Chủ nghĩa Cấu Tạo đang sẵn sàng
Конструктивизм в тапочках
Triều đại kiến trúc kiểu Luzhkov đã chấm dứt. Ở Moskva có kiểu kiến trúc mới đang thịnh hành.
Phong cách kiến trúc ở Moskva đã thay đổi. Cách nay vài năm tạp chí “Itogi” đã có những bài viết về những xu hướng mới trong kiến trúc Moskva, về chủ nghĩa lịch sử, về “phong cách Nga”, về các tòa tháp, về những kiểu kiến trúc mà Yuri Luzhkov yêu thích cũng như chỉ để làm ông ta vui lòng mà các nhà kiến trúc đã gán ghép vào hầu hết các công trình.
Ngày nay người ta thích những kiểu khác, những cái đơn giản, những hình khối hình học cân xứng, những đường thẳng, những bức tường trơn trắng, loại bớt các trang trí màu mè. Kiểu kiến trúc ấy làm nhớ lại Moskva những năm 20, về kiến trúc Nga tiên tiến, đặc biệt là phong cách của Chủ nghĩa cấu trúc. Vì vậy phong cách kiến trúc mới ở Moskva còn được gọi là phong cách “Tân Cấu Trúc” (неоконструктивизм)
Trào lưu Tân Cấu trúc tất nhiên sẽ làm thức dậy phong cách kiến trúc những năm 2x của thế kỷ trước với những phát hiện mới. Bởi chính những điều đó, những kiểu cách mang tính tiên phong của những công trình đã mang đến vinh quang cho các nền kiến trúc Nga. Trên thế giới chúng được biết đến nhiều hơn trong nước, ở nước ngoài từ lâu người ta đã in ấn rất nhiều các sách chuyên khảo và các album ảnh của hầu hết các nhà kiến trúc bậc thầy của những công trình trong nước những năm 20, nhiều tài liệu được biên soạn bởi chính các tác giả trong nước. Những bậc thầy như Konstantin Melnikov, Yakov Chernikhov, Ivan Leonidov, đã đi vào lịch sử kiến trúc và nghệ thuật cũng giống như Malevich, Lishitzhsk hoặc Tatlin. Ở nước Nga, các công trình mang tính tiên phong không những ít được biết đến mà còn bị đánh giá chưa đầy đủ.
Công trình được nhiều người biết và được bảo tồn một cách tốt nhất cho đến ngày nay là Lăng Lê-nin (mặc dù khi được ốp đá granit vào năm 1929 trông nó không giống phong cách của chủ nghĩa cấu trúc mà giống với cái nhà ga metro kiểu Stalin). Tuy nhiên đây chỉ là trường hợp ngoại lệ.
Ngày nay ở Moskva có gần 200 công trình mang tính tiên phong, trong đó khoảng 50 công trình là các tuyệt phẩm, nhưng chỉ một ít được công nhận di tích lịch sử và văn hóa được Nhà nước bảo vệ. Đa số còn lại đang trong tình trạng thảm hại: hoặc bị thay đổi xây dựng lại, hoặc bị lãng quên và dần bị hư hỏng, hoặc đơn giản là bị phá dỡ đi. Những tòa nhà đó từng là biểu tượng của ảo vọng xô-viết, đang dần dần biến thành những đống hoang tàn đổ nát.
1./ Thành phố Tư bản – Cái đẹp Cộng sản
Tất nhiên bất kỳ sự phân chia cụ thể thời điểm đều rất khó. Những gì đã diễn ra trong kiến trúc Moskva những năm 90 có tên gọi rất khác nhau: phong cách lịch sử, phong cách Hậu Hiện đại, phong cách chiết trung. Nhưng điều rõ ràng đó là những kiến trúc không đẹp. Những gì xuất hiện ngày hôm nay tốt hơn đáng kể cho dù việc xác định chính xác nó cũng khá khó khăn. Người ta chấp nhận gọi nó là “Tân Hiện đại”, hàm chứa trong nó cả các yếu tố của chủ nghĩa tối giản, hi-tech, chủ nghĩa phi cấu trúc. Tuy nhiên những mảnh rời rạc này lại thể hiện một xu hướng mạnh mẽ, định hướng dựa trên Chủ nghĩa Cấu trúc, tên gọi nổi tiếng của phong cách kiến trúc Nga trong thế kỷ XX.
Tất nhiên các nhà kiến trúc là người thừa kế các giá trị truyền thống, nhưng sẽ là buồn cười nếu nói rằng họ sẽ tiếp tục sự nghiệp của các tiền bối Melhikov-Leonidov. Việc đó không chỉ bị giới hạn bởi tài năng, mà còn là sự không trùng hợp của các yếu tố mang tính tư tưởng, kinh tế, chức năng. Không có những xúc cảm cao độ của thế giới mới, không vì sự nghèo đói và sự đơn điệu của vật liệu xây dựng để phải tạo ra các hình dáng đơn giản, và cuối cùng cũng không phải do những đơn đặt hàng làm các câu lạc bộ, các nhà ăn hay nhà ở xã hội của xã hội.
Tuy nhiên, mối liên quan mật thiết đến tính thẩm mỹ đã thể hiện rất rõ. Trước hết là việc tuân theo những nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa cấu trúc: hình thức phù hợp với cấu trúc, cấu trúc phù hợp công năng. Nghĩa là hình dáng ngôi nhà không chỉ là cái mặt tiền cõng theo một hình khối nào đó, mà nó phải thể hiện được sự bố trí và cấu tạo bên trong. Từ đấy mới có thể tạo ra sự đơn giản, những đường nét dứt khoát, không trang trí rườm rà, những “góc” những “cạnh” mang tính tổng thể hơn là nơi thể hiện các chi tiết màu mè, thừa thãi. Sự phối hợp giữa các hình khối có chiều cao bằng nhau, những góc cạnh, khối phẳng, khối cong, được nhấn nhá bằng những nét mạnh mẽ theo phương nằm ngang, cùng với các giải pháp tạo dáng: cửa sổ dẹp và tròn, đặt cách xa nhau được nhấn nhá bởi các ban-công hoặc khối tháp ở các góc.
Trước khi tìm ra lý do tại sao tất cả đột ngột quay sang Chủ nghĩa Cấu trúc (constructivism), cần phải lý giải tại sao điều này đã không diễn ra sớm hơn.
Trước hết đó là sự dị ứng với tất cả những gì liên quan đến hệ tư tưởng cộng sản. Kế đến là vì tư tưởng chủ đạo của chủ nghĩa cấu trúc thì đơn giản, chuẩn mực, có tính điển hình, và nói chung thì tại vì cái hậu quả “kiến trúc như một ngành công nghiệp” đã làm người ta tin (nghi ngờ) những điều phi lý từng diễn ra dưới thời Khrushchev. Những ngôi nhà 5 tầng lắp ghép bằng panel như một cú đấm vào huyền thoại lãng mạn của Chủ nghĩa Cấu trúc. Mặc dù vào những năm 70 đã xuất hiện những mẫu nhà theo kiểu Tân Cấu trúc (nhà “chân rết” trên đường Berovoy của KTS Andrey Meerson (ngôi nhà được xây dựng năm 1978 nhân dịp Thế Vận Hội 1980)
hoặc Trường múa trên đại lộ Frunzhen xây dựng năm 1968
những thử nghiệm như vậy đều đi vào ngõ cụt hoặc đều dẫn tới các “chuẩn mực kiểu Lê-nin”.
Cuối cùng vào năm 1988, Andrey Bokov khi tham gia tôn tạo lại bảo tàng Mayakovsky, nơi mà nghệ thuật tiên phong từ những năm 20 vẫn tồn tại đến ngày nay, khi đó ông nhận thức được rằng lịch sử chủ nghĩa cấu trúc giống như một vở kịch đắt giá của nghệ thuật, đã tham dự vào hệ thống và bị hệ thống nghiền nát. Điều thú vị đấy lại là một mẫu theo phong cách phi cấu trúc đầu tiên của kiến trúc Moskva (không gian gợi đến Bảo tàng Guggenheim ở New York): nghĩa là đã có 1 phong cách kiến trúc phương Tây tồn tại được ở nước Nga, ẩn chứa âm thầm những câu chuyện của riêng mình.
Nguồn: Tạp chí
Itogi số 44/2000
Tạm dịch: Kóc Khơ me
(còn tiếp)