HỒ BAIKAL
Từ thời xa xưa, những người thổ dân Buryat gọi hồ Baikal là “Baygal nuur”, nghĩa là “Hồ giàu có”. Trong các văn bản cổ xưa của Trung Quốc đã tìm thấy những bài viết về hồ Baikal, mô tả khá kỹ và gọi là “Biển Bắc”, bởi vì nó nằm trong địa phận tỉnh Xiongnu thuộc vùng Nội Mông .
“Bản đồ vùng hồ Baikal”
Trước khi nước Nga lấn chiếm vùng đất Siberia thuộc châu Á vào thế kỷ 17, người châu Âu vẫn chưa biết gì về hồ Baikal . Kurbat Afanasyevich Ivanov (?-1666) là một nông dân bình thường sinh sống tại Siberia, tuy chẳng được học hành nhiều, nhưng ông đã mê say việc du hành thám hiểm khắp Siberia . Chính Ivanov là người đầu tiên thiết lập nên những tấm bản đồ sơ khai của Siberia, bao gồm vùng hồ Baikal, vùng Chukotka, hai bờ eo biển Bering, vùng Alaska… Và Ivanov cũng là nhà thám hiểm châu Âu đầu tiên khám phá ra hồ Baikal .
“Hồ Baikal và rặng núi Sayan”
Tháng 6 năm 1643, Ivanov tổ chức một đoàn thám hiểm gồm 74 người đi dọc theo sông Lena, xuôi về hướng nam . Một hoàng tử của bộ lạc Tunguse cùng đi theo đoàn thám hiểm để giúp giao tiếp với thổ dân . Đoàn thám hiểm đi rất xa bằng thuyền . Khi đến rặng núi Primorsky, theo sự dẫn đường của thổ dân, họ chuyển sang đi bộ vượt qua núi . Sau đó đoàn thám hiểm tiếp tục đi bộ dọc theo sông Sarma, rồi bất ngờ khám phá ra hồ Baikal hùng vĩ ! Đoàn thám hiểm dừng lại tại đây khá lâu, Ivanov cho đóng thuyền mới để sang thám hiểm đảo Olkhon…
"Đảo Olkhon"
Trong quá khứ, người Nga vẫn gọi là “Biển Baikal”. Từ thế kỷ 17 đến 19, trên các bản đồ của Nga và thế giới đều ghi tên là “Biển Baikal”. Cho đến ngày nay, vùng eo nước giữa bờ hồ phía tây và đảo Olkhon vẫn được gọi là “Biển nhỏ”.
“Hồ Baikal tháng 12”
Hồ Baikan nằm ở miền cực nam Siberia của nước Nga, là hồ lớn thứ hai trên thế giới, chỉ đứng sau biển Caspian ở Trung Á mà thôi . Hồ Baikan có hình dạng trăng lưỡi liềm, dài 636 km, rộng 79 km, diện tích bề mặt là 31,722 km vuông, đáy sâu nhất là 1,642 mét, độ sâu trung bình là 745 mét, dung tích tổng cộng là 23,615 km khối .
“Hồ Baikal mùa thu”
Baikan là hồ nước ngọt lớn nhất thế giới, chứa khoảng 20 % lượng nước ngọt của toàn thể bề mặt trái đất . Dung tích hồ Baikal lớn hơn dung tích tổng cộng của Năm Hồ Lớn nằm giữa Mỹ và Canada . Baikal là hồ sâu nhất, và trong sạch nhất thế giới hiện nay . Baikal cũng là hồ có diện tích bề mặt rộng lớn nhất ở châu Á .
“Bờ phía đông hồ Baikal”
Hồ Baikal được hình thành bởi vết rạn nứt do một cơn động đất rất mạnh xảy ra vào khoảng 25 triệu năm trước đây, tạo nên một vùng trũng dài có hình dạng trăng lưỡi liềm . Với số tuổi 25 triệu năm, Baikal là hồ cổ xưa nhiều tuổi nhất trên thế giới . Mặt nước hồ Baikal cao hơn mực nước biển 452 mét, và đáy sâu nhất của hồ nằm thấp hơn mực nước biển 1,186 mét . Mặc dù sâu như vậy, nhưng toàn bộ dung tích nước của lòng hồ Baikal được trộn đều nhau, ở bất kỳ độ sâu nào cũng hàm chứa lượng oxy gần bằng nhau, tạo nên môi trường tương đối giống nhau cho tất cả các loài sinh vật sống dưới nước . Điều này chẳng giống với nhiều tầng lớp nước khác nhau trong lòng hồ Tanganyika và Biển Đen .
“Bãi đá đóng rêu xanh ven bờ hồ Baikal”
Tiếp tục sâu hơn nữa, nằm bên dưới khối lượng nước ngọt khổng lồ của hồ Baikal là một lớp trầm tích sỏi cát dày đến 7,000 mét . Bởi vậy, các nhà khoa học kết luận rằng đây là vết rạn nứt địa chấn sâu nhất thế giới . So với tuổi tác của trái đất thì vết rạn nứt địa chấn 25 triệu năm tuổi này vẫn còn rất trẻ, và đang hoạt động âm ỉ, mỗi năm nó rộng thêm khoảng 2 cm ! Tại vùng hồ Baikal thường xảy ra những cơn địa chấn khá mạnh, và có nhiều suối nước nóng chảy ra từ lòng đất…
“Núi cao chập chùng vây quanh hồ Baikal”
Hồ Baikal bị vây quanh bởi núi cao chập chùng, cao nhất là đỉnh Chersky (2572 mét) nằm ở bờ phía bắc . Cái tên “Chersky” được đặt theo tên của nhà thám hiểm Jan Czerski là người đầu tiên đã trèo đến đỉnh núi . Jan Stanislaw Franciszek Czerski (1845-1892) là nhà trí thức người Ba Lan, ông có kiến thức sâu rộng trong nhiều lĩnh vực như cổ sinh vật học, địa chất học, địa lý học… Năm 1863, Czerski tham gia “Cuộc khởi nghĩa tháng Giêng” chống lại sự xâm lược thống trị của Đế quốc Nga tại Ba Lan . Ông bị quân đội Nga Hoàng bắt và đày sang Siberia .
“Hồ Baikal buổi hoàng hôn mùa đông”
Czerski tiếp tục tự tìm tòi nghiên cứu và thám hiểm vùng Baikal và Siberia . Ông là người đầu tiên thiết lập nên bản đồ sơ khai của vùng hồ Baikal, tên của ông được đặt cho hai rặng núi lớn tại Siberia, cho nhiều đỉnh núi cao, và cho nhiều vùng đất mới… Czerski đã vinh dự nhận được 3 tấm huy chương vàng của Hội Địa lý Nga (Russian Geographical Society) . Czerski đã bị bệnh và từ trần khi đang thám hiểm vùng Kolyma với khí hậu vô cùng khắc nghiệt, nằm ở miền cực đông bắc của Siberia .
“Rừng taiga mùa đông quanh hồ Baikal”
Rừng ôn đới taiga bao phủ khắp vùng hồ Baikal, ôm ấp che chở cho sự sống của một quần thể động thực vật hết sức đa dạng . Nhiệt độ trung bình ở vùng này trong mùa đông là âm 17 độ C, trong mùa hè là dương 14 độ C . Hiện nay, vùng hồ Baikal trở thành vườn bảo tồn thiên nhiên quốc gia được bảo vệ rất nghiêm ngặt .
“Rừng mùa thu quanh hồ Baikal”
Vùng hồ Baikal được các nhà khoa học thế giới mệnh danh là “Galapagos của Nga”, bởi vì độ tuổi cổ xưa và sự cách ly cô lập của nó đã tạo nên một quần thể động thực vật vô cùng phong phú và khác lạ . Rất ít vùng hồ trên thế giới có thể sánh ngang với vùng hồ Baikal về tính đa dạng sinh học . Hiện nay, vùng hồ Baikal là môi trường sinh sống của 1,550 loài động vật và 1,085 loài thực vật . Thật đáng ngạc nhiên, khoảng hai phần ba tổng số động thực vật sinh sống tại vùng hồ Baikal, tức là hơn 1700 loài (bao gồm 80% loài động vật và 20% loài thực vật) là độc nhất vô nhị, không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác trên trái đất !
“Gấu tại vùng Baikal”
Phổ biến được nhiều người biết đến nhất là loài cá Omul, một giống cá salmon nhỏ chỉ tìm thấy ở hồ Baikal, mùi vị rất thơm ngon... Đặc biệt còn có 2 loài cá Dầu sống ở độ sâu từ 200 đến 500 mét, vây của chúng rất dài . Những loài cá này thường làm mồi ngon cho một loài hải cẩu nước ngọt có tên là Nerpa chỉ tìm thấy ở hồ Baikal, đó là loài động vật dưới nước lớn nhất tại đây . Trên thế giới hiện nay chỉ còn 3 loài hải cẩu nước ngọt mà thôi .
“Hải cẩu Nerpa tại hồ Baikal”
Bộ lạc thổ dân Buryat là những con người đã định cư tại vùng hồ Baikal từ thủa xa xưa, họ đánh cá, săn bắt thú rừng, trồng trọt, chăn nuôi dê, lạc đà, bò, cừu… Bộ lạc Buryat có xuất xứ từ Mông Cổ, nói tiếng Mông Cổ, sống theo tập tục của người Mông Cổ du mục… Hiện nay tại Siberia, Buryat là nhóm thổ dân đông nhất với khoảng 436 ngàn người, tập trung nhiều nhất ở quanh thành phố Ulan-Ude là thủ phủ của “Vùng tự trị Buryat” (gần hồ Baikal).
“Người Buryat trong y phục cổ truyền”
Hồ Baikal có 27 hòn đảo, lớn nhất là đảo Olkhon . Trong ngôn ngữ của thổ dân, Olkhon có nghĩa là “nắng, gió”. Giống như hồ Baikal, đảo Olkhon cũng có hình dạng tương tự trăng lưỡi liềm, dài 72 km, rộng 15 km, với diện tích 730 km vuông . Đây là hòn đảo hồ lớn thứ 3 trên thế giới . Trên đảo có nhiều khu vực sinh thái giống như một Siberia thu nhỏ, bao gồm núi cao, rừng taiga, thảo nguyên, sa mạc… Đỉnh núi cao nhất trên đảo Olkhon tên là Zhima, cao 818 mét . Động thực vật của đảo phong phú và lạ thường, có rất nhiều giống loài độc nhất vô nhị trên thế giới .
“ Phong cảnh đảo Olkhon”
Khoảng 1,500 thổ dân sinh sống trên đảo Olkhon, phần đông là người Buryat . Có năm bản làng trên đảo, lớn nhất là làng Khuzhir, được xem là thủ đô của đảo, với dân số khoảng 1,200 người . Tại làng Khuzhir có bảo tàng lịch sử và thiên nhiên của đảo Olkhon . Trước kia, hầu hết thổ dân đều sinh sống bằng đánh cá, trồng trọt và chăn nuôi… Hiện nay du khách từ khắp bốn phương tấp nập đổ về tham quan hồ Baikal, nên rất nhiều thổ dân chuyển sang sinh sống bằng nghề phục vụ du lịch .
“Bản làng thổ dân trên đảo Olkhon”
Thổ dân Buryat tin tưởng rằng đảo Olkhon là một địa điểm thiêng liêng, và mỏm đá Shaman (Pháp Sư) là nơi linh thiêng nhất . Mỏm đá Shaman nằm ở bờ phía tây đảo Olkhon, gần thủ đô Khuzhir . Thổ dân Buryat tin tưởng rằng vị thần “Burkhan” hiện nay vẫn đang ngự trị trong một cái hang bí mật, nằm sâu bên trong mỏm đá Shaman . Mỏm đá Shaman có hình dáng gây nhiều ấn tượng, và đứng từ vị trí ấy ngắm nhìn về mọi phía, người ta có thể thưởng thức những cảnh đẹp tuyệt trần, liêu trai tựa cảnh tiên…
“Mỏm đá Shaman”
(còn tiếp)