Thơ của Alexander Blok

[USY]

Bác BT rút không bàn, nhưng em vẫn chưa ưng cứ muốn bàn thêm chút nữa.
Em nhất trí thơ thì phải hiểu "kiểu thơ", giống như Esenin từng viết là nhà thơ thì "hôn như nhà thơ", chẳng cần giống ai, chẳng phải bắt chước ai cả. Tuy nhiên nếu dịch thơ thì trước hết là tôn trọng nguyên tác đã, chứ không thì thành "phỏng dịch" mất rồi. Sau đó là đến vần điệu, nếu "giông giống" (về độ dài ngắn của câu thơ) thì tốt, hạn chế thơ câu dài dịch thành ngắn, câu ngắn dịch quá dài ra. Còn lục bát là thể thơ đặc biệt của Việt Nam, dịch thơ nước ngoài ra lục bát mà giữ được nghĩa trong nguyên bản đã là rất giỏi, nếu thành lục bát hay nữa thì là tuyệt vời. Nhưng riêng em nghĩ là khi đọc một bản dịch theo thể lục bát thì ta thấy cái hay của tiếng Việt nhiều hơn là cảm nhận cái hay của thơ nguyên bản.

Vấn đề thứ hai xin lạm bàn thêm với bác BT chút nữa. Đọc câu:
...Нежная девушка Зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слёзы кудрями сотрет.
đơn thuần về ngữ nghĩa thì em chỉ có thể hiểu "кудри" là của Bình Minh, chứ không thể là của Liễu, vì ở đây chủ ngữ là Bình Minh, theo logic ngữ pháp thì câu này không thể hiểu là Bình Minh lấy "кудри" của ai đó khác để lau nước mắt cho Liễu được, kể cả bác có dịch là: "Chờ Ban mai rạng chân trời,/ Dịu dàng suối tóc lau trôi lệ buồn" hay "Lau lệ buồn bằng suối tóc trôi" thì cũng hiểu là "tóc của Bình Minh" chứ không thể hiểu là "tóc Liễu". Còn chuyện "tóc Bình minh" nó không thẳng theo nguyên tắc tia sáng truyền theo đường thẳng mà lại trở thành "кудри" thì em nghĩ ở đây cụ Blok đã nhìn sự vật trên thực tế mà làm thơ, chứ không như các nhà khoa học, nói chi cũng phải xuất phát từ các luận điểm khoa học. Cụ thấy nắng rung rinh trên nhành liễu xoăn, làm khô những giọt sương đêm, làm lá liễu vui trở lại, không còn "não nuột, ủ rũ" nữa nên cụ viết vậy thôi. Chính vì vậy nên em nghĩ MU dịch "dịu dàng lọn nắng làm vơi lệ buồn" là tuyệt vời. Trước đó em có dịch "Bình Minh dịu dàng/ run run lọn nắng/ lau khô lệ nàng" so với ph. án của MU còn kém mấy bậc :-) về mặt cấu trúc câu và sự cô đọng của từ ngữ.

Mong bác BT tham gia nhiều nữa cho topic "thơ thẩn" vui trở lại bác nhé!
(Còn riêng về thơ HXH, thì em nghĩ các bác nam giỏi tiếng Nga như bác đâu có ngại gì mà không phân tích cái hay của Bà chúa thơ nôm Việt Nam ra cho các đấng mày râu của Nga hiểu được! Chắc bác vẫn "ngoại giao" quá đấy thôi :-) )

[Nina]

Kính thưa bác dubravka, bác minminixi và các bác khác!

Nói về gây hiểu nhầm không đáng có và những thứ liên quan khác thì có lẽ ở diễn đàn NNN này chẳng ai nhiều bằng em. Nếu các bác rút đi như thế này thì có lẽ em phải suy nghĩ nghiêm túc - hay mình không vào diễn đàn NNN nữa.

[minminixi]

Nina viết

Kính thưa bác dubravka, bác minminixi và các bác khác!

Nói về gây hiểu nhầm không đáng có và những thứ liên quan khác thì có lẽ ở diễn đàn NNN này chẳng ai nhiều bằng em. Nếu các bác rút đi như thế này thì có lẽ em phải suy nghĩ nghiêm túc - hay mình không vào diễn đàn NNN nữa.

Hi hi! tôi không hề bỏ đi, chỉ là không bàn như thế theo hai hướng khác biệt, như cái đoàn tàu Metro có hai đầu cùng khởi động cố chạy về hai hướng. Tôi cũng chẳng có tính giận dỗi gì, thậm chí cười suốt vì tranh luận theo các cách hiểu khác nhau thế này. Chị Nina không có lỗi gì hết mà có công nêu bài thơ này thôi, chứ diễn đàn mà không có gì để bàn luận thì là diễn đàn kịch câm hay sao?
Thôi thì nể chị USY, tôi nói thêm chút quan điểm cá nhân: tại sao câu thơ gốc không nổi tiếng bằng bài chuyển ngữ của cụ Blok? là vì tiếng Nga thông dụng hơn trên thế giới, thứ nữa là cụ Blok đã "thêm mắm muối và làm đây đặn hơn" bằng cách kéo dài số câu thơ, chuyển thành khổ ngắn cho hợp tiếng Nga và vẫn thể hiện rõ - đủ ý thơ gốc. Nàng Zorka là một sáng tạo cho xứng với nàng Ivuska. ta nên nhớ hành động "lau" này không ai thấy cả, chỉ "blesnhet" chút xíu là đã thấy lại những nhành liễu-lọn tóc rồi. Ngay các bản tôi dịch thì tôi cũng chưa ưng ý, vì chưa thể hiện được ý nghĩa bài tiếng Nga.
...Нежная девушка Зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слёзы кудрями сотрет.
Cái hay của khổ thơ này là Зорька và Ивушкa đều là hai nàng "nho nhỏ dịu dàng", nàng này dùng кудрями lau nước mắt nàng kia, rõ ràng và logic hơn bản gốc. Ta hiểu nàng Зорька dùng кудрями lau, nhưng ngầm hiểu thực tế ta thấy lại là кудри của nàng Ивушкa. Nghĩa bóng ở chỗ: кудри của liễu lại chính là của nàng Зорька để lại đấy, chứ chỗ đó vốn chỉ có nước mắt của Ивушкa lúc đêm. Liễu là biểu tượng nỗi buồn, nhưng ban ngày ta thấy кудри thơ mộng thì cụ Blok bảo: là của nàng Зорька đấy. Thế nhưng đừng nói nó vàng thôi, sẽ mất hay.Vì sao vậy? bởi chả ai nói nhành liễu là của Зорька mà luôn là của liễu, và không phải có màu vàng, chính xác hơn là xanh lục vàng, tùy theo mùa mà vàng hơn hay xanh hơn.
Thế thì cứ tối Liễu trở về bản thân mình mà buồn bã khóc lóc, sáng ra ta lại thấy Liễu hạnh phúc duyên dáng với mái tóc đẹp tuyệt mộng mơ. Nếu hai sắc thái này dồn hết cho Liễu thì chả biết tại sao nàng mâu thuẫn thế, âu là cứ hiểu mái tóc kia của nàng Зорька để lại sau khi lau (ngầm hiểu), mà Зорька có bao giờ là biểu tượng buồn đâu: đấy là hạnh phúc, cái tươi mới và cái đẹp.
Hai hình ảnh tương phản đó mới mang tính triết lý như tôi đã nói trên. Còn bây giờ tranh luận mái tóc đó sỡ hữu của ai thì là việc thừa, các bác ạ.
Tụi Nga rất thích bài Quê hương dịch sang tiếng Nga, chúng nó bảo sao chiến tranh biến thành mối tình đẹp bi thảm thế! Còn bà HXH sao thâm thế, nói chuyện cấm kị mà cứ như vào vườn ăn mít, làm chúng nó cứ tưởng VN là giống người nào lạ lạ...
Truyện Bỉ Vỏ cũng được dịch rất đạt, đứa nào đã bắt đầu đọc là cuốn hút một lèo luôn. Nói chung kết quả là một cô Nga đọc xong thì thấy tụi Vixi hình như đáng iu hơn, nên nhìn tôi từ đó cũng "dịu dàng" hơn, hê hê! nhưng tôi đã lỡ hứa không bàn nên sẽ không nói cái chuyện thơ thẩn về sau nữa, các bác ah!
Mời các bác cứ tự nhiên, tôi chỉ là thiểu số không đáng kể đâu!

[Saomai]

minminixi viết

Thôi thì nể chị USY, tôi nói thêm chút quan điểm cá nhân: tại sao bài thơ gốc không nổi tiếng bằng bài chuyển ngữ của cụ Blok? là vì tiếng Nga thông dụng hơn trên thế giới, thứ nữa là cụ Blok đã "thêm mắm muối và làm đây đặn hơn" bằng cách kéo dài số câu thơ, chuyển thành khổ ngắn cho hợp tiếng Nga và vẫn thể hiện rõ - đủ ý thơ gốc. Nàng Zorka là một sáng tạo cho xứng với nàng Ivuska.

SM rất thích thú khi theo dõi cuộc trao đổi về bài thơ trên. Tuy nhiên, vì không thấy bác BT cũng như các bác khác dẫn bài thơ gốc lần nào, nên SM hơi ngạc nhiên với những nhận xét trên đây của bác BT.

Bản thân SM đã đã cố công tìm kiếm bài thơ gốc tiếng Armeni của Avetik Isahakian, nhưng tuyệt nhiên không thấy. Chỉ thấy phiên bản tiếng Anh như bác Nina đã post lên thôi?...

[minminixi]

Saomai viết

...Bản thân SM đã đã cố công tìm kiếm bài thơ gốc tiếng Armeni của Avetik Isahakian, nhưng tuyệt nhiên không thấy. Chỉ thấy phiên bản tiếng Anh như bác Nina đã post lên thôi?...

chị xem bản gốc chữ giun ở đây: http://samarahay.ru/index.php/%D0%90...%AF%D0%9D.html

đại ý chỉ có 4 câu như anh MU đã dẫn, và thay cho nàng Zorka là cô Zaria, thay cho nàng Ivuska là cô Iva... hi hi! Cụ Blok kéo dài khổ thơ là để thêm hai nàng "bé nhỏ dịu dàng" vào cho nó ...THƠ!!!

[Saomai]

minminixi viết

chị xem bản gốc chữ giun ở đây: http://samarahay.ru/index.php/%D0%90...%AF%D0%9D.html

đại ý chỉ có 4 câu như anh MU đã dẫn, và thay cho nàng Zorka là cô Zaria, thay cho nàng Ivuska là cô Iva... hi hi! Cụ Blok kéo dài khổ thơ là để thêm hai nàng "bé nhỏ dịu dàng" vào cho nó ...THƠ!!!

Cảm ơn bác BT, SM có tìm trên trang bác dẫn link, nhưng không thấy bài tiếng Armeni (phần thơ dịch nhiều hơn phần thơ nguyên tác có đến 3-4 bài gì đó).

Rất may ở trang bác dẫn, thấy bản dịch của cụ Blok như sau:

* * *
Ночью в саду у меня
Плачет плакучая ива,
И безутешна она,
Ивушка, грустная ива.

Раннее утро блеснет -
Нежная девушка-зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слезы - кудрями отрет.

Перевод: Александр Блок

Có môt lần, SM đã hỏi có bác nào biết vì sao Blok lại viết она Ивушка, khó hiểu! Còn viết девушка Зорька thì bình thường! Trong phiên bản bác Nina đưa lên đầu tiên và mọi người đã dịch:

Ночью в саду у меня
Плачет плакучая ива,
И безутешна она Ивушка,
Грустная ива.

Раннее утро блеснет,
Нежная девушка Зорька
Ивушке, плачущей горько,
Слёзы кудрями сотрет.

Và cũng có người đã giải thích đó là cách dùng từ đặc biệt của Blok, và ca ngợi ông là bậc thấy của ngôn ngữ... SM chẳng có trong tay cái gì để phát biểu cả. Nhưng đọc phiên bản mà bác BT dẫn này, SM thấy mình hỏi là có lý. Trong bản này không viết như vậy, và cũng không viết hoa mấy chứ ивушка và зорька. Chữ ивушка biến thành chữ hoa chẳng qua vì nó có vị trí ở đầu dòng thôi. Không biết các bác nghĩ sao, chứ SM thấy phiên bản này có lý hơn từ cách đặt các dấu phẩy, dấu gạch ngang, đến số lượng chữ trong câu (xem 2 câu cuối khổ 1).

Kỳ thực thì không biết bản nào thực sự là của Blok, nhưng SM thấy bản theo link của bác BT dẫn hợp lý và dễ hiểu hơn. SM không dịch thơ, nhưng thích tim hiểu ngọn ngành ngữ nghĩa nếu như có điều kiện. Xin cảm ơn bác BT một lần nữa vì một thắc mắc của SM đã được giải đáp.

[hungmgmi]

Chúng ta đang bàn luận vui vẻ mà các bác. Cái quan trọng là chúng ta đã tìm ra được những gì ẩn chứa sau một bài thơ mới đầu tưởng như khá đơn giản. Em thì vốn dốt về thi ca, nhưng quả thật, em thấy cuộc trao đổi này rất thú vị và NNN rất cần những cuộc trao đổi như vậy, như đã từng trao đổi về Gumilev, về Simonov, về Esenin...Trao đổi để hiểu rằng để chuyển ngữ một bài thơ thì khó vô cùng, rất khó và cần sự cẩn trọng, có chủ kiến, không thể đại khái hay vội vàng được.
Mong tiếp tục được đọc những bài trao đổi thú vị của các bác.

[Nina]

Ấy, bác minminixi quên là còn có cả bác Rachmaninov cũng "có lỗi" trong việc làm bài thơ kia nổi tiếng ư?

[minminixi]

Nina viết

Ấy, bác minminixi quên là còn có cả bác Rachmaninov cũng "có lỗi" trong việc làm bài thơ kia nổi tiếng ư?

Thú thực với chị nina là tôi nghe opera không hiểu gì sất, chỉ nghe phần nhạc lõm bõm thôi! Nhưng đúng là bài này nổi tiếng trong opera Nga và nhạc bài này của Raxmanhinov luôn được phân tích làm chuẩn trong giáo trình nhạc.

[USY]

Hehe, bác Dubravka quả là.... đáng giận thật! Mới đấy đã lại thích ca bài До свидания, Москва rồi! Không được đâu bác ơi ới ời!

[dubravka]

USY viết

Hehe, bác Dubravka quả là.... đáng giận thật! Mới đấy đã lại thích ca bài Досвиданья, Москва rồi! Không được đâu bác ơi ới ời!

Thưa Bác USY.

Bác USY trách em sai rồi đấy. Rõ là em chỉ nói là "xin không bàn về thơ thẩn nữa đâu ạ" chứ có dám làm ca sĩ hát "Досвиданья, Москва" gì đâu!!!
Khiếp, em chỉ quay đi quay lại có từ sáng đến giờ mà đã bị "oan" rồi nhé.
Chỉ sợ Bác không cho theo, chứ em còn phải ghé chợ Bắc Qua cơ. Em còn nợ vài món hàng trong chợ đó.

Kính chào Bác.

[Nina]

Thực ra thì sáng tác op. 38 N 1 này của Rachmaninov không phải là opera, nó chỉ là một romance, theo em thì kích cỡ romance tương đương với ca khúc nghệ thuật (lied trong sáng tác của các nhà soạn nhạc Đức).

Riêng về phần thể hiện thì cảm nhận cá nhân của em là không có tiếng thét, và mặc dù là đôi khi ca sĩ thêm những nốt cao để phô diễn kỹ thuật (вставные ноты), và cũng thú thật là nhiều nốt cao làm em tưởng là ca sĩ thét chứ không phải hát, nhưng trong bản nhạc của Rachmaninov thì cũng không có nốt cao nào ở phần kết thúc cả. Theo kiến thức rất rất ít ỏi của em (các cao thủ nhạc xin chỉ giáo chứ đừng ném đá nhé!), thì nốt cao nhất bài là ở âm tiết горь (горько), nhưng bải hát không đòi hỏi âm vực quá rộng, cũng chẳng đòi hỏi nốt cao ngất trời mây, và nói chung thì hình như romance cũng không cấm ca sĩ dịch tông cho phù hợp. Cũng theo cảm nhận của em, đoạn cuối của bài hát mang tính an ủi nhiều hơn.

[Nina]

Tính Nina vốn hay bon chen, nên thấy trên Facebook một người quen bài thơ này bèn vác về. Cảm nhận cá nhân rất tào lao của Nina là tứ thơ của Blok vẫn hay hơn Balmont.

Ветер принес издалёка Александр Блок Ветер принес издалёка Песни весенней намек, Где-то светло и глубоко Неба открылся клочок. В этой бездонной лазури, В сумерках близкой весны Плакали зимние бури, Реяли звездные сны. Робко, темно и глубоко Плакали струны мои. Ветер принес издалёка Звучные песни твои.

Gió đem từ xa tới Alexandr Blok Gió đem từ xa tới Âm hưởng khúc ca xuân. Một mảnh trời hé lộ Cao vút lại trong ngần. Trong hoàng hôn xanh thẳm, Mùa xuân đang tới gần Bão tuyết đang than khóc, Mơ sao bay lâng lâng. Những dây đàn của tôi Khóc rụt rè, sâu, tối. Gió đem từ xa tới, Khúc ca em vang ngân.

Bài này về mặt lý thuyết đã được phổ nhạc (theo recmusic.org)

Yuri Aleksandrovich Shaporin (1887-1966) , "Veter prinjos izdaleka", op. 12 no. 4.
Download: chưa có
Clip minh họa: tìm chưa thấy.