Bản dịch:Индокитай: Пепел четырех войн (1939-1979 гг.)

[Thao vietnam]

- Hôm nay không phải là ngày vất vả nhất. Mới có 3-6 chiếc tàu đến, có lẽ không phải là nhiều đối với khu vực vĩ tuyến 17. Thỉnh thoảng có lần chúng kéo đến bờ biển Vĩnh Linh hàng chục chiếc tàu một lúc, có khi còn nhiều hơn, - chiến sĩ quan trắc Nguyễn Văn Tư kể. – Tàu sân bay của Hạm đội 7 ở không xa chúng ta. Nhiều phi công Mỹ đến tàu sân bay lần đầu tiên bay đánh Việt Nam chính là đánh vào vùng Vĩnh Linh đấy. Đây là vùng đất lửa rộng lớn và các chuyến bay hầu như an toàn đối với phi công Mỹ. Nhưng chúng tôi sẽ dạy cho chúng phải coi Vĩnh Linh là đối thủ xứng đáng.

- Chúng tôi chiếm lĩnh trận địa ven biển Vĩnh Linh từ tháng 12 năm 1964 rồi, - trung úy Thắng vừa hết phiên trực chiến nói, - Lúc đó nhiều cậu mới 18 tuổi.
- Cậu nhớ trận đầu của chúng ta chứ? – chính ủy Thế hỏi Thắng.
– Sao lại không? Có lẽ không ai trong đội tôi lại quên được, - anh trung úy đáp lại. Trận ấy là gần 1 giờ đêm mùng 1 tháng 2 năm 1965. Khi ấy tàu chiến của ngụy Sài Gòn đến gần bờ biển VNDCCH ở khu vực Vĩnh Linh. Khẩu đội cứ cho nó vào thật gần và sau đó hầu như là bắn trực diện vào con tàu phóng ngư lôi đó.

– Đó là chiến công đầu tiên của chúng tôi, - khẩu đội trưởng Lê Sĩ Kích nói. Từ đó đến nay chúng tôi đánh mấy chục trận rồi. Khẩu đội tôi đã bắn cháy, bắn hỏng 14 tàu chiến địch, trong đó có tàu quét mìn, tàu phóng lôi Mỹ...

Từ đầu năm 1967 tàu chiến Mỹ không rời bờ biển Vĩnh Linh. Chúng bắn vào huyện và khu phi quân sự cả ngày lẫn đêm. Rất nhiều tàu Mỹ tuần tiễu ven bờ khu phi quân sự giữa hai nhánh sông Bến Hải - Cửa Tùng (miền Bắc Việt Nam) và Cửa Việt (miền Nam Việt Nam) cách nhau chừng 7-8 km. Ngày 25 tháng 3 khẩu đội đánh tàu khu trục Osborn. Đạn pháo đã phá hỏng rada và đài chỉ huy của tàu. Bọn cướp biển đã phải tháo chạy khỏi bờ biển miền Bắc Việt Nam trong đống khói đen mù mịt.

Sáng sớm 18 tháng 5 năm 1967. Hơn 10 nghìn lính thủy đánh bộ Mỹ chia thành nhiều tốp nhỏ xông vào khu phi quân sự. Trước đó chúng ném bom ác liệt. Sau đó 18 tàu chiến Mỹ tiến vào Vĩnh Linh. Trận đấu pháo bắt đầu.

Các chiến sĩ Việt Nam vẫn đứng vững. Họ đã bắn hỏng hai tàu khu trục, hai tàu đổ bộ Mỹ. Sau đó tiểu đoàn đã chuyển hỏa lực sang bãi đổ bộ của lính thủy đánh bộ. Như ta biết, cuộc hành quân này đã bị tổn thất nặng nề.

Ngày 24 tháng 5 năm 1967, tàu tuần dương hạng nặng của Mỹ tiến đến bờ biển Vĩnh Linh trong khu vực tác chiến của tiểu đoàn, và tiểu đoàn lại vào trận đánh.
Báo động. Trong chớp mắt, vách hầm hạ xuống, trên vách chỉ là dãy mũ sắt. Các chiến sĩ pháo binh theo chiến hào chạy ra khẩu pháo.
- Toàn đội chuẩn bị chiến đấu! – mệnh lệnh vang lên.
Và vài giây sau, khẩu lệnh:
- Bắn!
Những loạt đạn nổ chói tai.
Chiều tối, màn đêm phủ lấy ngọn đồi. Các chiến sĩ pháo binh ngủ thiếp đi sau một ngày chiến đấu. Chỉ từ đài quan sát vọng lại:
- Đại bàng! Đại bàng! Hải Âu gọi, Hải Âu gọi. Có tàu khu trục Mỹ trong khu vực tác chiến của đội. Tôi đợi lệnh ..- Sau đó cả tôi cũng chìm vào giấc ngủ.

[Thao vietnam]

Một ngày trong hầm

Một buổi sáng, sau trận bom thường lệ tôi ngồi đọc lại ghi chép của mình. Nhiều bài ghi chép lộn xộn, nhưng có một bài vì sao đó tôi không muốn sửa lại, tôi muốn để nguyên như khi viết nó ra bên bờ sông Nhật Lệ, gần vĩ tuyến 17. Vì chuyện đó đến nay đã gần 33 năm rồi. Tuổi của Chúa Giesu...

“Gần sáng tôi nặng nề thức giấc. Theo thói quen tôi sờ soạng toàn thân. Hai chân vẫn ổn, đầu thì... Quỷ tha ma bắt, tôi quên cởi mũ sắt. Tay thì...Đừng để ý đến các vết trầy xước, vấn đề không phải ở đó. Tôi nhìn quanh. À, đây là hầm trú ẩn. Một căn hầm bình thường như hàng nghìn cái khác ở đây. Kia là những khuôn mặt nâu đen sạm của các anh bộ đội. Nhiều người đang ngủ mà không cởi mũ sắt, không tháo ba lô. Giấc ngủ không yên của người lính. Mọi người xung quanh không quan tâm bạn là ai, người mình hay người nước ngoài. Cứ ở đây thì bạn là người mình. Nếu không thì đã không đến đây. Bạn cứ ngủ. Đã quen với “bộ sưu tập các loại mùi” từ lâu rồi mà. Có phải “Lá ngọc cành vàng” gì đâu. Tôi mỉm cười với ý nghĩ của mình.

Sáu giờ sáng. Giấc ngủ không yên, mặc dù tôi ngủ say, giống như ở nhà, ở Moskva, trong chăn ấm gối êm. Một cái huých làm tôi thức giấc. Liếc nhìn đồng hồ: 5.45. Lẽ nào vẫn còn sớm? Có lẽ không phải. Tôi bị đánh thức. Ai nhỉ? Xung quanh không một bóng người. Tôi đang ở đâu? Bên cạnh là chiếc mũ sắt với mấy con kiến. Mũ của tôi. Tôi nhận ra vì trên quai mũ có ghi tên. Bộ đội đi rồi. Họ đi mà không muốn làm tôi thức giấc. Hay là họ không để ý. Ngủ thì cứ kệ cho mà ngủ.

Tôi châm một điếu thuốc, thấy dễ chịu hơn. Chính xác là thấy ấm áp hơn. Thuốc ẩm, không chịu cháy. Thuốc ẩm nhanh thật, may mà diêm không ẩm. Ngày mai sẽ ra sao? Mà không, hôm nay sẽ còn chuyện gì nữa?

Nhưng mà hầm trống không. Những tia sáng xiên bát chợt bò vào hầm. Để làm gì nhỉ? Hầm sâu dưới đất, làm sao ánh sáng lọt vào được. Đến bom còn không vào được nữa là. Thế mà các tia nắng sớm lại bò vào được Chí ít thì cũng không phải là bom bi, tôi tự mỉm cười với mình. Ở đây thì không trống được được bom phá và bom napal.

Lại buồn ngủ. Ai đánh thức tôi nhỉ? Xung quanh không có ai cả. Có thể tôi quá mệt rồi. Cũng có thể anh bộ đội nào đó vỗ vai tôi rồi đi ra. Dậy đi, nằm đến bao giờ...
Nhưng có ai đâu. Buồn ngủ quá. Ba con kiến bò trên cánh tay. Tôi lấy mũ sắt dí bẹp không để chúng kịp đốt. Tôi thử chợp mắt.

Rồi hầm lại đầy người. Súng tiểu liên, súng trường cũ, súng cacbin. Mùi mồ hôi. Có tiếng rì rầm ở góc hầm. Họ là ai nhỉ? Tôi biết họ là bộ đội và tôi chưa hề gặp họ trước đó. Họ ngạc nhiên nhìn tôi, thoáng chút bối rối. Rồi họ quên tôi ngay. Ở đây nghĩa là quân ta rồi. Chắc ai cũng nghĩ thế. Mà tôi là quân ta thật, dù là có bộ bộ râu quai nón chưa cạo rậm hơn họ.

Xung quanh bỗng nổ lên ầm ầm. Hình như đất rơi xuống đầu. Bịt tai, cắn răng lại đi. Bom nổ ngay bên cạnh. Có tiếng rên. Những khuôn mặt bộ đội nghiêm nghị. Người băng đầu, người băng tay…

[Thao vietnam]

Rồi hầm lại trống không. Mấy con kiến bò dưới đất. Có bao nhiêu con nhỉ? Rồi đâu đó bên cạnh lại vang lên tiếng nổ. Sau đó lại yên lặng. Yên lặng như tờ. Chỉ có tiếng rì rào của dòng sông. Tôi lại cố chợp mắt. Rồi lại tiếng nổ ngay gần…

- Con ơi dậy đi! Một bàn tay dịu dàng ngay bên cạnh. Mái tóc bạc như tóc mẹ. Nụ cười dịu dàng, rất thân thương, quen thuộc. – Tỉnh dậy đi, đến lúc lên đường rồi. Chỉ còn mấy phút nữa thôi. Muộn hơn là bị chậm đấy …

Tôi ngồi dậy, bên cạnh là cái mũ sắt. Có tên tôi trên quai mũ. Cả đàn kiến bên cạnh. Cả người phụ nữ mặc bộ quần áo nâu.

- Mau lên con, - nụ cười âu yếm, mái tóc bạc. Và rồi hầm lại chật đầy người. Quân phục đẫm mồ hôi. Tất cả những thứ này với tôi sao mà thân thuộc thế.

- Mau lên con, - một giọng nói giống như giọng người mẹ, đều đều, mang lại sự bình tĩnh, tự tin. Tiếng người phụ nữ tóc bạc át hết tất cả.

Sau này người ta bảo tôi là người phụ nữ ấy ngày đêm giúp đỡ bộ đội. Ở đây gọi là mẹ Suốt. Những người khác thì gọi bà là mẹ anh hùng. Mà bà đúng là anh hùng nước VNDCCH. Một trong những bà mẹ của Việt Nam dũng cảm”.

Năm 1969 khi mẹ Suốt từ trần, dân làng đôi bờ và bộ đội bảo vệ bến phà qua sông Nhật Lệ đã an táng mẹ theo nghi thức quân đội. Thế còn căn hầm ấy của chúng tôi thì sao? Chúng tôi đi được nửa tiếng thì căn hầm đã bị bom phá hủy. Gặp may à? Phải, tôi cho là như vậy. Gặp may …

Ngoài ra tôi cũng gặp may ở Hà Nội, khi tên lửa bắn trúng hai ngôi nhà dành cho điểm phóng viên thường trú trên phố Tôn Thất Thuyết…

[Thao vietnam]

Nàng tiên trên đường.

Một đám mây đen nhỏ tụ lại, rồi dường như bị tiếng nổ làm kinh sợ, nó trôi vùn vụt về phía đường chân trời sắc lẻm, nơi dãy Trường Sơn vươn lên trong màn sương phía tây Vĩnh Linh. Ở đó, trên những đỉnh núi nhấp nhô, cơn giông đang tịnh nộ. Còn ở đây chúng tôi hổn hển vì nóng bức, chốc chốc lại lau mồ hôi trên mặt. Giá như có một giọt mưa…

- Dừng lại! Không đi được nữa, có bom chưa nổ, - một cô gái đội mũ sắt lộ ra một mái tóc dài đen mướt. Đôi tay con gái mảnh mai cầm cái xẻng, giống như người lính cầm khẩu súng trường xông vào trận giáp lá cà.
Trước đầu xe vài mét là một cái hố. Dưới đáy là một quả bom 250 kilogram xám ngoét nằm chình ình.

- Chúng thả lúc nào thế?
- Mười năm phút trước.

Quanh cái hố là ba cô gái đang đóng những cái cọc tre và giăng dây để ngăn người và xe không đi vào. Mấy người công binh khăn che kín mặt để ngăn bụi đường.
- Chúng mình làm gì đây Kim Huế? Quyết thôi, - mấy cặp mắt thiếu nữ hướng về phía người dừng xe chúng tôi.
- Đợi thêm chút nữa đi, Trần Thị Mỹ sắp đến rồi. Chúng ta không ai tháo bom giỏi hơn chị ấy đâu.
- Hay tốt nhất là đi vòng?

- Cậu nói phải đấy Hoa ạ. Thời gian không chờ đợi, - Huế tán đồng. – Chúng mình làm đường tránh nào. Ô tô không thể đỗ mãi trên đường được. Bọn chúng sắp ném bom đấy…

Từng tốp người mới mặc quần áo nâu, đội mũ rơm kéo đến bên hố bom ven đường ngày một đông hơn cùng với cuốc xẻng, quang gánh. Và rồi họ cuốc đào thứ đất khô cứng như nhựa đường. Một người không rõ đẩy từ đâu tới một cái xe cải tiến. Đất đá bay rào rào xuống hố. Ai đó cất tiếng hát. Thoáng sau đã thành một dàn đồng ca hát vang trên đường hòa lẫn tiếng cuốc tiếng xẻng.

[Thao vietnam]

Tôi lại gần cô gái chỉ huy, gương mặt Nguyễn Thị Kim Huế ửng hồng.
- Em làm ở đây lâu chưa?
- Từ khi có chiến tranh.

Câu chuyện rời rạc, cô gái cảm thấy bối rối. Cô chỉ quen làm việc. Làm quanh năm suốt tháng, bất kể mùa mưa dầm hay nắng gắt, bất kể ngày đêm. Thế mà ở đây không rõ từ đâu lại xuất hiện một nhà báo nước ngoài mang máy ảnh. Lại còn phỏng vấn nữa chứ. Huế bỏ mũ sắt, sửa lại mái tóc. Cô nói khe khẽ:

- Trước đây em làm ở hợp tác xã Phú Hội tỉnh Quảng Bình. Chiến tranh nổ ra, em đi thanh niên xung phong, vào đội xung kích mở đường. Có vất vả không? Tất nhiên là vất vả chứ. Chúng ném bom hàng ngày, có ngày còn mấy bận cơ. Khu vực đội em phụ trách là 12 km vuông. Mấy hôm nay chúng ném xuống chỗ bọn em hàng trăm quả bom các loại chỉ trong một ngày đêm.

Không thể tin được, nhưng đó là sự thật, sự thật khốc liệt của Vĩnh Linh: ven đường cứ cách 5-6 m lại có một hố bom toang hoác, xen lẫn là những ngôi mộ…
Bắt gặp cái nhìn của tôi, Kim Huế giải thích:

- Chỗ này B-52 ném bom mấy ngày trước. Nói chung là không lúc nào ngớt. Nhưng anh thấy đấy, xe vẫn qua.
Đây là gì, phép mầu chăng? Nhưng chính những bàn tay nhỏ nhắn, yếu ớt như đôi tay cô Kim Huế này đã làm nên phép mầu ấy đấy. Chợt ai đó kêu lên:
- Chỉ huy, đường tránh xong rồi. Bảo anh chàng nước ngoài có máy ảnh này là anh ta có thể đi được rồi. Ở lại nữa là chúng tôi hôn đấy! Tất cả cùng cười vang.

Mấy phút sau đám bụi đất đã tung lên mù mịt như lốc sau chiếc UAZ che khuất các chiến sĩ làm đường. Tôi muốn được ở lại, để được hôn. Bỗng chợt nhớ: “Đừng vùi lấp chúng tôi bằng Shrike”.

- Cuộc gặp hay nhỉ! Vừa lái xe vừa hút thuốc, anh Lân bảo tôi.
- Nhưng có gì đặc biệt đâu? – Tôi đáp lại. Tuần qua chúng ta đã gặp các chiến sĩ xung kích trên các ngả đường Vĩnh Linh hơn 15 lần rồi mà.
- Nhưng lần này chính là cô Kim Huế! Ngạc nhiên vì thái độ dửng dưng lạ lùng của tôi, Lân kêu lên. – Cô ấy là một trong những anh hùng nổi tiếng nhất nước đấy!
- Sao lúc nãy anh không bảo tôi ngay? - Tôi không giấu được thất vọng.

Nhưng quay lại thì muộn mất rồi. Tôi vẫn giữ được tấm ảnh cô ấy. Kim Huế không đợi được “cái hôn mong đợi”, cô đã hy sinh dưới làn bom…

[Thao vietnam]

Trên “đất nhỏ”

Đảo Cồn Cỏ. Từ những gò đồi ven biển Vĩnh Linh chỉ lờ mờ nhận ra đảo bằng ống nhòm. Cồn Cỏ cách “đất lớn” 28 km. Hàng chục chiếc tàu của Hạm đội 7 ngày ngày vây hãm Cồn Cỏ hòng cắt đứt các chiến sĩ bảo vệ đảo với Vĩnh Linh.

Nhưng khi đêm xuống thì những con thuyền các loại cùng những con người can đảm vẫn đưa đạn dược, thức ăn và những đơn vị chiến đấu đến “đất nhỏ”. Mới mấy năm trước ít ai biết đến Cồn Cỏ, ngay cả ở Việt Nam. Dân chài mê tín đặt tên cho mảnh đất 4 km vuông lởm chởm đá này là “Đảo Nữ thần hộ mệnh” hay “Đảo cá voi”. Những hang động và vũng tự nhiên của đảo đã giúp dân chài tránh bão và gió biển. Từng đàn cá lớn bên đảo hấp dẫn dân chài đến đây. Nhưng họ thường gọi đảo là “miền đất của cỏ hoang” – Cồn Cỏ. Thế là tên gọi ấy gắn liền với đảo. Mới gần đây thôi Cồn Cỏ vẫn hoang vu vắng vẻ, chỉ có tiếng ve sầu kêu ra rả phá vỡ sự tĩnh mịch hàng nghìn năm của đảo mà thôi.

Mọi thứ như vậy cho đến ngày 8 tháng 8 năm 1959.
- Hôm ấy, - trong căn hầm kiên cố, mái bằng những thân gỗ to, phó chính ủy quân sự đảo Cồn Cỏ Trần Ngọc Cư kể với tôi,- mấy đơn vị quân đội nhận lệnh chiếm lĩnh vị trí trên đảo, xây dựng trận địa phòng thủ, biến Cồn Cỏ thành tiền đồn trên biển để bảo vệ các vùng phía nam của nước VNDCCH. Vậy là pháo đài trên biển của VNDCCH ở vĩ tuyến 17, cách bờ 28 km ra đời. Cồn Cỏ.

- Chúng tôi khai khẩn trồng vườn, làm công viên, làm nhà, trồng dứa, trồng chè, trồng cam, trồng dừa trên đảo, - các chiến sĩ biên phòng bảo vệ đảo Cồn Cỏ nhớ về những ngày tháng đầu tiên sống trên đảo.

- Nhưng khi ấy, - Thức, xạ thủ súng máy, kể, - 20 tàu địch đến gần đảo. Chúng tôi chưa có lệnh bắn. Đảo đợi tàu địch đến gần. Nhưng rồi bọn địch không dám đổ quân lên đảo.
Nhưng sau đó ngày nào máy bay do thám Mỹ cũng bay là là trên đầu chúng tôi chụp ảnh. Từ tháng 8 năm 1964 chúng bắt đầu ném bom Cồn Cỏ.

Ngày 8 tháng 8 năm 1964, đúng ngày kỷ niệm 5 năm chúng tôi đến đảo, - chính ủy Cư kể tiếp, – hai máy bay Mỹ lao đến đảo. Chiến sĩ quan sát Thái Văn A, anh hùng quân đội Việt Nam, là người đầu tiên phát hiện máy bay của bọn cướp biển và phát lệnh báo động chiến đấu. Chúng tôi bắn tất cả các loại vũ khí mình có vào đám máy bay. Ngày 7 và 8 tháng 8, khi bọn xâm lược tăng cường không quân đánh phá VNDCCH, đất liền gửi cho chúng tôi mệnh lệnh: “chiếm lĩnh trận địa, giữ đảo bằng mọi giá, bắt địch phải chịu tổn thất nặng nề nhất”. Từ ngày 14 tháng 8 năm 1964 không quân Mỹ bắt đầu những trận đánh phá ác liệt nhất vào đảo Cồn Cỏ. Từ đó ra đời trang sử oanh liệt hào hùng của cuộc chiến đấu dũng cảm bảo vệ đảo

[Thao vietnam]

Câu chuyện của các chiến sĩ làm tôi liên tưởng đến trận chiến đẫu bảo vệ pháo đài Brest của chúng ta. Ở đây, ở vĩ tuyến 17 này, cũng giống y như vậy, các chiến sĩ bảo vệ Cồn Cỏ đã bảo vệ tiền đồn VNDCCH với lòng dũng cảm vô song.

Đài quan sát của Thái Văn A. Đài quan sát giống như một cái lều tranh dựng trên ngọn của bốn cây gỗ. Chính từ đây ngày 14 tháng 3 năm 1965 các chiến sĩ bảo vệ đảo đã kịp thời thông báo có 28 máy bay và tàu tuần dương Mỹ đang đến gần đảo. Lũ máy bay bắt đầu ném bom xuống đảo. Thái Văn A bị thương nặng vào chân nhưng không rời vị trí quan sát. Các chiến sỹ trìu mến gọi Thái Văn A là “ra đa của đảo”. Trên đài quan sát của mình, anh đã chiến đấu hơn 600 trận với kẻ thù.

Chiến sĩ Bùi Thanh Phong bị điếc trong một trận chiến đấu. Anh được đưa vào viện quân y trong đất liền, sau đó thấy anh không còn phục vụ cho chiến đấu được họ đã cho anh giải ngũ về quê gần thành phố Thanh Hóa. Ở đây anh được giao chỉ huy một đội dân quân. Các bác sĩ đã chữa và trả lại thính giác cho anh. Thế là anh đề nghị chỉ huy “Quân khu bốn” cho anh được trở lại đội ngũ những người bảo vệ Cồn Cỏ.

- Tôi đã hứa với anh em là sẽ trở lại đảo. Mà người Cồn Cỏ lại biết giữ lời , - mọi lý lẽ của anh là như thế. Phong cố xin chỉ huy “Quân khu bốn” bằng được để quay lại đảo. Và rồi anh tiếp tục phục vụ ở Cồn Cỏ.

…Đêm khuya. Một vài thuyền đánh cá lướt nhanh dưới ánh trăng. Họ cập vào bờ trong một cái hang... Đạn dược súng ống, lương thực thực phẩm, thư từ đưa tới. Những con người tình nguyện dũng cảm của Vĩnh Linh vừa vượt qua một chặng đường gian nan để đưa đến đảo Cồn Cỏ chuyến tiếp tế đêm thường lệ.

[Thao vietnam]

Bên kia sông là miền Nam.

Không, thế là lần này không đến cầu Hiền Lương qua sông Bến Hải được nữa. Tôi nằm dưới giao thông hào sâu. Đằng kia, bên kia sông là miền Nam Việt Nam. Trên trời, mấy tốp máy bay Mỹ bay từ miền Nam ra. Sau khi lượn lại, chúng bắt đầu thả bom.

- Phải quay về đồn thôi, - trung úy Triết hét lên.
- Hay là ta cứ đợi đi? Chúng ném bom xong thì cút thôi?
- Bọn này cút thì bọn khác lại tới ...

Chúng tôi lọ mọ quay lại đồn biên phòng. Ở đây rừng như bị phai màu. Rừng không còn xanh mà có màu vàng đỏ, như màu đất. Cây cối cháy sém nham nhở. Những miệng hố lở loét. Đâu đó vẫn còn những đám lửa đang cháy.
Hai chiến sĩ biên phòng mặt mũi đen nhẻm vì bồ hóng đang dùng dao rìu dọn dẹp cây đổ lấy lối đi. Người thứ ba ở cách họ chừng chục mét đang đóng một tấm gỗ vào cây dừa đã cháy xém, tấm bảng ghi: “Đồn biên phòng”.

-Tháng vừa rồi khó mà đếm được máy bay Mỹ đã ném bom khu vực này của Vĩnh Linh bao nhiêu lần, - trung úy đồn trưởng Triết nói.

Các chiến sĩ biên phòng VNDCCH đã đến đây ngay sau khi ký kết Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954, sát đường ranh giới phía bắc khu phi quân sự. Bọn biệt kích do “cố vấn” Mỹ huấn luyện đã xâm phạm ranh giới gần cầu hơn 40 lần. Cũng bấy nhiêu lần chúng bị các chiến sĩ biên phòng bắt gọn.

- Có lần chúng khiêu khích thế này, - Triết kể tiếp, - còn nhớ mùa hè năm 1967, lính Mỹ áp giải đến đây một nhóm người, có hàng chục nhà báo Sài Gòn và nước ngoài đi cùng. Và chúng nói rằng đây là bộ đội Bắc Việt đang chiến đấu ở miền Nam. Hóa ra họ chỉ là những nông dân hiền lành ở mấy tỉnh phía bắc của miền Nam Việt Nam. Họ bị quân Mỹ bắt giữ trong những trận càn khác nhau. Cả những trò như thế chúng cũng làm đấy.

Tiếng keng keng của một cái kẻng bằng vỏ đạn cắt ngang câu chuyện của chúng tôi. Báo động. Máy bay Mỹ lại xuất hiện trên trời. Các chiến sĩ vào vị trí chiến đấu, nắm chắc súng máy phòng không.
- Chúng đi ném bom phía bắc Vĩnh Linh và tỉnh Quảng Bình đây, vừa nhìn lên trời, Triết vừa đoán. Anh lấy mũ sắt che cho đỡ chói mắt.
... Mấy hôm sau bọn xâm lược Mỹ đã phá cầu Hiền Lương qua sông Bến Hải ở ngay giữa khu phi quân sự.

[Thao vietnam]

Giữa chiến tranh và hòa bình

Năm 1973. Ngày 27 tháng giêng, ở Paris, Hiệp định về chấm dứt chiến tranh và lập lại hòa bình ở Việt Nam đã được ký kết. Số phận nhà báo một lần nữa lại đưa tôi tới khu phi quân sự vẫn còn đang phân chia hai miền Nam và Bắc Việt Nam.. Chúng tôi lập “tam ca” báo chí. Phóng viên Ý Massimo Lokke của báo Unita (bây giờ là phóng viên truyền hình Ý ở New York), phóng viên đặc biệt của tờ báo “Acahata” Nhật Bản và phóng viên báo “Tin tức”.

...Biết bao nhiêu dấu vết của chiến tranh ở khu vực Bến Hải... Những hố bom sâu hoắm giữa những hàng rào dây thép gai. Đây đó những khẩu pháo gục nòng xuống đất, những chiếc xe tăng của quân Sài Gòn đứt xích. Trên một cái bảng gỗ dán còn dòng chữ: “Phòng tuyến McNamara”. Và rồi lại những hàng dây thép gai bị cây cỏ tranh, dây gai leo trùm kín. Bao nhiêu năm rồi bàn tay nông dân cần cù không được chạm vào đất này, bao nhiêu năm rồi đất này không được biết đến lưỡi cày! Ngay cả chim cũng không làm tổ ở đây nữa...

Năm 1966 quân Mỹ xây dựng ở đây những hàng rào đầu tiên của cái gọi là “Phòng tuyến McNamara”. Ba cứ điểm chính là Dốc Miếu, Cồn Tiên và Gio Linh tạo nên bộ xương của nó. Từ đây đại bác tầm xa liên tục bắn phá những vùng đất phía nam của VNDCCH. Năm 1967 pháo binh VNDCCH bắn trả, hai căn cứ Cồn Tiên và Gio Linh đã bị những loạt đạn chính xác bao phủ. Từ đó lính Sài Gòn bắt đầu gọi Cồn Tiên là khu vực túi lửa, là căn cứ chết. Ngày 30 tháng 3 năm 1972 những hàng rào đầu tiên của “phòng tuyến McNamara” bị các chiến sĩ Quân giải phóng nhân dân tiêu diệt hoàn toàn.

Tuyến phòng thủ thứ hai đi qua Đông Hà – Cửa Việt. Một tháng sau nó cũng bị chọc thủng vào ngày 27 tháng 4 năm 1972. Lá cờ giải phóng cũng đã tung bay trên tuyến phòng thủ thứ hai và cuối cùng ở Khe Sanh, Ái Tử, La Vang và thành phố Quảng Trị ngày 1 tháng 5 năm 1972.
Tướng Sài Gòn Vũ Văn Giai, - chỉ huy sư đoàn bộ binh thứ ba phòng thủ khu vực Quảng Trị đã bị kết án 5 năm lao động khổ sai và tước danh hiệu sĩ quan vì đội quân ông ta bại trận tại đây.

Các tướng lĩnh Sài Gòn không ngớt tán dương binh lính của mình và gọi họ là đội quân “không thể chiến bại”. Và đây là đội “không thể chiến bại” mặc trang phục mang đủ sắc màu của rừng của lá (nói ngắn gọn là biệt kích). Đó là phân đội “không thể chiến bại’ mặc quân phục in hình sóng biển (lính thủy đánh bộ), và đây là những tiểu đoàn “dũng sĩ trời xanh” mũ nồi đỏ (lính dù). Tất cả các đơn vị “không thể chiến bại” đều có tên gọi và phù hiệu riêng: “hổ đen”, “đại bàng đỏ”, “trâu điên”. Trên cổ đeo đủ loại bùa – đuôi sóc, răng thú ... Chúng hung dữ, độc ác, tự mãn và khoác lác...

Chính tại nơi đây, ở tỉnh Quảng Trị này, những người yêu nước đã đánh tan tác những kẻ không thể chiến bại, quét sạch khỏi mặt đất những “tuyến phòng thủ” mà bọn xâm lược đã tính toán là phải chia cắt Việt Nam hàng thế kỷ. Vùng này có một ý nghĩa đặc biệt: nó nằm ở chỗ giao nhau của hai con đường chiến lược quan trọng nhất là đường số 1 và đường số 9. Quảng Trị được coi là căn cứ bàn đạp trong cuộc chiến chống lại phong trào giải phóng dân tộc của nhân dân Đông Dương.

Toàn bộ làng mạc trong tỉnh đều bị phá hủy trong những năm chiến tranh. Trước mắt tôi thành cổ Quảng Trị là một đống đổ nát hoang tàn. Chỉ trong mấy tháng của năm 1972, đã có gần 200 nghìn tấn bom đạn đổ xuống thành phố này, diện tích thành phố chỉ có 10 km vuông. Khi nước sông Thạch Hãn dâng lên đã đe dọa nhấn chìm thành phố. Kẻ thù đã phá hủy hết đê điều bằng bom laze.

[Thao vietnam]

Tôi đến Quảng Trị năm 1973 ngay sau khi ký Hiệp định Paris. Ở thị xã Đông Hà rất khó xác định chỗ nào từng có nhà, chỗ nào là đường phố. Quân đội Sài Gòn vẫn tiếp tục khiêu khích chống lại vùng giải phóng. Ở khu vực Cửa Việt, một sư đoàn quân Sài Gòn tấn công lấn chiếm vùng giải phóng nhưng đã bị những người yêu nước đánh bật ra.

Ở làng Nhân Biểu huyện Triệu Phong bên bờ sông Quảng Trị có một điểm trao trả tù binh. Bờ bên kia là lá cờ sọc đen vàng của Sài Gòn. Chỉ huy điểm trao trả tù binh là trung úy Quân đội nhân dân 28 tuổi Phạm Đình Oanh khi ấy đã cho tôi xem những ghi chép của anh sau khi đăng ký từng nhóm tù binh trao đổi. Đây là một vài đoạn trong đó:

“Những tù binh và tù chính trị mà bên Sài Gòn trao trả đều có vẻ kiệt sức, phờ phạc. Một vài người bị cắt tai. Người bị thương không có thuốc men. Nhưng không một sự tra tấn tàn bạo nào có thể bẻ gãy được ý chí của họ, họ kiên quyết quay về vùng giải phóng. Nhiều người chỉ vừa chạm bờ của bên ta là giật ngay quần áo Sài Gòn vứt xuống sông. Một người bị thương còn xin chúng tôi mảnh giấy và lấy máu viết: “Tự do muôn năm! Bắc Nam nhất định thống nhất”.

- Trước khi trao trả chúng tôi cho Chính phủ cách mạng lâm thời, - cựu tù chính trị ở Phú Quốc, nhà sư Thích Viên Thảo {8} và cô gái 27 tuổi Lê Thị Đỗ kể, - chúng còn bắt chúng tôi qua hàng loạt cuộc thẩm vấn. Ban đầu chúng dụ dỗ ở lại vùng của chính quyền Sài Gòn, sau đó đánh đập rồi lại dụ dỗ. Chúng thẩm vấn một phụ nữ có con ốm suốt bốn ngày đêm. Người phụ nữ ngất đi, nhưng khi tỉnh lại vẫn trả lời: “Tôi cùng con sẽ về vùng giải phóng”. Chị ấy đã thề với chồng mình, với bạn bè, với những người đã bị hành hạ trong những bức tường của Sài Gòn là sẽ về vùng giải phóng. Và khi thực hiện lời thề này chị đã phải trả bằng cái giá đắt nhất: đứa con thơ đã chết trên tay chị.

[Thao vietnam]

Bão biển. Vượt qua bãi mìn như đi trên băng mỏng.

Bụi đường đỏ quạch bất chợt bị hút thẳng lên trời như hình một cái lò xo. Một cơn gió mạnh giật phăng chiếc mũ nan trên đầu bác nông dân đứng bên cạnh tôi. Chiếc mũ bay liệng theo gió giữa những đám cỏ tranh khô xác xơ phủ đầy bụi cho đến khi mắc vào hàng dây thép gai.

Khuôn mặt bác nông dân nhăn lại tiếc nuối: thế là mất cái mũ.
Ấy thế mà gió cứ mạnh lên mãi. Nó thổi làm cho những chiếc áo khoác pha nilon của chúng tôi căng lên như cánh buồm, cứ chực lôi chúng tôi đi trên mặt đất không thể cưỡng lại được. Những đám mây đen sà xuống ngày càng thấp dần. Một trong số mấy đám mây như va vào đỉnh dãy Trường Sơn ở biên giới phía tây với Lào liền tức giận xối xuống những dòng nước mưa xối xả. Gió vẫn mạnh lên, cơn mưa rào cứ như định nối liền bầu trời với mặt đất.

- Bão đến đấy, - tôi chợt nghe thấy tiếng lão nông. Những âm thanh khác chìm nghỉm vào tiếng gió gào và tiếng mưa đổ.
Trước đây tôi đã nhiều lần gặp bão. Nhưng một cơn bão thế này thì đây là lần đầu. Tốc độ gió lên đến hơn 40 m/giây. Tất nhiên điều đó mãi sau này tôi mới biết. Còn lúc này gió cứ chực làm đôi chân khuỵu xuống. Mưa như quất vào mặt.
- Phải mau đến làng gần nhất thôi, lão nông hét lên với tôi.

Con đường rẽ về phía một gò đất nhỏ, trên đó hiện ra mấy cái lều tre – cứu cánh là ở đó. Càng lúc đi càng khó. Đất sét trơn như đổ mỡ. Nước tràn lên. Những con suối nhỏ phút chốc biến thành dòng nước hung dữ. Những cái hố bom ngập nước biến thành một cái hồ vàng đục ngay trước mắt, nuốt gọn vào mình những bụi cây, đám măng tre. Chỉ còn hàng rào dây thép gai để định hướng đi trong sa mạc nước mênh mông. Tôi không biết làm sao qua được cơn ác mộng này. Nhưng thế chưa phải là hết. Hoá ra cánh đồng đã bị rải mìn và chúng tôi đang đi qua bãi mìn. Tôi cay đắng nói đùa: “Đi qua bãi mìn cũng như đi trên lớp băng mỏng thôi. Và không sao cả…” Phóng viên Ý Massimo Lokke không sao cười được.

Cuối cùng chúng tôi cũng đến được làng… Một cái nhà tạm bằng tranh tre nứa lá thành nơi trú ngụ của chúng tôi. Lão nông cẩn thận xếp củi. Tôi biết ở vùng hẻo lánh này, để có củi người nông dân phải đi hàng chục cây số vào rừng, mà ở đây mỗi bước chân là một bước liều, những quả mìn đang rình rập với mối nguy hiểm chết người. Ba bó củi nằm ngay ngắn trong góc lều ấy đủ dùng cho bao lâu đây? Và cơn bão còn kéo dài mấy ngày nữa? Không khí mỗi lúc càng ẩm ướt và lạnh lẽo…

[Thao vietnam]

Trong lúc tôi đang vắt thật kỹ quần áo ướt ở cửa thì người bạn đường của tôi thì thầm gì đó với ông già. Gió mưa tiếp tục gõ trống trên mái nhà làm át tiếng của họ. Nước đang sôi sùng sục trong chiếc nồi đất cạnh cái cửa cọt kẹt. Vắt xong quần áo tôi đi chân đất bình bịch vào nhà. Trong nhà tối om. Ngọn lửa bập bùng cho thấy một cái bàn thờ nhỏ, trên đó có mấy nén hương cắm trong một cái vỏ đạn đại bác. Tôi nhìn quanh nhà: một cái bàn ghép bằng những mảnh ván thùng hàng quân sự, một cái phản, tức là giường nông dân, rải một mảnh chiếu cói cũ và ba chiếc ghế đẩu. Đó là tất cả vật dụng trong một nhà nông dân.

Lão nông kéo một chiếc ghế đến bên bàn mời tôi ngồi. Sau đó ông hút thuốc bằng một cái điếu ống, xong rồi ông chìa cái điếu cho tôi. Thuốc lá trong túi ướt đến nỗi trở thành một đống bầy hầy giữa giấy và thuốc. Tôi muốn vứt đi nhưng lão nông lại nhặt lấy bao thuốc, cẩn thận vắt nước rồi rải thuốc lên hòn đá bên ngọn lửa.
- Tôi sẽ hong khô, thuốc còn cần cho anh đấy, - ông nói.

Tôi thấy người nông dân này có vẻ cau có, lầm lì. Đôi mắt ốc nhồi đen to quá cỡ cứ nhìn chòng chọc. Những ngón tay khô ráp, chai sạn, cong queo với những cái móng ngắn tủn sứt mẻ làm người ta liên tưởng đến móng vuốt của loài chim ăn thịt. Áy vậy nhưng ông Quế lại là người rất tốt nhất đấy, - người nông dân cùng đi bảo tôi khi giới thiệu tôi với ông già.

Chủ nhà xăng xái bên bếp lửa rồi sau đó khoác áo mưa đi ra. Chốc lát cái bóng gù gù của ông đã biến mất trong bóng tối. Mấy phút sau ông trở lại, dưới vạt áo mưa là một cái nồi cũ ám khói bên trong có ít gạo.
- Có gì ăn nấy nhé, - lão nông bắc nồi lên bếp và bắt đầu nấu cơm.

[Thao vietnam]

Ông Quế đã sống ở cái làng nhỏ này hơn sáu mươi năm. Từ nhỏ ông đã vào rừng hái củi, ông biết từng lối mòn trong xã Triệu Độ huyện Triệu Phong. Cha mẹ mất sớm. Họ mất khi ông Quế mới 13 tuổi. Bệnh sốt và đậu mùa khi ấy đã giết nhiều người dân Quảng Trị. Ông không nhớ bản thân ông làm sao sống sót được. Nhờ có những người tốt bụng mà cậu bé sống sót được.

Vào những năm 30 Quế bỏ làng đi kiếm sống ở Quảng Trị và sau đó là Đà Nẵng. Nhưng cậu không thể tìm được việc làm. Có hàng ngàn người như cậu, cũng nghèo khổ, quỳ lạy xin việc ở các nhà máy trong thành phố. Họ còn phải hạ mình bao nhiêu nữa để kiếm sống! Đói rét, suy kiệt, họ chết dần chết mòn trên những ngả đường, dưới những gốc đa, gốc tràm, bên những hàng rào tre nứa. Những ai sống sót được thì hoàn toàn thất vọng mà tay không trở về làng quê. Ở huyện Triệu Phong có tất cả 21 nghìn mẫu {9} đất canh tác được và gần 15 nghìn hộ nông dân. Chỉ có điều là đất này lại không thuộc về họ. Còn thóc lúa mà họ trồng trên phần đất thuê của địa chủ hầu như phải nộp hết cho chủ. Nông dân phải đóng thuế nặng cho việc dùng nước suối chảy từ trên núi xuống.

Số phận cũng không nhân từ với Quế. Cậu cũng buộc phải quay về làng, nơi cậu chỉ còn lại túp lều tranh tồi tàn. Nhưng một tai họa mới đang đợi cậu ở đây. Cơn bão từ ngoài biển đến đã phá hủy làng của cậu. Dòng nước điên cuồng đã rửa sạch những hạt giống mới gieo, phá vỡ đê đập, đồng lúa. Nạn đói đang chờ đợi mọi người.

Cậu cùng những nông dân khác đến nhà địa chủ vay thóc. Lão địa chủ trong bộ áo thụng may chỉ vàng sang trọng ra gặp những người sắp chết đói, nghe họ giãi bày rồi sau đó ném một nắm thóc xuống đất. Bộ mặt béo núc của hắn nở một nụ cười:
- Đấy, tao cho chúng mày chừng này…

Thế là những người nông dân phải trở về tay không. Nhưng đêm đến nhà địa chủ bỗng bị cháy. Những thanh rầm xà vững chắc gãy răng rắc trong lửa, mái ngói sập xuống, cả nhà ngang nơi địa chủ cất thóc cũng bốc cháy. Những người nông dân cứ đứng xem ngọn lửa thiêu đốt của cải nhưng không ai xách đến một thùng nước. Mặc cho tên địa chủ van xin cầu cứu, không một ai nhúc nhích. Tên địa chủ mặc chiếc áo choàng hạng nhất ngồi bệt xuống đất ôm mặt nức nở.

[Thao vietnam]

Sáng ra thì một đội cảnh sát đến làng Triệu Độ. Chúng điều tra ra kẻ đốt nhà chính là Quế. Chúng đánh đập anh nông dân rất tàn nhẫn rồi còng tay đưa về nhà tù Quảng Trị. Anh phải ở tù 8 năm. Mãi đến đầu những năm 40 Quế mới được trở về làng mình. Ở đó bọn Nhật đã làm chủ. Thực ra bọn lính không ở trong làng của anh, nhưng chúng ghé vào đây hàng tuần. Nông dân sợ hãi không dám ra khỏi nhà, thóc lúa, gà vịt đem giấu kín. Nhưng bọn Nhật tìm thấy và moi ra hết mọi thứ trong làng. Nếu có ai tuyệt vọng chống lại là chúng bắn ngay người ấy. Sau mỗi chuyến viếng thăm của bọn cướp là trong làng lại vang lên tiếng khóc than người chết rồi sau đó gửi họ cho đất trong nghĩa địa ven làng.

- Rồi bỗng một hôm có một người đến làng. Theo giọng nói thì anh ta chẳng khác gì người làng. Anh ta chẳng có túi đi đường gì lớn. Mọi đồ dùng lặt vặt đơn sơ anh đựng hết trong chiếc bị gai sờn sách trên vai. Nhưng Quế thấy hình như đã gặp người này ở đâu rồi. Rồi anh nhớ lại những ngày đầu ở nhà tù Quảng Trị. Sau khi đánh xong chúng liền quẳng anh xuống nền đá của buồng giam. Một người tù lại gần anh, rửa vết thương rồi xé áo mình băng bó cho anh. Quế đau đớn thập tử nhất sinh mất mấy hôm. Và người này luôn ở bên anh. Sau này bọn lính vào buồng giam đưa người này đi. Quế không còn gặp anh ấy nữa nhưng quyết định giữ lại mảnh áo để nhớ về anh ấy.

Bây giờ ngắm kỹ khuôn mặt người lạ, Quế vui mừng nhận ra anh ấy chính là người trong nhà tù Quảng Trị. Một cuộc gặp gỡ tốt lành, như gặp lại người thân vậy. Anh nông dân chạy bổ về lều, lôi trong tráp ra mảnh áo rách anh cất giữ bấy lâu nay và đi tìm người ấy. Anh bắt gặp anh ta trong một quán cơm trong làng, chìa mảnh vải ra và hỏi:

- Anh nhớ tôi chứ? Ở nhà tù Quảng Trị ấy…
- Không, người lạ đáp lại, - anh nhận nhầm tôi là người khác rồi.
- Không đâu. Đúng là anh mà. Anh đã cứu giúp tôi. Xin anh hãy nhớ lại..- Quế năn nỉ anh ta. – Tôi làm gì để đền ơn anh đây?...

Cuối cùng người lạ mỉm cười chìa ta ra cho Quế.
- Còn gì nữa, thế thì hãy cho tôi ngủ nhờ ở nhà anh một tối thôi. Lâu rồi tôi lâu quá rồi không được ngủ.

Quế đưa mảnh chiếu của mình cho khách và đi nấu cơm. Hôm trước anh vừa mua được một con cá mực. Anh nhanh chóng nướng nó lên, đổ giấm ra bát rồi đặt lên bàn. Gia vị là tro cỏ tranh cháy.
Sau khi cảm ơn Quế đã đón tiếp nồng hậu, người lạ mới thổ lộ cho Quế bí mật của mình:

- Tôi vừa trốn tù ra. Cảnh sát đang truy bắt tôi. Tất nhiên là tôi cũng nhớ anh chứ. Nhưng lúc ở ngoài quán tôi không nhận là vì ở đó có nhiều người. Để đề phòng thôi, có thể mọi thứ sẽ ổn cả. Tôi sẽ ngủ nhờ anh một tối, sáng mai tôi lên núi. Người ta bảo ở đó có du kích.

Quế đã nghe nói về du kích nhưng không biết họ ở đâu, họ là ai. Người ấy ăn nhanh, rõ ràng là đã lâu không được ăn. Anh nông dân đưa bát cơm của mình cho bạn. “Cứ để anh ấy ăn, anh ấy cần hơn, còn mình sẽ cố chịu”, Quế thầm nghĩ như vậy. Vầng trăng sáng như một quả xoài chín chiếu vào cửa sổ.

[Thao vietnam]

Sáng ra Quế vay hàng xóm ít gạo bỏ vào túi rồi chỉ cho người ấy con đường dễ đi nhất để lên núi.
- Có thể tôi sẽ lại về với anh. Anh sẽ không đuổi tôi đi chứ? – người ấy hỏi.
Quế đáp lại bằng một cái bắt tay thật chặt.

Họ gặp lại nhau vào năm 1953 khi những người Việt Nam yêu nước chiến đấu chống lại thực dân Pháp. Lần này về làng, người ấy là chỉ huy đội du kích đã giải phóng Quảng Trị. Bây giờ anh không giấu tên mình nữa. Tên anh là Nguyễn Quang Vinh.
Sau năm 1954, khi Việt Nam bị phân chia làm hai miền, quân lính Sài Gòn lại xông vào làng. Quang Vinh ẩn náu ở nhà Quế một thời gian dài rồi sau đó lên núi.
- Hãy cố chịu đựng bạn nhé. Chúng tôi sẽ còn trở lại, - anh nói. - Quảng Trị sẽ được giải phóng.

... Những năm đói kém nặng nề cứ quanh quẩn ở làng Triệu Độ. Trong làng lại xuất hiện địa chủ, không biết từ đâu tới. Địa chủ bây giờ mặc quần áo sĩ quan. Mũ cát két kép sụp xuống trán. Đôi mắt ti hí loé lên dưới cặp lông mày rậm. Cái ba-toong trong tay hắn chỉ vào nhà nông dân cho đám lính và lặp đi lặp lại:
- Nhà này cũng sẽ làm việc trên ruộng của tao, cho đến khi bù được gấp 10 lần những gì tao đã mất ở đây khi cháy...

Ông Quế làm việc ngoài đồng quần quật từ sáng đến tối nhưng trong nhà không phải bao giờ cũng có bát cơm. Lưng đau buốt vì những trận đòn roi, đôi tay làm quá sức luôn đau đớn ... Mái lá nhà anh đã dột, mỗi khi trời mưa trong nhà chẳng khác gì ngoài sân. Quế đã nhiều lần nghĩ quẩn: anh không muốn sống nữa, không còn sức lực nữa. Nhưng mỗi khi tưởng như không còn chịu nổi anh lại nhớ đến Quang Vinh và lời của anh ấy:
- Nhất định chúng tôi sẽ trở lại. Quảng Trị sẽ được giải phóng.

Năm 1964 khởi nghĩa nổ ra trong tỉnh, Quang Vinh lại cùng du kích trở về Triệu Độ. Anh bảo ông Quế cùng đi lên núi. Nhưng người nông dân lắc mái đầu đã ngả muối tiêu và nói:
- Tôi đã quá muộn để đi theo anh, quá muộn rồi. Tôi già yếu rồi. Tôi chẳng giúp được mấy nữa, lại không hành quân nổi, sẽ là gánh nặng cho các anh thôi. Nhưng ở đây biết đâu tôi lại có ích.

Mấy tháng sau quân Sài Gòn lại chiếm làng Triệu Độ, xua mọi người đến sân làng và tuyên bố: mau thu dọn đồ đạc, các người sẽ phải chuyển đến ở trong “ấp chiến lược” Cùa.

[Thao vietnam]

Người nông dân đã quen với mảnh đất của mình, dẫu nghèo khó, có lúc không nuôi nổi anh ta, nhưng là đất của mình. Tổ tiên của anh ta đang yên nghỉ trên đất này, đối với anh ta mảnh đất này là thiêng liêng. Nhân dân kêu ca nhưng bọn chúng không nghe họ. Bọn lính dùng lưỡi lê dồn mọi người lên xe tải và ép họ về Cùa. Vậy là Triệu Độ trở thành “vùng trắng”, nhà bị đốt, ruộng lúa đầy hàng rào dây thép gai.

Mãi đến mùa xuân năm 1972 mọi người mới trở lại đất Triệu Độ. Khi ấy lá cờ xanh đỏ có ngôi sao vàng đã tung bay trên khắp huyện Triệu Phong tỉnh Quảng Trị. Đó là lá cờ do đội quân của Quang Vinh mang tới.

...Nồi cơm đã chín, mùi thơm tỏa ra khắp nhà. Ông Quế khéo léo xới cơm ra mấy cái bát nhôm. “Ấn tượng ban đầu về con người thường hay đánh lừa”, - tôi thầm nghĩ. Đôi mắt đen mở to của ông lão đối với tôi không còn gai góc nữa. Đây là cặp mắt mệt mỏi của một con người đã chiêm nghiệm nhiều trong đời.

Trời vẫn đổ mưa ào ào như ban nãy. Trong nhà có thể thấy rõ nước đổ từ trên núi xuống. Nước nhấn chìm cả những lùm cây lẫn hàng rào dây thép gai. Mấy ngọn tre nhô lên lẻ loi. Cơn bão tiếp tục hoành hành.

[Thao vietnam]

Cánh buồm của Lương

Con thuyền đánh cá với cánh buồm rách nát trên cột đang rẽ sóng dòng sông Thạch Hãn hung dữ, khi thì đè lên đỉnh ngọn sóng, lúc thì như tụt xuống vực sâu. Nhưng cánh buồm được một bàn tay khéo léo điều khiển vẫn đưa con thuyền hướng ra Cửa Việt phía biển Đông. Khi thuyền máy của chúng tôi lao ngang qua tôi thấy một chàng trai không cao lớn lắm mặc áo kẻ sọc đội mũ rơm đứng ở mũi lái. Những bắp thịt cuồn cuộn trên cánh tay: anh đang cầm chắc tay lái.

Những đám mây xám nặng như chì càng lúc càng hạ thấp xuống dòng sông. Và rồi những giọt mưa đầu tiên đã gõ đều đều trên mái xuồng. Gió tung hoành như đè mây xuống sông, mưa đổ xuống thuyền như trút nước. Một thợ máy lấy ra một cái mũ sắt Mỹ màu xanh. Buộc vào đó một thanh tre làm cán, chiếc mũ sắt biến thành cái gàu , anh thợ máy dùng nó để tát nước ra. Nhưng nước vào rất nhanh nên chúng tôi quyết định ghé vào bờ. Anh thợ máy ném dây chão, nhảy qua thành xuồng rồi lội mấy mét nước sâu tới ngục buộc dây vào một cái cọc lim – một loại “cây sắt”.

Cả chúng tôi cũng lên bờ. Bên cạnh cây đa to, dưới mái nhà lá gồi, mấy người dân chài đang sơn tẩm thuyền. Họ ngạc nhiên nhìn chúng tôi rồi sau đó mỉm cười chào thân thiện.

Họ buông đồ nghề, lấy xơ gai lau tay mời chúng tôi ngồi. Người lớn tuổi nhất có bộ râu bạc nhọn hiếm thấy lấy cái ống điếu, thong thả nhồi thuốc, quẹt cái bật lửa làm bằng vỏ đạn châm thuốc rồi kéo một hơi dài.

- Tôi là Liêu, ông chìa ra bàn tay khô ráp chai sạn, tự giới thiệu. - Các anh ở lại làng Xuân Khánh chơi nhé
Khói thuốc tỏa ra dưới mái lá dừa rồi bay ngay ra dưới dòng nước mưa. Trên sông gió vẫn điên cuồng như trước. Có vẻ như chỉ có mỗi cánh buồm đằng xa kia đang đơn độc chống lại nó.

[Thao vietnam]

- Bão là bão. Khi nó còn đang gầm gào, nó chưa ngớt thì hãy để công việc sang một bên, làm người thì phải chờ thôi, - lão ngư phủ nói. Ông sinh ra và lớn lên ở đây. Tóc ông bạc đi ở ngay bờ sông Thạch Hãn này nên ông biết rõ sự thất thường của dòng sông cũng như thời tiết. Gió này phải cỡ cấp 9, cấp 10.

- Thế chàng trai kia thì sao? – tôi chỉ về cánh buồm đang chìm trong mưa gió.
- Đó là cậu Lương của chúng tôi, - ông Liêu đáp. Cơm của nó không nguội trên bàn thờ đâu.

Tôi không hiểu. Một người giải thích:
- Người miền Nam thường nói thế khi tin là con người sẽ sống trở về và không cần phải thờ cúng anh ta bằng cách đặt một bát cơm để nguội lên bàn thờ.

– Các anh không biết là Lương mới có 16 tuổi thôi, - ông lão đánh cá lại kể tiếp. – Người bốn mươi tuổi cũng chưa phải chịu đựng nhiều như nó. Không ít đau khổ đã rơi vào phận nó. Tôi còn nhớ nó đến làng Xuân Khánh chúng tôi năm 1966. Đó là những ngày nóng nực. Tôi vác một tấm mành ra nằm trên bãi cát bên bờ sông Thạch Hãn, như thế mát hơn. Thú thực là tôi làm thế để đếm tàu chiến của quân Sài Gòn vào cảng Cửa Việt để báo cho du kích. Chợt thấy một thằng bé đói rách tả tơi ở bên cạnh. Rõ ràng là người nơi khác đến. “Cháu từ đâu tới?” – tôi hỏi. Nó nín thinh. Chiều hôm sau tôi lại gặp nó ở bờ sông. Nó nhìn về nơi nào đó xa xăm như mong chờ ai đó. Tôi bắt đầu thấy thương nó. Tôi lại gần vỗ vai bảo nó vào lều tôi mà ngủ lại. Thằng bé đồng ý... Tôi xới cơm, thêm vào miếng cá, nắm rau. Lương - tên nó là Lương, - lặng lẽ nhìn, không động đến đũa.

“Nếu cháu muốn thì ở lại đây với bác, - tôi đề nghị. Chúng ta sẽ cùng đi đánh cá. Bác chỉ có một mình, vợ con chết cả rồi”.

[Thao vietnam]

“Cảm ơn bác”, - nó khẽ nói rồi lại im lặng. Thú thực lúc ấy tôi thấy bực: mình nhận nó như người ruột thịt, vậy mà nó lại ... Nhưng chỉ một tháng sau Lương đã kể hết với tôi là mẹ nó bị tù ở chỗ nào đó gần Sài Gòn. Đêm đêm mỗi khi chúng tôi nằm xuống phản là tôi lại biết là nó nhớ mẹ, nó sợ là không bao giờ còn được gặp lại mẹ nữa.

- Thế bố cháu đâu? – tôi hỏi và ngay lập tức thấy là không nên hỏi nó câu ấy.

- Bố ư? – Ông lão rít một hơi thuốc rồi im lặng. Bố nó chết trước mắt Lương. Bố con nó thâm nhập vào vùng Quảng Trị để thực hiện nhiệm vụ của Mặt trận. Thuyền bố con nó gặp phải bọn lính Sài Gòn đi tuần đêm. “Nhảy xuống nước đi, - bố nó ra lệnh. Bố sẽ chặn chúng”. Khi đang bơi Lương nghe thấy tiếng súng máy cỡ lớn nổ trên ca nô bọn giặc. Bố nó bắn trả bằng những loạt ngắn thưa thớt – phải tiết kiệm đạn để con bơi đi càng xa càng tốt... Khi Lương đến được bờ thì đã thấy trên sông im phăng phắc. Đâu đó trong đêm vọng lại tiếng ca nô bọn giặc đang xa dần. Lương không nhớ đã nằm ở bãi cát bao lâu và làm sao đến được làng Xuân Khánh. Khi gặp tôi nó hoảng sợ, liệu tôi có đem nó đi nộp cho giặc? Về sau nó tin tưởng...

Ông lão nói với trưởng thôn đây là cháu ông. Tên này nheo mắt hoài nghi, đòi giấy tờ, nhưng sau khi được biếu một giỏ tôm cua và hai nghìn đồng bạc trắng (tất cà những gì cụ Liêu dành dụm được) hắn liền ghi tên Lương vào sổ của làng.

Vậy là con trai người du kích trở thành cư dân “hợp pháp” của làng chài Xuân Khánh tỉnh Quảng Trị.

Tháng 3 năm 1966 tai họa ập đến: chính quyền Sài Gòn đuổi hết dân ra khỏi làng. Ai định chạy là chúng bắn rồi sau đó giải thích: “Tên này là du kích”. Chúng dồn dân vào trại tập trung, trong đó đã có dân những làng lân cận. Cũng giống như mọi trại tập trung của tỉnh Quảng Trị, xung quanh là hàng rào dây thép gai và tám bốt gác, cứ 8 người dân bị giữ ở đây thì có một lính Sài Gòn. Ở cổng ra vào duy nhất là hơn 20 xe tăng và một tiểu đoàn lính. Phía bên kia trại tập trung giáp với sông Thạch Hãn thì cũng có lính Sài Gòn tuần tra, hàng chục chiếc ca nô xuôi ngược cả ngày lẫn đêm.

Sau đó là một chuỗi ngày dài đen tối. Một bận, ông Lãng, người bạn 60 tuổi của ông không chịu nổi và định trốn khỏi trại tập trung. Bọn chúng bắt được và bắn chết ngay tại cổng trại. Lúc đó ông đã thấy thằng cu Lương nắm chặt nắm tay như thế nào.

- Chúng ta sẽ trả thù cho ông ấy cháu ạ, - ông nói. – Rồi sẽ đến lúc. Nhớ là chỉ những cột buồm chắc mới không bị bão bẻ gẫy.

[Thao vietnam]

Từ tối hôm đó Lương thường liều mạng trốn khỏi nhà, cậu bò dưới dây thép gai ra ngoài trại chạy vào rừng gặp du kích. Rồi cậu dẫn về một cô gái và bảo:
- Bác ơi, bác biết chị ấy đấy, đây là chị Trần Thị Lành. Chị ấy là người làng ta. Bác hãy cho chị ấy nấp, chị ấy là du kích.

- Tôi không thể ngờ là cái cô Lành 23 tuổi chăm chỉ hiền lành mà tôi biết từ khi còn nằm nôi ấy lại làm du kích được.

“Chị vào đi, - Lương bảo, - bác Liêu là người tin cậy, không báo giặc đâu”. Lành vào lều, đặt chiếc giỏ cá nặng phủ lá cây xuống cái chõng nứa. “Gì trong đó?” – tôi hỏi. “Mìn đấy, - cô đáp ngắn gọn. Ngày mai cháu và Lương phải làm sao cài nó ở cổng trại. Đến tối du kích sẽ đánh xe tăng. Bọn lính ngụy sẽ chạy vào trại núp vì biết du kích không dám bắn vào dân. Lúc đó mìn sẽ phát huy tác dụng, Lành dịu dàng vuốt ve cái giỏ. Có cả nhiệm vụ cho bác Liêu đây: du kích yêu cầu bác chuẩn bị mấy người tin cậy và tìm đường để đưa dân ra vùng giải phóng, lên Trường Sơn”.

- Họ vẫn nhớ đến tôi đấy, - ông lão tự hào vuốt chòm râu bạc hiếm thấy của mình.
Tối hôm sau ngoài hàng rào dây thép gai bỗng có nhiều tiếng súng, tiếng lựu đạn rộ lên. Một chiếc xe tăng của bọn ngụy bỗng bùng cháy như ngọn nến, những chiếc khác bắt đầu lui về cổng trại. Và ở đây một quả mìn lên tiếng, sau đó là một quả nữa. Hai chiếc xe tăng giật nẩy lên tại chỗ thật lạ lùng. Những luồng khói đen hăng hắc tuôn ra từ mấy cái cửa. Lúc đó du kích tấn công và đốt hết cả tám chòi canh, cắt dây thép gai và tiến vào trại.

- Tôi không bao giờ nghĩ rằng những người bị nhốt trong trại, những người tôi biết từ lâu, lại bình tĩnh và kiên quyết đến thế, - ông lão đánh cá nhớ lại. – Vừa bắt đầu đánh nhau là họ đã thu dọn chút đồ đạc đơn sơ của mình. Trận đánh kéo dài không quá một giờ. Tận bây giờ tôi cũng không nhớ sao mình làm được, nhưng mọi người toàn ông già bà cả lẫn trẻ con đều trông vào tôi như nhìn một người chỉ huy và răm rắp thực hiện những gì tôi nói. Chẳng mấy chốc chúng tôi đã đi xa trại, Lương bước đi bên tôi...

Ông Liêu bỗng im bặt. Nước trong cái ống điếu của ông lại kêu ro ro ngon lành. Gió đã lặng, mây chỉ còn thả những giọt nước thưa thớt xuống bãi cát ven bờ.

- Tôi đã bảo các anh là không phải đặt cơm lên bàn thờ cho Lương đâu mà. Nó bây giờ là một dân chài đích thực rồi. Nhìn nước là nó biết có bão hay chỉ là một cơn giông thôi...

Tôi nhìn ra sông, ngoài đó con thuyền vẫn lắc lư trên sóng như ban nãy. Dường như cánh buồm của nó không còn vẻ cũ kỹ, rách nát nữa. Nó đã trở nên mạnh mẽ như chính chàng trai đang lái thuyền ngược gió.

- Thế những người thoát khỏi trại sau này thế nào, cả cô Lành nữa? – tôi hỏi ông Liêu.
- Các anh có thể sẽ gặp họ thôi. Họ đang ở đây, sau giải phóng miền Nam thì họ lại trở về làng Xuân Khánh này.

Chúng tôi len lỏi qua những cái hố bom đầy nước mưa đi dọc bờ sông. Mấy chú bé lấy những cái lá to gấp thành tàu chiến, thả xuống nước rồi “bắn” chúng bằng những hòn cuội tròn. Mỗi khi hòn đá ném trúng chiếc tàu là chúng lại vỗ tay hân hoan.

“Trẻ con còn chơi trò chiến tranh bao lâu nữa đây”? – tôi tự hỏi.