một tỉnh gọi là Nam Hà; Xuân Trường và Giao Thủy thuộc cùng một huyện, gọi là Xuân Thủy). Đó là cái ngày đầu chú Biên làm quen với gia đình tôi.
Tính tình chú vui vẻ, rất có duyên kể chuyện, trong giọng chú còn có chút khôi hài nữa. Đôi khi chú kể những câu chuyện mà tôi thấy thật vô lý và còn buồn cười nữa:
- Chú đố các cháu biết người dân Quảng Bình gọi bố mẹ là gì nào?
Thằng Long Búa Liềm, cậy có bố là người miền Nam, tỏ ra hiểu biết:
- Gọi bố là ba, gọi mẹ là má có phải không chú?
- Sai bét! Dân Quảng Bình gọi bố là bọ, gọi mẹ là mạ. Nên có chuyện: Một người con gái Quảng Bình, hỏi anh con trai người Bắc:
- Bọ mạ ở quê ăn (anh) gọi là gì?
Người con trai miền Bắc tủm tỉm cười:
- Gọi là giòi bọ chứ là gì nữa?
- Thế thì khi nào ăn (anh) về ngoài Bắc, cho em gửi lời thăm giòi bọ hè!
Thằng Long Búa Liềm phản ứng lại ngay:
- Chú chỉ có bịa!
Chú cười và bảo:
- Nếu các cháu không tin thì về hỏi lại bố mẹ các cháu!
Tôi cũng đồng tình với ý kiến của thằng Long Búa Liềm và cho rằng, chú bịa một trăm phần trăm có dư. Nhưng khi về nhà hỏi bố; bố tôi bảo:
- Chú Biên nói đúng đấy. Ngôn ngữ địa phương của dân Quảng Bình là như thế!
Bố còn giảng giải:
- Cái bát ăn cơm, người dân Nghệ Tĩnh gọi là cái đọi; người miền Nam gọi là cái chén; chẳng nơi nào giống nơi nào.
- Còn câu chuyện anh bộ đội miền Bắc nọ, nói với cô thanh nữ Quảng Bình kia rằng: “Ngoài Bắc gọi bố mẹ là giòi bọ” cũng chẳng phải chú Biên bịa ra. Đó là chuyện phiếm của cánh bộ đội người ngoài Bắc. Họ sáng tác ra để trêu chọc đám thanh niên người Quảng Bình. Ai đi bộ đội, hoặc thanh niên xung phong trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ, đóng quân ở tuyến lửa Quảng Bình, đều được nghe và thuộc những câu chuyện truyền miệng đại loại như:
- Con kỷ niệm lại cho bọ bộ tăng-võng hoặc cái bi đông nác (nước) cũng được! Mùa hè có bộ tăng-võng của con, mắc lên cây ngủ sướng lắm. Đi làm đồng có cái bi đông Trung Quốc đựng nác (nước) chè xanh uống cũng bõ khát. Đi vô Nam, đằng nào cũng con cũng hy sinh; còn nếu được ra Bắc, con có điều kiện xin cấp cái khác.
Anh bộ đội miền Bắc láu cá, nói với bọ:
- Bọ ơi! Con chẳng phải đi vô và cũng chẳng được đi ra; con được lệnh đi ngang ngang thôi!
Quê chú đồng chiêm trũng. Vào mùa mưa, nhà nọ sang nhà kia phải đi bằng thuyền mủng; nhưng được cái nhiều cá, tôm, cua, ốc. Vì thế, từ nhỏ; chú đã biết đơm đó, soi cá, bắt ếch nhái; câu cá rô, cá diếc. Nhưng chỉ có câu cá quả là thú vị và kiếm ra tiền.
Nhà nghèo, hết lớp 4, chú phải thôi học, ở nhà đi câu cá kiếm sống và giúp đỡ gia đình. Hàng ngày, với chiếc cần câu và cái thúng đan bằng tre, sơn kín cả trong lẫn ngoài, đựng nước không bị rò; cá câu được thả vào trong đó.
Chú lang thang hết cánh đồng này, sang cánh đồng khác của miền quê Bình Lục, Thanh Liêm, Ý Yên, Vụ Bản; rồi vào tận trong Ninh Bình, Thanh Hóa. Trước khi đi xa, chú chuẩn bị cẩn thận những đồ dùng thiết yếu: bàn chải, thuốc đánh răng, một miếng xà phòng Liên Xô 77%, một bộ quần áo lót; một bộ quần áo dài; một chiếc màn đơn; một cuộn dây nylon năm mét; một miếng áo mưa, khoảng mét tư. Tất cả cho vào túi nylon, buộc trên nắp thúng sơn. Chú sắm một đôi dép tông Thái xịn. Dép tông Thái vừa nhẹ vừa bền, rất tiện lợi: lội ruộng thì bỏ lên mặt thúng câu, trên đường khô ráo thì xỏ vào đi, tắm sông thì lấy ra kỳ lưng, tối ngủ dùng đi rửa chân ... Một con dao nhíp bỏ gọn trong túi quần; một chiếc khăn tay bông khổ to, vừa dùng rửa mặt, vừa dùng để tắm, vừa để trùm gáy cho mát khi đứng câu ngoài trời nắng. Chiếc nón mê đan bằng tre, tuy có nặng đôi chút nhưng cực bền, thoải mái cho mưa nắng dãi dầu và có thể dùng để múc nước khi cần.
Chú nghiện thuốc lào, nên chiếc điều cày cũng được giành một chỗ thích đáng: làm hai chiếc vòng giây thép, buộc vào sườn thúng. Khi hút chỉ việc nhấc điếu ra, hút xong lại dựng vào.
Trong người chú lúc nào cũng có một lọ cao con hổ, một cuộn băng, một gói bông sạch, một vỉ thuốc kháng sinh tetraxilin, mươi viên thuốc ankitamon phòng cảm cúm.
Cá câu được thả vào thúng sơn. Cái giống cá quả sống dai. Thả vào thúng sơn, đổ nước xâm xấp đến mình cá, không cần cho ăn, cá quả có thể sống hàng tuần. Một ngày chú câu được từ bốn đến năm con. Hôm nào gặp may, câu được cả chục. Con nhỏ từ hai đến ba lạng; con to từ nửa cân đến cân rưỡi, hai cân. Trong cái thúng sơn của chú, lúc nào cũng có tới cả chục con cá quả lớn nhỏ. Cá quả to từ nửa cân trở lên, được giá và dễ bán. Người sành ăn thường mua về nấu cháo. Những bà mẹ nuôi con nhỏ mua làm ruốc bông. Vì vậy, cá câu được chú bán hết ngay cho khách dọc đường. Hai ba hôm; chú tạt vào chợ bán cho những người buôn cá. Tuy có rẻ một chút, nhưng người ta mua cả mớ, kể cả con to, con nhỏ. Tối ngủ nhờ nhà dân. Người dân vùng nông thôn đôn hậu, thật thà, chất phác, quý người và thông cảm với hoàn cảnh của chú, nên không bao giờ lấy tiền ngủ. Để đáp lại lòng mến khách của họ, chú biếu gia chủ một vài con quả. Họ còn nấu cơm cho chú ăn mà không lấy tiền gạo, tiền củi.
Năm chú tròn mười bảy tuổi, cũng là thời kỳ đánh phá ác liệt nhất của máy bay Mỹ ra miền Bắc. Dù chưa đến tuổi đi nghĩa vụ quân sự, nhưng trong không khí sôi sục của tuổi trẻ lên đường đi đánh Mỹ, chú xung phong đi bộ đội.
Đứng giữa hàng quân tân binh năm ấy, chú là người trông già dặn nhất: nước da bánh mật dãi dầu mưa nắng, nét mặt khô đanh. Chỉ thoáng qua, người sỹ quan về huyện tuyển quân đã nhận ra chú là người từng trải, chỉ định chú phụ trách tạm thời đoàn tân binh trên đường về nơi đóng quân.

[Siren]

Sau ba tháng ngắn ngủi học, luyện tập một số điều cơ bản của một người lính; chú được phân công về một đơn vị làm công tác thông tin ở Trường Sơn. Đơn vị chú làm nhiệm vụ bảo vệ đường dây thông tin trên tuyến Đường 15, đoạn từ thị trấn Cổn đến nông trường cao su Lệ Ninh của huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình. Trên tuyến đường này, không ngày nào ngớt tiếng bom nổ. Hai bên Đường 15, chi chít những hố bom sâu hoắm. Nhân dân ở hai bên Đường 15 phải sơ tán vào sâu trong rừng Trường Sơn, hoặc bỏ đi nơi khác; chỉ còn lại bộ đội và thanh niên xung phong bám trụ ở đây. Họ đào hầm vào trong vách núi, làm các công sự kiên cố ven bìa rừng; hoặc tận dụng hang đá vôi ở gần đường để tránh những trận bom đánh phá của máy bay Mỹ; đồng thời cũng là nơi để ăn nghỉ, sinh hoạt hàng ngày. Không kể ngày hay đêm; máy bay Mỹ ngừng ném bom lúc nào là tất cả các đơn vị đều có mặt trên mặt đường. Thanh niên xung phong san lấp những hố bom để thông đường cho xe đi. Lính công binh tìm cách tháo gỡ nhưng quả bom hẹn giờ hoặc những quả bom, vì một lý do nào đó chưa nổ. Lính thông tin nối lại những đường dây điện thoại đã bị đứt.
Khi màn đêm xuống. Thay cho những tiếng bom nổ chát chúa, là tiếng ầm ì của đủ các loại động cơ. Từ các cánh rừng già ven đường, những ánh đèn gầm màu đỏ quạch của xe Zil, xe Giải Phóng chở bộ đội, vũ khí, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, tên lửa; xe tăng, xe xích kéo pháo; lầm lũi nối đuôi nhau đổ ra đường. Chiếc vào Nam, chiếc ra Bắc; hối hả như đàn kiến tha mồi. Tiếng chào, tiếng hỏi thăm, tiếng cười, tiếng hát; giọng miền Bắc, miền Trung, miền Nam; hòa quyện với nhau. Những người bạn thân, những người cùng đơn vị vận tải, những người đồng hương quê ở các tỉnh ngoài Bắc; bất ngờ gặp nhau giữa tuyến lửa Quảng Bình; họ trao cho nhau những món quà hoặc những đồ vật rất đơn sơ như cái bút, quyển sổ, chiếc khăn, san sẻ cho nhau một chút thực phẩm đồ hộp hoặc lương khô. Một không khí chứa chan tình người, tình đồng đội chỉ có nơi đấy.
Chú Biên cũng như bao chiến sỹ của Đoàn thông tin Trường Sơn, có nhiệm vụ đảm bảo đường dây thông tin thông suốt. Sự khốc liệt của chiến tranh lúc bấy giờ, khó có lời nào, từ nào diễn tả hết được. Nhưng trong một ngày, thường có hai khoảnh khắc bình yên: lúc bình minh và lúc chiều tà. Đó cũng là những quãng thời gian quý giá đối với người lính thông tin, có thể làm một số việc cho cá nhân: giặt quần áo, tắm rửa, nấu ăn ...
Lúc bấy giờ, ở chiến trường, thực phẩm rất khan hiếm. Phần lớn là mắm ruốc*, đồ hộp và lương khô, nhưng rồi đồ hộp cũng hết, nhiều ngày sau mới có xe tiếp tế. Là người có kinh nghiệm nhận biết chỗ nào có tôm cá, nên chú nhận ra ngay: chính trong các hố bom sâu đầy nước ấy; tôm, cá, cua từ các đầm phá, sông ngòi vào sinh sống rất nhiều. Có những con quả xộp mà người dân Quảng Bình gọi là cá tràu, nặng tới hàng kilô.
Tìm đến những xác ô tô đã bị bom đốt cháy, hoặc bị lật nhào xuống vực; gỡ lấy lò xo trong pha đèn. Loại thép lò xo của xe Zil vừa cứng, vừa dẻo; dũa thành những chiếc lưỡi câu quả; dùng dây dù làm dây câu. Chú làm khoảng mười dây cần câu cắm, mỗi cần không quá một mét. Bắt nhái đất làm mồi, móc dưới lớp da lưng. Mắc như vậy con nhái vẫn sống, có thể bơi được suốt đêm trong nước. Cắm cần câu quanh các hố bom vào lúc nhậm nhoạng tối, sao cho con nhái bơi lập lờ trên mặt nước.
Kết quả không ngoài dự đoán. Có những buổi sáng: sáu bảy con quả dính câu; từ hai lạng đến nửa cân. Tiểu đội của chú thường xuyên có cá, không chỉ để cải thiện mà còn là thức ăn chính trong những bữa cơm đạm bạc ở chiến trường. Hôm nào bắt được con quả to, chú làm “quà tặng” cho chị em của đại đội thanh niên xung phong. Chị em coi như là món quà đặc biệt và tối hôm đó, nhất nhất: tiểu đội chú phải có một vài đại diện tham dự vào bữa cháo cá quả, do chính tay của những người chị, người em nấu.

-------
*Mắm ruốc: loại mắm làm từ con ruốc (tép biển).