Cuộc phong tỏa Leningrad - Alexander Werth

[danngoc]

Ngày hôm sau, sau khi đi dọc con đường Peterhof băng qua vùng ngoại ô bị tàn phá nặng nề ở phía Nam Leningrad, với chiến tuyến quân Đức chạy dọc bờ bên kia của vịnh Uritsk thuộc Vịnh Phần Lan, tôi đến Nhà máy Kirov, nơi tôi được tiếp đón bởi đồng chí Puzyrev, giám đốc và là một người khá trẻ trung có khuôn mặt cương nghị nhưng phờ phạc vì lo toan…

“Đúng”, anh nói, “chắc chắn anh đã nhận thấy chúng tôi đang làm việc trong những điều kiện khác thường. Những gì chúng tôi có đây không phải là những gì thông thường của khu nhà máy Kirov… Trước chiến tranh chúng tôi có hơn 30.000 công nhân, giờ đây chỉ còn 1 nhúm nhỏ bọn họ… và 69 phần trăm công nhân hiện là phụ nữ. Trước chiến tranh khó mà có công nhân là nữ làm việc ở đây. Giờ chúng tôi làm turbine, xe tăng, pháo; chúng tôi làm máy kéo, và cung cấp phần lớn thiết bị để xây dựng kênh đào Moscow-Volga. Chúng tôi đã làm 1 số lớn máy móc cho Hải quân… Trước khi chiến tranh nổ ra, chúng tôi đã bắt đầu sản xuất hàng loạt xe tăng, cũng như động cơ xe tăng và máy bay. Thực tế tất cả những thiết bị ấy đã bị sơ tán về phía đông. Giờ đây chúng tôi sửa chữa động cơ diesel và xe tăng, nhưng sản lượng chính của chúng tôi là đạn dược và 1 số vũ khí cá nhân…”

Sau đó Puzyrev nói về những ngày đầu chiến tranh ở nhà máy Kirov. Đó là 1 câu chuyện lutte à outrance (vượt quá giới hạn chịu đựng) rất kinh điển của nhân dân và công nhân Leningrad. Họ cũng đã phản ứng trước đòn xâm lược của quân Đức, nhưng đỉnh điểm của sự hy sinh đạt được nhờ kết quả của bản hiệu triệu “Leningrad đang lâm nguy” do Voroshilov, Zhdanov và Popkov viết ngày 21 tháng 8 1941.

“Công nhân của nhà máy Kirov,” Puzyrev nói, “thuộc ngành nghề quan trọng, và ít có ai thuộc diện bị động viên nhân ngũ. Nhưng ngay khi bọn Đức xâm lược, ai cũng đều tình nguyện ra trận. Nếu chúng tôi muốn, chúng tôi đã có thể đưa 25.000 người nhập ngũ, nhưng chúng tôi chỉ để cho khoảng 9000 tới 10000 người đi. Trong tháng 6 1941 họ đã tự lập thành đơn vị mà nay là Sư đoàn Kirov nổi tiếng. Dù họ đã được huấn luyện 1 chút trước chiến tranh, không thể xem họ là lính đã được huấn luyện đầy đủ, nhưng nỗ lực và lòng gan dạ của họ thì thật to lớn. Họ mặc quân phục Hồng quân, nhưng thực tế họ thuộc opolcheniye (dân quân vũ trang-danngoc), ngoại trừ việc họ được huấn luyện tốt hơn nhiều so với các đơn vị opolcheniye khác. Nhiều sư đoàn công nhân như vậy đã thành lập ở Leningrad… và hàng chục ngàn người bọn họ đã từ đây đi giao chiến với bọn Đức, để chặn chúng lại bằng mọi giá. Họ chiến đấu ở Luga, ở Novgorod và Pushkin, cuối cùng là ở Uritsk, nơi mà, sau một trong những giao tranh dữ dội nhất của cuộc chiến này, người của chúng tôi đã tìm cách chặn được quân Đức, vào ngay thời điểm gay cấn nhất… Trận đánh do Sư đoàn công nhân chúng tôi và nhân dân Leningrad, những người đã tới để chặn chúng lại, mang tính vô cùng quyết định… Không có gì bí mật – một số lớn chiến sĩ của Sư đoàn Công nhân đã không bao giờ quay trở về…”

[danngoc]

Ta cảm thấy 1 điều rằng trong thâm tâm, Puzyrev có thương tiếc về việc đã để những công nhân công nghiệp tài giỏi như vậy phải hy sinh trên chiến trường; nhưng rõ ràng rằng vào năm 1941, khi tình thế của Moscow và Leningrad đang ngàn cân treo sợi tóc, những cân nhắc tình cảm kia buộc phải gạt sang 1 bên; và anh ta cũng vui mừng như vậy khi thấy mọi điều tồi tệ nhất đã qua đi, rất nhiều những người sống sót đã được rút khỏi quân đội và đưa lại vào xưởng máy.

Sau đó anh nói về chuyện sơ tán Nhà máy Kirov. Trước khi vòng vây của quân Đức khép kín, người ta chỉ kịp sơ tán có 1 xưởng máy trọn vẹn – 525 máy công cụ và 2500 người. Nhưng từ sau đấy cho tới mùa xuân thì không chuyển đi thêm được nữa về phía đông.

“Tuy nhiên, những thợ khéo tài giỏi nhất của chúng tôi, những người cần thiết quan trọng vô cùng ở Siberia và dãy Ural, đã được sơ tán bằng máy bay, cùng với gia đình họ. Họ được chở tới Tikhvin, còn sau khi quân Đức chiếm Tikhvin thì chúng tôi phải chở họ tới sân bay khác, từ đó mọi người phải đi bộ tới nhà ga gần nhất, xuyên qua tuyết, ngay giữa mùa đông khắc nghiệt, thường là hàng chục hàng chục cây số… Vào đầu mùa đông, rất nhiều máy móc thiết bị từ Kharkov, Kiev và những nơi khác, kể cả từ Moscow, đã đến được dãy Ural, và người ta rất cần những thợ khéo của chúng tôi để điều khiển máy móc và tổ chức sản xuất. Cheliabinsk, lấy ví dụ, trước đây chưa từng sản xuất xe tăng, và họ cần người của chúng tôi để bắt tay vào sản xuất hàng loạt xe tăng trong 1 thời gian ngắn… Khi đó chúng tôi ở giữa thời kỳ chuyển tiếp gay go nhất khi nền công nghiệp ở phía Tây đã ngừng hoạt động, và vẫn chưa khởi động lại ở phía đông… Những người đã rời khỏi đây vào tháng 10 đã đang làm việc hết công suất ở nơi mới của mình, cách đây 2000 km, từ dạo tháng 12!... Và trong những điều kiện thế nào chứ! Tàu hỏa chở máy móc bị không kích nhiều lần, kể cả những máy bay chở công nhân và gia đình từ Leningrad đi. May thay tỷ lệ máy bay vận tải bị bắn rơi không cao. Nhưng chuyến bay phải thực hiện hầu hết vào ban đêm, trong những điều kiện vô cùng khó khăn…”

[danngoc]

Câu chuyện của Puzyrev về Nhà máy Kirov trong những ngày tháng khó khăn nhất của nạn đói cũng giống như những gì mà Semyonov, giám đốc nhà máy sản xuất thiết bị quan trắc, đã kể cho tôi:

“Những ngày tháng đó thật kinh hoàng,” anh kể. “Ngày 15 tháng Chạp mọi việc đều ngưng lại hết. Không có nhiên liệu, không điện, không thức ăn, không xe điện, không nước, không có bất cứ thứ gì. Sản xuất ở Leningrad giảm đột ngột. Chúng tôi chật vật trong những điều kiện như vậy cho đến tận mùng 1 tháng 4. Đúng là thực phẩm bắt đầu được chuyển tới vào tháng 2 băng qua con đường Băng giá trên hồ Ladoga. Nhưng chúng tôi cần thêm 1 tháng trước khi có thể bắt đầu trở lại bất kỳ dây chuyền sản xuất nào tại Nhà máy Kirov. Nhưng thậm chí trong thời ký đói khát nhất chúng tôi cũng đã làm hết sức mình… Chúng tôi sửa chữa đại bác, còn xưởng đúc thì vẫn hoạt động, mặc dù với chỉ công suất thấp. Có cảm giác như Nhà máy Kirov khổng lồ nay đã biến thành 1 làng thợ rèn. Mọi người lạnh và đói khủng khiếp. Rất nhiều người chết trong những ngày ấy, và hầu hết những người giỏi nhất đã chết – những thợ lành nghề đều đã có tuổi nên cơ thể không còn chịu được vất vả…

Như tôi đã kể, chúng tôi không có nước sạch và không có điện. Mọi thứ chúng tôi có là 1 chiếc bơm nhỏ nối ống với biển ngay gần đây; đó là tất cả nước cấp mà chúng tôi có. Trong suốt mùa đông – từ tháng 12 tới tháng 3 – toàn bộ Leningrad đều sử dụng tuyết để dập đám cháy… Chỉ có 1 đám bị cháy lớn là ở Gostiny Dvor (Cửa hàng có mái vòm nổi tiếng ở Quảng trường Nevsky Prospekt – chú thích của sách). Ở đây, tại Nhà máy Kirov, không 1 xưởng máy nào bị đám cháy tiêu hủy.

Mọi người xanh xao vì đói đến nỗi chúng tôi phải tổ chức những nhà nghỉ để họ có thể ở lại ngay tại đây. Chúng tôi tổ chức những người còn lại sống ở nhà chỉ phải tới 2 lần 1 tuần… Vào cuối tháng 11, chúng tôi phải tổ chức mít tinh để thông báo việc giảm khẩu phần bánh mì từ 400 xuống còn 25 gram cho công nhân, và 125 gram cho những người còn lại – thế là rất ít. Họ đón nhận bình tĩnh, mặc dù đối với nhiều người như vậy đồng nghĩa với cái chết…”

Sau đó Puzyrev kể rằng binh lính của Phương diện quân Leningrad đề nghị cắt giảm khẩu phần của họ để hỗ trợ không phải cắt giảm nhiều khẩu phần người dân Leningrad; nhưng Bộ Tổng tham mưu quyết định rằng binh lính cũng đã nhận khẩu phần tối thiểu chỉ vừa đủ để cầm cự được – vào lúc đó là 350 gram bánh mì, cũng không bao nhiêu.

“Chúng tôi cố gắng hỗ trợ mọi người bằng cách chế ra thứ súp từ men bia, cộng thêm một phần đậu nành. Không khá khẩm gì lắm, thực ra chỉ hơn uống nước nóng chút thôi, nhưng súp này giúp mọi người có được ảo tưởng là vừa được ăn “đồ nóng”… Một số lớn người của chúng tôi bị chết. Quá nhiều người chết, và việc vận chuyển họ gặp nhiều khó khăn, đến nỗi chúng tôi quyết định làm khu nghĩa trang ngay tại đây… Và mặc dù mọi người đang chết dần vì đói nhưng không hề có sự cố nào xảy ra… Nói chân thành thì bản thân tôi cho tới giờ cũng không tài nào hiểu nổi làm sao mà con người có thể kiềm chế được để không xông vào cướp hoặc trộm xe chở bánh mì. Thế nhưng họ đã không làm chuyện ấy… Đôi lần có người đến gặp tôi để chào vĩnh biệt… Họ biết họ sắp sửa từ giã cõi đời. Sau này, vào mùa hè năm 1942, nhiều người sống sót qua nạn đói được sơ tán về phía đông để hỗ trợ chuyên môn cho các đồng chí từ Kiev, Kharkov và các vùng khác…”

[danngoc]

Năm 1943, thực phẩm không còn là vấn đề chính tại Leningrad nữa; tuy nhiên, do thành phố vẫn nằm dưới tầm pháo kích thường xuyên và chiến tuyến quân Đức chỉ cách đó 2 dặm, Nhà máy Kirov vẫn tiếp tục phải sống trong địa ngục, chỉ khác ở mức độ.

“Làm thế nào,” Tôi hỏi, “mà các anh tiếp tục được như thế khi pháo kích vẫn ác liệt? Có ai hy sinh không? Và làm thế nào những người của anh vẫn trụ vững được?” “Vâng”, anh ta đáp, “theo tôi thì có một thứ chủ nghĩa yêu nước của Nhà máy Kirov. Ngoại trừ một hay hai người bị bệnh, tôi chưa gặp bất cứ ai muốn rời khỏi nơi đây…”

Anh ta lôi từ ngăn kéo bàn làm việc ra một xấp 40-50 phong bì có đóng dấu bưu điện. Đó là những lá thư từ các công nhân Leningrad đã được sơ tán, và những người đang xin được phép quay về Leningrad, đi một mình hoặc về cùng với gia đình.

“Họ biết rõ về tình hình khó khăn ở đây,” anh kể, “nhưng họ cũng biết rằng việc cung cấp thực phẩm cho họ sẽ không còn là khó khăn đối với nhà máy nữa. Nhưng chúng tôi không thể tán thành cho họ trở về được. Các công nhân Kirov giỏi nghề đó đang làm những công việc rất quan trọng ở đấy; ở đây chúng tôi không có nhiều trang thiết bị máy móc, và nơi làm việc thì đang hoạt động theo chế độ xưởng máy nguy cấp thời chiến (emergency war factory). Không như ở Kolpino, cách xa đây chỉ khoảng 10 dặm, ở đấy đạn dược được chuyển cất vào các xưởng đúc ngầm dưới đất – tức là ngay tại chiến tuyến…”

“Cách để giữ cho nơi này tiếp tục hoạt động,” anh nói tiếp, “là phải phân tán nó ra. Chúng tôi phải chia nhà máy thành nhiều đơn vị nhỏ, và chỉ dồn người và máy móc làm việc vào một góc của mỗi nhà xưởng; còn bộ phận này (tức bộ phận quản lý-danngoc), càng xa càng tốt, được che chắn khỏi sức nổ và mảnh đạn. Nhưng vận rủi – hay đúng hơn là một tỷ lệ tử vong bình quân, vẫn tồn tại. Trong tháng này – mà đây là tháng cũng khá may mắn – chúng tôi đã phải chịu tới 43 thương vong – 13 tử vong, 23 bị thương và 7 ca bị sức ép.”

“Anh hỏi là làm thế nào chúng tôi chịu đựng được? Vâng, tôi không biết ta có thể chịu đựng bao lâu dưới hỏa lực pháo kích. Nhưng nếu có ai đó nói với anh rằng chuyện đó không đáng sợ thì anh đừng bao giờ tin. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, một phát đạn bắn trúng trực tiếp sẽ gây tác động xấu kéo dài suốt trong 24 tới 48 giờ. Tại các xưởng máy bị trúng đạn trực tiếp, sản lượng giảm nghiêm trọng trong suốt thời gian đó, hoặc là ngưng lại hoàn toàn, đặc biệt nếu có người bị giết hoặc bị thương. Đó là một cảnh khủng khiếp, máu me khắp nơi, khiến cho thậm chí những công nhân cứng rắn nhất cũng phải ốm cả một hoặc hai ngày… Nhưng sau đó thì họ quay lại làm việc và cố gắng bù lại thời gian đã mất do cái được mọi người gọi là “tai nạn”. Nhưng tôi nhận ra rằng lúc nào làm việc ở đây cũng là căng thẳng tột độ, và mỗi khi tôi thấy anh nào hoặc cô nào sắp sửa gục là tôi cho họ về nhà nghỉ trong hai tuần hoặc 1 tháng…”

[danngoc]

Sau đó anh ta dắt tôi đi thăm một số xưởng máy. Hôm đó là một ngày yên tĩnh, gần như không có pháo kích của quân Đức. Đến gần tôi mới thấy khu xưởng máy bị tan hoang nhiều hơn nhiều so với góc nhìn từ phía đường phố. Giữa một không gian rộng, xung quanh rải rác các công trình bị hư hại đổ nát, sừng sững một tòa nhà khổng lồ… Tường bê tông dày tới 50 cm, còn mái gác bằng những xà thép rất khỏe. “Chỉ có trúng trực tiếp đạn pháo cỡ lớn ở cự ly gần mới có thể khiến nó hư hại,” Puzyrev nói. “Nó được xây giữa những ngày đen tối nhất khi chúng tôi cho rằng quân Đức có thể chọc xuyên tới Leningrad. Chúng sẽ được thấy Nhà máy Kirov là một vị trí vững chắc ra sao. Khắp khu này đều rải rác các lô cốt như vậy…”

Sau đó chúng tôi tới một trong những xưởng đúc. Một góc xưởng rất tối, nhưng đằng sau bức vách xây bằng gạch dày là phần xưởng còn lại được thắp sang nhờ ánh lửa bên trong lò đúc, hai bên tường đỏ rực. Những bóng người tối sẫm kỳ quái hắt trên tường, hầu hết là các cô gái, đang di chuyển giữa những quầng sang đỏ rực. Các cô gái, đôi chân gầy guộc bọc trong bít tất độn bong, đang khom gập dưới sức nặng của những cuộn thép khổng lồ nóng đỏ mà họ đang kẹp bằng một chiếc kìm thép, và rồi ta thấy họ - khi ta thấy điều này, ta cảm nhận ngay được sự căng gồng cơ bắp một cách liều lĩnh và sức mạnh ý chí của họ - ta thấy họ nhấc đôi tay mảnh khảnh, tựa như tay trẻ em của họ lên và ném mạnh những cuộn thép nóng đỏ ấy dưới dàn búa dập thép khổng lồ. Các tia kim loại sáng đỏ bắn tung tóe và rít vèo vèo giữa bóng tối mờ đỏ, và cả khu xưởng đúc rung động bởi âm thanh gầm gào hỗn loạn đến điếc tai của dàn máy móc. Chúng tôi im lặng quan sát cảnh tượng đó một lúc lâu; và rồi Puzurev lên tiếng trong tiếng ồn hỗn loạn, giọng gần như có vẻ hối tiếc: “Công việc ở đây hiện vẫn chưa ổn định. Hôm trước ở đây đã bị trúng đến mấy phát đạn pháo,” và anh chỉ tay vào cái hố lớn trên sàn nhà đã được lấp đầy bằng cát và xi măng, “Đó là nơi một quả đạn rơi xuống”. “Có thương vong không?” “Vâng, có một số”.

Chúng tôi bước dọc theo xưởng đúc và quan sát kỹ hơn công việc các cô gái đang làm. Trong khi đi, tôi bắt gặp một gương mặt đàn bà trong ánh lửa đỏ. Trông cô ta thật buồn. Cô trông từa tựa như một bà già hay một mụ digan già nua. Và trong khuôn mặt ảm đạm của cô lấp lóe đôi mắt u tối. Có gì đó thật bi thương trong đôi mắt – trông vừa kiệt lực vừa phảng phất một nỗi sợ hãi thú vật. Cô ấy đã bao nhiêu tuổi? Năm mươi, bốn mươi hay chỉ mới hai mươi lăm? Phải chăng tôi chỉ tưởng tượng ra nỗi sợ hãi trong ánh mắt cô? Phải chăng chính những gương mặt lấm lem bụi và những bóng người kỳ dị đang nhảy nhót trên vách tường đã khiến tôi nảy ra ý nghĩ đó? Tôi đã từng gặp mặt một số cô gái ở đây. Họ cũng bình thường như bao người. Một cô gái trẻ măng thậm chí còn mỉm cười. Rất bình thường, ngoại trừ một sự tập trung nội tâm sâu sắc – như thể họ có vài ký ức kinh khủng không tài nào xua tan trong đầu…

[danngoc]

Một kỷ niệm đáng nhớ khác là chuyến tới thăm của tôi tới ngôi trường trung học trên phố Tambov, nằm tại khu vực mới hình thành và bị pháo kích ác liệt của thành phố, chỉ cách mặt trận khoảng 3 tới 4 dặm. Trường được điều hành bởi một cụ già tên là Tikhomirov, là “Thày giáo công huân Liên Xô”, khởi nghiệp là một thày giáo tiểu học năm 1907. Ngôi trường này là một trong số ít trường học không bị đóng cửa thậm chí ngay giữa đỉnh điểm của nạn đói. Có bốn lần nó bị phá hủy trầm trọng vì đạn pháo Đức; nhưng đám nam sinh đã dọn dẹp kính vỡ, xây lại những bức tường bị đạn bắn sập và lắp gỗ dán lên che các khung cửa sổ. Trong trận bắn phá cuối cùng vào tháng Năm, một nữ giáo viên đã bị giết chết ngay giữa sân trường.

Các cậu bé ở đây là những thiếu niên Leningrad điển hình; 85 phần trăm em có cha đang chiến đấu ở phương diện quân Leningrad, hoặc đã hy sinh tại đây, trong khi nhiều người khác đã chết trong trận đói Leningrad, và hầu hết mẹ của các em – nếu họ còn sống – đang làm việc tại các nhà máy Leningrad, hoặc làm vận chuyển, hoặc đi chặt gỗ, hoặc tham gia dân quân tự vệ. Tất cả các cậu bé đều căm thù sâu sắc quân Đức, nhưng đều nhận thức rõ rằng lũ svolochi (lũ khốn kiếp) đó sẽ sớm bị đập tan ngoài cửa ngõ Leningrad. Bọn trẻ có một tình cảm lẫn lộn đối với nước Anh và nước Mỹ; chúng biết rằng London đã bị ném bom; rằng Không quân Hoàng gia Anh đang “ném bom tơi bời bọn Fritz”; rằng người Mỹ đang tiếp viện cho Hồng quân rất nhiều chuyến xe tải, và rằng chúng (lũ trẻ) đang được ăn sô cô la Mỹ; nhưng “vẫn chưa có Mặt trận thứ hai”.

Hiệu trưởng trường, đồng chí Tikhomirov, kể cho tôi về việc họ đã “bám trụ, và bám trụ rất vững. Chúng tôi không có củi sưởi, nhưng Xô viết Leningrad đã cho chúng tôi tháo dỡ một căn nhà gỗ nhỏ gần đó để chúng tôi dùng làm củi đốt. Trong những ngày đó pháo kích và oanh kích diễn ra đặc biệt dữ dội. Chúng tôi có khoảng 120 học sinh cả nam lẫn nữ, và chúng tôi phải dạy học trong những hố bom. Không ngày nào phải nghỉ học. Trời rất lạnh. Những lò sưởi nhỏ chỉ làm ấm được không khí xung quanh có vài mét, phần còn lại của hố bom nhiệt độ xuống dưới 0 độ. Không có chiếu sáng, ngoại trừ một chiếc đèn dầu hỏa. Nhưng chúng tôi vẫn tiếp tục, còn lũ trẻ học hành nghiêm chỉnh đàng hoàng đến mức kết quả học tập của chúng tôi đạt còn tốt hơn cả năm trước. Đáng ngạc nhiên, nhưng đó là sự thật. Chúng tôi dọn bữa ăn cho chúng; quân đội giúp chúng tôi thực phẩm. Nhiều thày cô giáo hy sinh, nhưng tôi tự hào mà nói rằng tất cả bọn trẻ được chúng tôi chăm sóc đều sống sót. Chỉ có điều thật xúc động khi nhìn thấy chúng trong thời kỳ nạn đói. Tới cuối năm 1941, chúng không còn có vẻ là những đứa trẻ con nữa. Chúng im lặng thật kỳ lạ… Không đi lại nữa; chúng chỉ có ngồi. Nhưng không có đứa nào chết; chỉ có một số đứa không đến trường nữa mà ở lại nhà và chết, thường là chết cùng với cả gia đình…”

[danngoc]

Sau đó Tikhomirov cho tôi xem một cuốn sổ đặc biệt mà ông gọi đó là “Sổ ghi chép nạn đói của chúng tôi”, bao gồm bản chép lại những đoạn văn của nhiều trẻ em viết trong nạn đói, và rất nhiều tư liệu khác nữa. Sổ được bọc bìa nhung tím, gáy trang trí theo lối trẻ con các chú lính, xe tăng, máy bay và vũ khí vẽ bằng màu nước; bên trong là những tờ giấy đánh máy nhỏ - đánh lại các đoạn văn được viết trong thời kỳ nạn đói. Một bé gái viết:

Cho tới trước ngày 22 tháng Sáu mọi người đều sống và làm việc rất tốt đẹp, xin đảm bảo đấy. Ngày hôm đó chúng tôi đi dã ngoại tới đảo Kirov. Một cơn gió mát thổi đến từ Vịnh, cuốn theo tiếng hát của mấy đứa trẻ cách đấy không xa: “Vĩ đại và vinh quang thay tổ quốc tôi”. Và rồi quân thù bắt đầu tới gần hơn, gần hơn thành phố của tôi. Chúng tôi đi đào những con hào lớn. Rất vất vả, bởi vì rất nhiều bạn không quen với lao động thể lực nặng nhọc. Tướng Đức von Leeb đang liếm mõm mà nghĩ về bữa tiệc mừng hắn sẽ dự tại khách sạn Astoria. Giờ đây chúng tôi ngồi trong hố bom xung quanh chiếc lò sưởi tự tạo, quấn chặt trong áo choàng, mũ lông và găng tay. Chúng tôi cùng đan những đồ ấm cho các chiến sĩ mặc, và chuyển các bức thư của họ cho người than và họ hàng họ. Chúng tôi cũng thu nhặt kim loại để tái chế…

Valentina Solovyova, lớn tuổi hơn (mười sáu tuổi), đã viết:

Ngày 22 tháng Sáu! Cái ngày định mệnh với chúng tôi! Nhưng vào khi đó dường như chỉ là một ngày mùa hè bình thường... Chẳng mấy chốc, tại Ủy ban nhân dân đã đông nghẹt phụ nữ, thanh nữ và trẻ em tới đấy để xin gia nhập các đội dân quân tự vệ, đội cứu hỏa và phòng chống hơi ngạt... Tới tháng CHín thành phố đã hoàn toàn bị bao vây. Nguồn tiếp tế thực phẩm từ bên ngoài bị chặn lại. Các chuyến tàu sơ tán cuối cùng đã lăn bánh. Nhân dân Leningrad xiết chặt lại thắt lưng mình. Các con phố chăng chằng chịt chiến lũy và các bộ chông thép hàn chống xe tăng. Các hầm trú ẩn và ụ hỏa điểm đã hình thành cả một mạng lưới dày đặc khắp thành phố.

Cũng như năm 1919, câu hỏi lớn đặt ra là" "Liệu Leningrad có còn tồn tại là một thành phố Xô viết nữa hay không?" Leningrad đang lâm nguy. Nhưng các công nhân thành phố đã xiết chặt như một để phòng thủ thành phố. Xe tăng bò dọc các phố. Khắp nơi thành lập các đội dân quân tự vệ... Một mùa đông băng giá khủng khiếp đang tới gần. Không chỉ thả bom, máy bay địch còn thả cả truyền đơn. Chúng thông báo rằng chúng sẽ san bằng thành Leningrad. Chúng nói tất cả chúng ta sẽ chết vì đói. Chúng nghĩ chúng sẽ làm chúng ta khiếp sợ, nhưng chúng lại khiến chúng ta có thêm được nguồn sức mạnh mới... Leningrad sẽ không cho quân giặc vượt qua được các cổng thành của mình! Thành phố chịu đói, nhưng nó vẫn sống và làm việc, đồng thời tiếp tục gửi ra mặt trận thêm nhiều các con trai và con gái của mình. Mặc dù đầu gối run lẩy bẩy, các công nhân chúng tôi vẫn đi tới xưởng máy làm việc, giữa tiếng còi báo phòng không vang rền không trung...

[danngoc]

Dưới đây là đoạn trích từ một ghi chép khác, cho thấy các học sinh đã tham gia đào chiến hào vào thời kỳ quân Đức tiến gần tới Leningrad:

Vào tháng Tám chúng tôi đã tham gia đào hào trong suốt 25 ngày. Chúng tôi bị ngắm bắn bằng đại lien và một số bạn bị giết, nhưng tất cả vẫn tiếp tục mặc dù chúng tôi không quen làm công việc này. Và bọn Đức đã bị chặn lại ngay tại dãy chiến hào mà chúng tôi đã đào…

Một cô gái khác cũng 16 tuổi,Luba Tereshchenkova, đã tả lại việc học tập vẫn được tiếp tục ở trường thậm chí ngay giữa thời kỳ tồi tệ nhất của cuộc phong tỏa:

Vào tháng Giêng và tháng Hai băng giá khủng khiếp đã góp thêm vào cuộc phong tỏa và giúp sức cho Hitler. Chưa có lúc nào trên được 30 độ âm! Lớp chúng tôi vẫn học, dựa theo quy tắc "Tất cả vây quanh lò sưởi". Nhưng không có chỗ ngồi trống, và nếu bạn muốn có một chỗ gần lò sưởi hoặc ở dưới ống sưởi của lò, bạn phải đến học sớm. Chỗ đối diện với cửa lò được dành cho các thầy cô giáo. Bạn ngồi xuống và lập tức được bao lấy bởi một cảm giác về sự thoải mái dễ chịu lạ thường: hơi ấm xuyên qua da bạn, xộc thẳng vào từng lóng xương; chúng khiến bạn chùng xuống và trở nên lừ đừ; bạn chỉ còn muốn quên hết không nghĩ ngợi gì, chỉ còn muốn lim dim ngủ và nuốt lấy hơi ấm. Sẽ thật là thống khổ nếu phải đứng dậy và đi lên bảng... Ở chỗ cái bảng rất lạnh và tối, còn tay của bạn, bị bao bởi đôi găng nặng nề, trở nên cứng đờ, tê cóng và không còn muốn tuân lệnh nữa. Viên phấn cứ tuột khỏi tay, và hàng chữ trở thành vẹo vọ... Tới tiết thứ ba thì không còn củi đốt nữa. Lò sưởi lạnh đi và cái lạnh dễ sợ bắt đầu thổi dài dọc theo ống lò sưởi. Cái lạnh trở nên kinh khủng. Đấy cũng là lúc Vasya Pugin, với ánh mắt rất tinh quái, lẻn ra ngoài và đem về mấy khúc củi lấy từ kho dự trữ khẩn cấp của Anna Ivanovna; chỉ vài phút sau chúng tôi lại được nghe thấy tiếng củi nứt lách tách trong lò... Giữa giờ nghỉ không ai đứng lên cả bởi chẳng ai muốn phải ra ngoài chỗ hành lang băng giá.

Dưới đây là một bạn khác:

Mùa đông tới, dữ dội và tàn nhẫn. Đường ống cấp nước bị đóng băng, không có điện chiếu sáng, còn xe điện thì ngưng hoạt động. Để tới trường học đúng giờ, tôi phải thức dậy từ rất sớm, bởi tôi sống ở vùng ven. Vô cùng khó khăn nếu phải tới trường sau một cơn bão tuyết, mọi nẻo đường sá đều bị tuyết phủ kín. Nhưng tôi đã quyết tâm phải kết thúc năm học cho bằng được ... Một hôm, sau khi đứng xếp hàng bánh mì suốt sáu giờ (tôi phải bỏ học hôm ấy, bởi đã hai ngày tôi chưa lĩnh được bánh) tôi bị nhiễm lạnh và ngã bệnh. Chưa lúc nào tôi cảm thấy mình khốn khổ bằng như trong những ngày ấy. Không phải do thể xác, mà bởi tôi cần sự hỗ trợ tinh thần của các bạn học, cần được bọn họ trò trêu chọc khích lệ ...

[danngoc]

Không một học sinh nào có đủ sức tới trường học bị chết, nhưng nhiều thầy cô đã không còn. Phần cuối của cuốn “Sổ lưu bút về Nạn đói” có một trang tiêu đề vẽ chiếc bình đựng tro cốt bằng màu nước tím, do hiệu trưởng Tikhomirov viết. Đó là một chuỗi những lời cáo phó các giáo viên hy sinh trên chiến trường hoặc vì nạn đói. Người trợ lý hiệu trưởng “hy sinh trên chiến trường”. Một người khác “hy sinh tại Kingisepp”, trong trận đánh khủng khiếp ở Kingisepp đó bọn Đức đã chọc được tới Leningrad từ phía Estonia. Thầy giáo dạy toán “chết vì đói”, thầy dạy địa cũng vậy. Đồng chí Nemirov, giáo viên văn học, “thuộc số những nạn nhân của cuộc phong tỏa”, còn Akimov, giáo viên môn sử, chết vì loạn dưỡng và kiệt sức mặc dù đã được nghỉ dưỡng một thời gian lâu ở Viện điều dưỡng sau khi được đưa tới đấy từ tháng Giêng. Tikhomirov viết về một giáo viên khác: “Anh đã lao động tận tình cho tới khi nhận ra mình không còn đủ sức lê bước nữa. Anh xin phép tôi được cho nghỉ vài ngày để hy vọng sức khỏe anh sẽ khá hơn. Anh ở lại nhà, soạn bài giảng cho học kỳ sau. Anh vẫn tiếp tục đọc sách. Anh đã làm việc như vậy cho tới ngày 8 tháng Giêng. Ngày 9 tháng Giêng anh lặng lẽ qua đời”. Một câu chuyện cảm động biết bao đằng sau những lời văn giản dị ấy!

Tôi đã mô tả tình hình ở Leningrad mà mình đã chứng kiến vào tháng Chín 1943, giữa lúc thành phố vẫn nằm dưới làn pháo kích thường xuyên và dữ dội. Việc pháo kích vẫn tiếp diễn cho tới hết năm đó, mãi tận tháng Giêng 1944 thì cơn thử thách của Leningrad mới chấm dứt. Trong những tuần đầu tiên một lực lượng lớn quân Nga được di chuyển ban đêm để tới “đầu cầu Oranienbaum” ở bờ nam của Vịnh Phần Lan; lực lượng này, dưới sự chỉ huy của tướng Feduyninsky, đã đột phá tới Ropsha, ở đấy nó gặp các chiến sĩ của Phương diện quân Leningrad đang tiến công về phía tây nam. Trong ngày đầu tiên của cuộc đột phá của quân Nga, có không dưới 500.000 quả đạn pháo đã được bắn để phá vụn phòng tuyến quân Đức. Cùng lúc đó, cụm tập đoàn quân Volkhov cũng tham gia chiến dịch và sau vài ngày quân Đức đã phải bỏ chạy trên mọi hướng từ Pskov tới Estonia. Ngày 27 tháng Giêng 1944, cuộc phong tỏa hoàn toàn chấm dứt.

Tất cả các công trình lịch sử nổi tiếng quanh Leningrad – cung Pavlovsk, hoàng cung Tsarskoie-Selo, cung Peterhof – đều đã bị phá hủy.

[danngoc]

8
Tại sao Leningrad “vượt qua” được

Tại sao thành Leningrad đã “vượt qua” được thử thách? Nếu chỉ bàn một cách hời hợt, nông cạn và hợp lý hợp lẽ thì, với mọi tuyến giao thông đường sắt đường bộ và thông tin liên lạc bị cắt đứt, người Leningrad không còn cách nào khác để thoát ra ngoài, và buộc phải trở nên “anh hùng”, bất kể họ muốn hay không. Nếu họ có đủ thời gian để thoát ra, ta cũng có thể cho là họ sẽ ào ào sơ tán, giống như người Maskva đã ào ào sơ tán ngày 16 tháng Mười 1941. Nhưng thực ra đó không phải là vấn đề. Điều đáng kể là, ngay khi thành phố bị phong tỏa, không phải là thực tế việc mọi người đã “vượt qua” được, mà là cái cách họ làm được việc ấy.

Trong nghiên cứu thú vị của mình – Cuộc phong tỏa Leningrad – Mr. Leon Goure đã cho rằng một số người trong thành phố đã muốn đầu hàng và giao thành phố cho quân Đức và, mặc dù không phải là chiếm đa số, “số nhân vật bất mãn ... thực tế là khá đáng kể”. (Cuộc phong tỏa Leningrad – Mr. Leon Goure, Stanford 1962, tr 304). Khi tới thực tế Leningrad, tôi được nghe kha khá câu chuyện đề cập tới “phòng năm” của Đức nằm vùng trong thành phố, và điều này cũng được đề cập tới trong các nghiên cứu gần đây tại Liên Xô. Nhưng hiển nhiên rằng một thiểu số người có nhinh nhỉnh hơn đôi chút muốn đầu hàng thì cũng chỉ là không đáng kể.

Bản thân Mr. Goure cũng nhận xét rằng “lòng yêu nước, sự tự hào về truyền thống địa phương, lòng căm giận gia tăng đối với quân Đức và suy nghĩ không chấp nhận phản bội lại các chiến sĩ phe mình” đã góp phần đáng kể vào việc “duy trì được kỷ luật”. Đồng thời ông cho rằng, mà theo ý tôi có hơi nhấn mạnh quá mức, đó cũng là do “thói quen tuân lời chính quyền thâm căn cố đế”, “không có kinh nghiệm trước đấy về sự tự do chính kiến”, “nền khủng bố Stalin” và vân vân, dựa hơi quá vào số liệu về số người sơ tán sau chiến tranh (như đã đề cập, theo The New York Times ngày 10/5/1962, tr. 304-6, Mr. Harrison Salisbury, mệnh lệnh của Hitler “san bằng thành St. Petersburg”, nhấn mạnh rằng “chúng ta không cần giữ lại bất cứ thành phần nào của cư dân cái thành phố lớn này” – một mệnh lệnh với nội dung mà không ai ở Leningrad còn có thể nghi ngờ gì nữa về mục đích. – Chú thích của sách).

[danngoc]

Có nhiều dẫn chứng rõ ràng hơn để chứng tỏ rằng tinh thần “Leningrad có thể vượt qua” đã xuất hiện ngay từ lúc bắt đầu. Không một ai, ngoại trừ một số người chống c.ộng, muốn nghĩ tới việc đầu hàng quân Đức. Vào cao điểm của nạn đói, một số người – không nhất thiết phải là bọn phản bội hay điệp viên kẻ thù (như theo số liệu của Liên Xô), mà chỉ đơn giản là những người đã gần hóa điên vì đói – có viết thư đề nghị chính quyền cho tuyên bố Leningrad là một “thành phố mở”; nhưng không ai có tâm trí bình thường lại đi làm chuyện đó. Vào lúc quân Đức đang tiến sát tới thành phố, mọi người sớm nhận thức rõ ra chân tướng kẻ thù; đã có biết bao thanh niên bị giết trong các cuộc dội bom và nã đại liên trong khi đang đào chiến hào? Và ngay khi vòng phong tỏa khép kín thì các cuộc không kích liền bắt đầu, đồng thời với những đợt tung các truyền đơn mang nội dung sadistic (bệnh ác dâm – danngoc) như những gì đã được ném xuống Leningrad ngày 6 tháng 11 để “kỷ niệm” ngày Lễ Cách Mạng: “Hôm nay chúng ta sẽ ném bom, ngày mai chúng bay sẽ đi chôn xác”.

Câu hỏi về giải pháp tuyên bố Leningrad là thành phố mở sẽ không bao giờ được đặt ra, giống như những gì ở nơi khác đã làm, lấy ví dụ trường hợp Paris năm 1940; đây là một cuộc chiến tranh hủy diệt, và quân Đức không bao giờ muốn che giấu điều đó. Thứ nữa, sự tự hào về truyền thống địa phương của Leningrad có ý nghĩa của nó – nó là kết hợp của một tình yêu lớn với bản thân thành phố, với lịch sử của thành phố, với những mối liên tưởng đậm chất văn chương rất đặc biệt (đây là bản chất đặc biệt của tầng lớp trí thức intelligentsia) và cũng là một truyền thống cách mạng vô sản vĩ đại tồn tại trong giai cấp lao động của thành phố; không gì ngoài chính nguy cơ đe dọa hủy diệt thành phố có thể hòa quyện làm một hai thứ tình yêu vĩ đại như vậy giữa lòng Leningrad. Có lẽ nếu tỉnh táo hơn thì thậm chí ta còn có thể tính đến tình cảm cạnh tranh vốn có đối với Maskva: nếu Maskva suýt nữa đã bị chiếm tháng Mười năm 1941 thì dù thế nào đi nữa ít nhất Leningrad giữ được lâu hơn; và vào lúc Maskva được giải vây, thì sự tự hào của Leningrad là cũng có thể làm được như thế và thậm chí còn hơn thế. Một số người chống-Stalin quyết liệt nhất như Olga Bergholz lại cũng là những người yêu Leningrad cuồng đắm nhất. Thế nhưng tình cảm, mặc cho được đề cao đến đâu, cũng vẫn là chưa đủ. Hiển nhiên rằng kết quả trên chiến trường, tính cho đến lúc quân đội rút lui tới ngoại ô Leningrad, là rất đáng thất vọng; và chính quyền rõ ràng là đã làm việc không hiệu quả trong thời gian hai tháng rưỡi đầu của cuộc xâm lược của quân Đức. Toàn bộ vấn đề sơ tán, đặc biệt là sơ tán trẻ em, đã bị xử lý vô cùng yếu kém, và gần như đã không làm gì để chuẩn bị cho việc dự trữ thực phẩm. Nhưng ngay khi quân Đức bị chặn lại bên ngoài Leningrad, và ngay khi hạ quyết tâm chiến đấu bảo vệ từng ngôi nhà và từng con phố, sai lầm của quân đội và chính quyền mau chóng được quên đi; thay vào đó là phải phòng thủ Leningrad bằng mọi giá. Lẽ dĩ nhiên rằng kỷ luật sắt và tổ chức chặt chẽ là điều cần thiết trong thành phố bị bao vây; nhưng nó chẳng liên quan mấy tới “thói quen tuân lời chính quyền thâm căn cố đế” và còn ít liên quan hơn tới “nền khủng bố Stalin”. Hiển nhiên thực phẩm cần được phân phối chặt chẽ; nhưng cần nói rằng nhân dân Leningrad đã hợp tác và không “nổi loạn” (mà để mục đích gì?) nhằm có được sổ gạo – một thứ mà đối với nhiều người thậm chí không hề có ý nghĩa là “vấn đề sống còn” – nếu nghĩ vậy là hiểu sai hoàn toàn về tinh thần Leningrad. Không nghi ngờ gì rằng tổ chức Đảng, sau nhiều sai lầm ngớ ngẩn ban đầu, đã đóng một vai trò quan trọng trong việc giữ vững Leningrad: trước tiên là vì đã giữ cho việc phân phối khẩu phần công bằng một cách nhân đạo tối đa trong những điều kiện vô cùng khó khăn phức tạp; thứ nhì là trong việc tổ chức hệ thống dân phòng bên trong thành phố với quy mô rộng khắp; thứ ba là đã huy động được mọi người đi chặt củi và thu nhặt than bùn v.v.; thứ tư là đã tổ chức được nhiều “con đường cứu sinh”. Và cũng không thể nghi ngờ gì rằng giữa những khó khăn vất vả kinh khủng của mùa đông 1941-42, những tổ chức như Đoàn Komsomol đã cho thấy khả năng chịu đựng và hy sinh to lớn trong công tác cứu giúp mọi người.

[danngoc]

Không thể so sánh với London; các cuộc không kích ở đấy thực kinh khủng, mặc dù chúng không thể so sánh được với những gì các thành phố Đức phải chịu đựng mấy năm sau đó. Cuộc ném bom London thực sự tồi tệ hơn các cuộc không kích và pháo kích Leningrad, ít nhất là về thiệt hại nhân mạng. Nhưng nếu ta suy nghĩ rằng mọi người dân London phải chịu đói trong mùa đông bị không kích đầu tiên và mười tới hai mươi ngàn người chết vì đói mỗi ngày ở London, ta sẽ có thể đặt một dấu bằng cho kết quả so sánh. Ở Leningrad chỉ có thể lựa chọn giữa cái chết mất danh dự trong trại giam tù binh của Đức hoặc cái chết trong danh dự (hoặc là nếu may mắn thì sống sót) bên trong thành phố vẫn đứng vững của chính phe mình. Bất cứ cố gắng nào nhằm tách biệt giữa chủ nghĩa yêu nước Nga-la-tư với tinh thần hăng hái cách mạng và tính tổ chức Xô viết, hoặc để so sánh yếu tố nào trong ba yếu tố trên quan trọng hơn trong việc cứu sống Leningrad đều là vô ích: cả ba đã hòa trộn đều vào nhau theo một lối đặc biệt “Leningrad”.

Chủ nghĩa ái quốc địa phương “Leningrad” đã đem đến hương vị đặc biệt cho cả ba yếu tố trên. Năm 1943 ở Leningrad tôi có dịp chứng kiến điều này nhiều lần; đối với người Leningrad thành phố của họ - với mọi thứ nó đã nếm trải và chịu đựng - là một chủ thể độc nhất vô nhị. Họ trao đổi với chút khinh thị về “cuộc tháo chạy khỏi Maskva” năm 1941 và rất nhiều người, trong số đó có một nhân vật rất đáng chú ý, P. S. Popkov, chủ tịch Xô viết Leningrad, đã cho rằng sau những gì đã làm, Leningrad xứng đáng được nhận những ưu đãi đặc biệt. Có quan điểm rất thịnh hành lúc đó cho rằng Leningrad nên trở thành thủ đô của RSFSR (CH X.H.C.N Nga) trong khi Maskva vẫn là thủ đô của Liên Xô.

Chủ nghĩa đặc thù Leningrad đó không làm Stalin thích thú. Ông chắc chắn biết rõ rằng nơi đây có ít hình ảnh của ông hơn bất cứ thành phố nào tại Liên bang Xô viết, và rằng Leningrad có khuynh hướng tự xem mình là đặc biệt cả về quân sự và chính trị so với phần còn lại (mainland-danngoc). Ở Maskva người ta nghi ngờ rằng Zhdanov (người từng là một lãnh đạo quan trọng trong những ngày bị phong tỏa – ngoại trừ những hoạt động của ông này liên quan tới “nền kh.ủng b.ố” và các quyết định phá hoại của ông trong lĩnh vực văn hóa) bản thân đã trở thành một người theo chủ nghĩa đặc thù Leningrad mặc dù không sinh ra tại đây. Không mấy nghi ngờ rằng, đặc biệt sau cái chết của Zhdanov năm 1948, Stalin đã quyết định tiêu diệt chủ nghĩa đặc thù Leningrad. Một bảo tàng đặc biệt có tên là Cuộc phòng thủ Leningrad đã được thành lập trong và sau cuộc phong tỏa; đó là bộ sưu tập rất ấn tượng các tài liệu và vật trưng bày đủ loại mô tả “các nỗ lực tập thể” phi thường của nhân dân Leningrad và các lãnh đạo chính quyền và quân đội của thành phố. Bảo tàng này bị đóng cửa năm 1949. Sau này Pavlov đã viết năm 1961:

Việc này rất không hợp pháp và vô cùng đáng tiếc. Một khối tư liệu vô giá khổng lồ được tập hợp ở bảo tàng này phản ánh cuộc đấu tranh anh hùng trong vòng vây, những điều kiện sống mà người Leningrad phải trải qua trong thời kỳ kinh hoàng của Cuộc phong tỏa; các biện pháp phòng thủ chống lại không kích và pháo kích; bảo tàng trưng bày tầm vóc cao của việc tổ chức sản xuất vũ khí và xây dựng công trình phòng thủ, việc đối phó với bom nổ chậm và v.v. Bảo tàng là một cống hiến đáng kể đối với lòng dũng cảm, sự quyết tâm và kiên trì của những người dân thường. Nhưng bảo tàng này được thành lập trong thời kỳ của “tệ sùng bái cá nhân” khi mà các hành động anh hùng của biết bao người Leningrad đã bị biến thành của một số cá nhân duy nhất.

[danngoc]

Năm 1957 (vẫn theo lời kể của Pavlov) một bảo tàng Lịch sử Leningrad được mở cửa; nhưng bảo tàng này, ông nói, “chỉ bao gồm có vài phòng trưng bày liên quan tới thời kỳ chiến tranh; “bảo tàng” này rất khác so với những gì được thu thập trong thời kỳ chiến tranh, nó hoàn toàn không tương xứng”.

Không chỉ có bảo tàng Cuộc phòng thủ Leningrad bị phá hủy năm 1949, mà còn cả - có gì đó vẫn rất bí hiểm – “Vụ bê bối Leningrad”, trong đó đô đốc Kuznetsov, Povkov và rất nhiều lãnh đạo khác của cuộc bảo vệ Leningrad đã bị mất mạng. Có phải Đ.ảng ủ.y Leningrad đã quá nhiễm chủ nghĩa đặc thù và không mang đủ tính Stalinist? Không có gì hơn một vài đề cập mơ hồ về sự kiện này trong những phát biểu của ngài Khrushchev với ngợi ý rằng Malenkov đã đóng vai trò đặc biệt xấu xa trong cuộc thanh tr.ừng này. Người ta cũng cho rằng cả Stalin và Malenkov (ông này là kẻ thù của Zhdanov) đã chờ tới khi Zhdanov chết để ra tay tính sổ với thành ủ.y Leningrad, vốn chưa từng lớn tiếng ca ngợi Stalin, ít nhất là trong suốt cuộc chiến và trong thời kỳ phong tỏa.

[danngoc]

9
Vài ghi nhận về vai trò của Phần Lan

Một điều rất đáng chú ý trong Cuộc phong tỏa Leningrad, đó là kẻ thù ở đây là quân Đức, còn Phần Lan thì hiếm khi được nhắc tới. Dù Phần Lan vẫn trong tình trạng chiến tranh với Liên Xô và có tham gia bao vây Leningrad, quân đội của họ chỉ cách phía tây và tây bắc thành phố có khoảng 20 dặm. Xa hơn về phía đông, họ đã tiến sâu vào lãnh thổ Liên Xô, đóng giữ chiến tuyến dọc theo sông Svir, nằm giữa hồ Ladoga và hồ Onega. Thành phố Xô viết rộng lớn Petrozavodsk, thủ đô nước Cộng hòa Xô viết Karelo-Phần Lan, nằm trong vùng chiếm đóng của quân Phần Lan.

Tuy nhiên, vai trò của Phần Lan trong cuộc chiến giữa họ và Liên Xô từ 1941-1944 rất khác thường. Họ có nhiều mối liên hệ với người Đức, nhưng cuộc chiến giữa họ với Liên Xô vẫn là một cuộc chiến tranh “riêng biệt”, và họ rõ ràng là kém hữu ích cho người Đức hơn hẳn nếu so với vai trò của Hungary hay Rumania. Sau chiến tranh họ tuyên bố rằng họ đã không cho phép quân Đức tiến hành tấn công Leningrad từ phía đất Phần và rằng họ đã không tham gia ném bom hay pháo kích Leningrad.

Dĩ nhiên, đã có các đàm phán giữa Đức và Phần Lan từ rất lâu trước ngày 22 tháng Sáu 1941 để cùng hợp tác chống Liên Xô. Cũng không có gì để nghi ngờ về việc Phần Lan đã, trong một khoảng thời gian, tiến quân vượt qua đường biên giới cũ, bởi họ đã chiếm thị trấn biên giới Beloostrov của Nga chỉ cách Leningrad có 20 dặm về phía Tây-Bắc; tại đấy, tuy nhiên quân Nga đã phản công và quân Phần phải rút lui ngay ngày hôm sau, sau đó đường chiến tuyến tại khu vực đã giữ nguyên không xê dịch.

[danngoc]

Người Đức không hài lòng với việc này, và ngày 4 tháng Chín Jodl đã thân chinh tới gặp Mannerheim để yêu cầu ông này cho quân Phần tiến tục tiến công vượt đường biên giới cũ – tức là tiến tới Leningrad. Mannerheim đã từ chối. Trong phiên tòa sau chiến tranh xét xử Ryti - một nhân vật thân Đức, người từng lãnh đạo chính phủ Phần Lan lúc ấy thậm chí còn cãi rằng Phần Lan đã thực sự “cứu” Leningrad:

Ngày 24 tháng Tám 1941 tôi tới tổng hành dinh của Nguyên soái Mannerheim. Người Đức đang gây áp lực đòi chúng tôi tiến về Leningrad sau khi đã vượt qua đường biên giới cũ. Tôi đáp rằng chiếm lấy Leningrad không phải là mục tiêu của chúng tôi, và rằng chúng tôi không nên tham gia vào việc này. Mannerheim và Bộ trưởng Quốc phòng Walden cũng thống nhất với tôi, và đã từ chối đề nghị của Đức. Kết quả là đã xuất hiện một tình huống ngược đời khiến quân Đức không thể tiến đến Leningrad từ phía Bắc; bằng cách này, chính quân Phần đã bảo vệ Leningrad từ mạn Bắc. (Xem C. Leonard Lundin, Phần Lan trong Thế chiến 2, New York, 1957).

Mặc dù vậy, người Phần thực tế cũng đã tham gia vào cuộc bao vây Leningrad; ngoài ra, theo như sử gia Đức Walter Görlitz, người Phần có thể sẽ tấn công Leningrad nếu quân Đức tiến hành cuộc tổng tấn công để kết liễu thành phố từ hướng nam; nhưng điều này đã không bao giờ xảy ra (Walter Görlitz, Paulus and Stalingrad, London 1963, tr. 128). Họ đã chiếm được một dải dài lãnh thổ Liên Xô trước đấy chưa bao giờ từng thuộc về họ, đáng kể nhất là phía đông Hồ Ladoga. Nhưng mặc dù, như đã ghi trong điều kiện sách đình chiến được Liên Xô đưa ra cho người Phần năm 1944, vẫn có một số lính Đức đóng quân tại Phần Lan, không có chứng cứ gì cho thấy số quân này từng được dùng để đánh Leningrad từ phía lãnh thổ Phần Lan. Việc Leningrad có bị pháo kích hoặc oanh tạc từ đất Phần Lan có lẽ còn ít khả năng hơn nữa; năm 1943 tôi được cho xem một hoặc hai vết đạn pháo ở phía bắc một vài tòa nhà ở Leningrad để chứng tỏ rằng đã có một số đạn pháo được bắn ra từ phía Phần Lan. Nhưng thậm chí nếu một hai phát đạn đó có là thật thì hiển nhiên cũng không có việc pháo kích thường xuyên từ phía bắc Leningrad. Dấu tích quan sát trên đường phố Leningrad cho thấy rằng “tránh đạn” bên phía nam của các con phố thì an toàn hơn ở phía bắc, rõ ràng là các cuộc bắn phá hầu hết xuất phát từ phía nam, tức là từ quân Đức.

[danngoc]

Cũng rõ ràng là bất cứ cuộc tấn công quy mô nào từ phía Phần Lan trong những tháng căng thẳng nhất của cuộc Phong tỏa Leningrad hoặc có bất cứ trận bắn phá dữ dội nào từ phía bắc cũng sẽ tạo thêm các khó khăn cực kỳ đáng kể cho Leningrad. Việc quân Phần không tấn công vào những thời khắc khó khăn xuất phát từ nhiều yếu tố: thái độ ghê tởm rõ rệt của nhiều người Phần đối với việc kết đồng minh với Hitler, kẻ đã thô bạo xâm lược Đan Mạch và Na Uy; thực tế rằng nước Anh và sau này là nước Mỹ đã kết đồng minh với Liên Xô; và có lẽ cả sự miễn cưỡng rõ rệt của Mannerheim khi phải tham gia cuộc chiếm đóng và hủy diệt Leningrad.

Điều này không đồng nghĩa rằng giới tư sản Phần Lan không chống Nga dữ dội như đã từng làm kể từ 1918 và thậm chí còn mạnh hơn kể từ Chiến tranh Đông giá 1939-40. Xuất hiện tư tưởng lớn về chuyện bành trướng một “Đại Phần Lan” dựa theo một số toan tính rất phi lý, cũng như là việc Moscow (‘một thành phố cổ của Phần Lan, dựa theo chính tên gọi này của thành phố’) [xin nói thêm rằng công quốc Nga cổ do những người Phần Lan dòng họ Rurik lập nên-danngoc] dường như được định sẽ là giới hạn lãnh thổ cho việc điên rồ này. Thực vậy, ít nhất đã có một số không nhiều những lính Phần Lan được tuyển chọn để tham gia các chiến dịch của quân Đức chống nước Nga, dựa theo rất nhiều lời thuật mà tôi được nghe trong và sau chiến tranh, đặc biệt là tại vùng Smolensk và Tula (nam Nga-danngoc), và đã có rất nhiều lính Phần hành xử đặc biệt tàn ác với cư dân người Nga - đặc biệt với phụ nữ - “thậm chí còn tệ hơn cả quân Đức”.

Tuy nhiên, theo như thực tế quá trình lãnh đạo quân đội và điều hành công tác chính trị diễn ra tại Leningrad, dường như là họ đã không quan trọng vai trò của quân Phần trong thảm họa của Leningard.Sau hiện ước đình chiến Xô-Phần, khi Zhdanov tới Helsinki, ông này đã có những cuộc trao đổi kéo dài, sâu sắc và rất nhã nhặn với Mannerheim, và, như chúng ta đã biết, điều khoản của hiệp ước cuối cùng đã thống nhất rằng gần như toàn bộ lãnh thổ Phần Lan sẽ không bị quân Liên Xô chiếm đóng và như vậy là nhẹ nhàng hơn nhiều so với những gì đã được tiên đoán. Với tầm nhìn về mối quan hệ tương lai với các nước Scandinavia, và rõ ràng là có liên hệ với thất bại của “Chính phủ Terijoki” của Kuusinen năm 1939-40, người Nga đã không có dự tính, ngay cả khi ấy lẫn sau này, biến Phần Lan thành một nước dân chủ.


Hết phần "Leningrad" trong cuốn Russia At War của A. Werth