Mười ngày rung chuyển thế giới

[Cá Măng]

“ Để chống lại bọn các anh, Viện Đu-ma trung ương đang thành lập một Ủy ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng. Các anh đã bị cô lập rồi và chính phủ của các anh không được một nhóm dân chủ nào khác ủng hộ..”
Tơ-rôt-xki bước lên diễn đàn, đầy tự tin, dáng điệu thống ngự, nhếch mép một cách mai mỉa hình như là cười khẩy. Ông cất giọng sang sảng nói và mọi người đứng cả dậy hoan hô.
- Những ý kiến về nguy cơ đảng ta bị cô lập không có gì là mới mẻ. Ngay trước ngày khởi nghĩa, người ta cũng tiên đoán là chúng ta nhất định sẽ thất bại. Tất cả mọi người chống lại chúng ta, chỉ có một bộ phận trong nhóm xã hội cách mạng cánh tả là tham gia Ủy ban quân sự cách mạng với chúng ta. Thế tại sao chúng ta đã lật đổ được chính phủ mà gần như không xảy ra đổ máu? Điều đó là bằng chứng rõ rệt nhất rằng chúng ta sẽ không bị cô lập. Thực ra thì chính Chính phủ lâm thời mới bị cô lập. Chính những đảng phái dân chủ chống lại chúng ta mới bị cô lập, trước kia cũng như ngày nay, và mãi mãi tách rời giai cấp vô sản.
“ Người ta thường nói sự cần thiết phải liên minh. Chỉ có thể có được một sự liên minh, tức là sự liên minh giữa công nhân, binh lính và những người nông dân nghèo nhất. A-vi-lốp muốn nói tới loại liên minh nào? Liên minh với những kẻ ủng hộ cái chính phủ đã phản bội nhân dân ử? Liên minh không phải lúc nào cũng có nghĩa là sức mạnh. Tỷ dụ như chúng ta có thể tổ chức được cuộc khởi nghĩa không nếu có Đan và Áp-xen-ti-ép trong hàng ngũ chúng ta? (Mọi người phá lên cười)
“Áp-xen-ti-ép không đem lại được nhiều bánh mì. Một sự liên minh với bọn “đến cùng” có mang lại được nhiều hơn không? Giữa nông dân và Áp-xen-ti-ép là người đã ra lệnh bắt các ủy viên Ủy ban ruộng đất, chúng ta chọn nông dân. Cuộc cách mạng của chúng ta sẽ là cuộc cách mạng cổ điển của lịch sử…
“Người ta đổ tội cho chúng ta là đã từ chối không bắt tay với các đảng dân chủ khác. Nhưng có phải chúng ta là những kẻ đáng chê trách không? Hay là theo ý Ca-rê-lin, phải đổ tội cho một “sự hiểu lầm”. Không, các đồng chí ạ. Khi một đảng, giữa lúc cách mạng đang quyết liệt, mình còn đen khói thuốc súng, tới bảo: “Chính quyền đây, hãy nắm lấy nó!” và những kẻ được người ta trao cho chính quyền lại bỏ chạy sang hàng ngũ địch thì đó không phải là một sự hiểu nhầm..đó là một sự tuyên chiến. Và không phải chúng ta là những kẻ đã tuyên chiến…
“A-vi-lôp dọa chúng ta rằng những cố gắng để thực hiện hòa bình của chúng ta sẽ thất bại nếu chúng ta còn “bị cô lập”. Tôi không hiểu làm sao một sự liên minh với Xcô-bê-li-ep hay là ngay cả với Tê-rê-sen-cô nữa có thể giúp chúng ta thực hiện được hòa bình! A-vi-lôp định dọa chúng ta rằng một hòa ước có hại cho chúng ta có thể được ký kết. Tôi xin trả lời rằng dù trong trường hợp nào đi nữa, nước Nga cách mạng cũng sẽ nhất định bị tiêu diệt nếu bọn tư sản đế quốc vẫn còn thống trị châu Âu.
“Chỉ có hai con đường: hoặc là cách mạng Nga sẽ phát động một phong trào cách mạng ở châu Âu, hai là các cường quốc châu Âu sẽ tiêu diệt cách mạng Nga!”
Những lời Tơ-rôt-xki vừa phát biểu được hội nghị hoan hô nhiệt liệt. Ai nấy đều thấy mình là những kẻ đấu tranh cho sự nghiệp nhân loại. Và từ lúc đó trở đi, có một cái gì là tự giác và kiên quyết sẽ không bao giờ rời bỏ đám quần chúng khởi nghĩa trong mọi hành động của họ nữa.


Nhưng phe đối lập cũng đang tổ chức tấn công lại. Ca-mê-ni-ép giới thiệu một đại biểu của Công đoàn đường sắt, người thấp lùn, khuôn mặt rắn đanh và đầy vẻ hằn thù; lời phát biểu của hắn như một trái bom nổ trong hội nghị.
- Nhân danh tổ chức mạnh nhất nước Nga, tôi đòi quyền phát biểu và tôi cho các anh biết: Ủy ban trung ương toàn Nga Công đoàn công nhân đường sắt ủy nhiệm cho tôi nói lại để các anh rõ quyết định của công đoàn về việc thành lập chính phủ; Ủy ban sẽ tuyệt đối không ủng hộ nhóm bôn-sê-vich nếu họ vẫn cố tiếp tục tự tách ra khỏi toàn bộ nền dân chủ Nga! (Cả phòng họp hết sức ồn ào).
“Năm 1995 và trong những ngày xảy ra vụ Cooc-ni-lốp, công nhân đường sắt là những người bảo vệ cách mạng tích cực nhất. Vậy mà các anh đã không mời chúng tôi đến dự Đại hội của các anh..”
- Chính Ủy ban trung ương Xô- viết toàn Nga cũ đã không mời các anh đến.
Diễn giả cứ tiếp tục:
- Chúng tôi không công nhận Đại hội này là hợp pháp; từ khi những người men-sê-vich và xã hội cách mạng bỏ hội nghị thì số đại biểu có mặt của Đại hội không đủ tỷ lệ hợp pháp. Công đoàn đường sắt ủng hộ Ủy ban chấp hành trung ương Xô viết toàn Nga cũ và tuyên bố rằng Đại hội không có quyền bầu ra một Ủy ban mới..
“Chính quyền phải về tay một chính phủ xã hội và cách mạng chịu trách nhiệm trước những cơ quan của toàn thể nền dân chủ cách mạng. Cho tới khi thành lập được một chính quyền như vậy. Công đoàn đường sắt không nhận chuyên chở quân đội phản cách mạng tới Pê-tơ-rô-gơ-rát, đồng thời sẽ không thi hành bất cứ một lệnh nào nếu không được sự đồng ý của Ủy ban chấp hành của nó. Ủy ban trung ương toàn Nga Công đoàn công nhân đường sắt cũng đã quyết định nắm lấy việc quản lý toàn Ngành đường sắt Nga”.
Phần cuối những lời phát biểu của y bị lấp dưới những tiếng la ó phẫn nộ. Nhưng y cũng đã giáng một đòn nặng vào hội nghị: vẻ lo âu lộ trên nét mặt mọi người trong Chủ tịch đoàn. Tuy vậy Ca-mê-ni-ép vẫn điềm nhiên trả lời là không thể đặt vấn đề nghi ngờ sự hợp pháp của Đại hội được, và tỷ lệ đại biểu họp vẫn còn cao hơn tỷ lệ do Ủy ban chấp hành trung ương Xô viết toàn Nga cũ quy định mặc dầu những người men-sê-vich và xã hội cách mạng đã bỏ họp.
Sang phần biểu quyết, Hội đồng ủy viên nhân dân được tuyệt đại đa số thông qua.
Cuộc bầu cử Ủy ban chấp hành trung ương Xô-viết toàn Nga mới, nghị viện mới của nước Cộng hòa Nga, mất vừa đúng mười lăm phút. Tơ-rốt-xki tuyên bố kết quả: 100 người trúng cử trong đó có 70 người bôn-sê-vich. Ngoài ra, có dành một số ghế cho nông dân và những nhóm bất đồng ý kiến. Tơ-rốt-xki kết luận:
- Chúng tôi sẽ mời tham gia vào chính phủ tất cả những đảng phái và nhóm nào đồng ý với chương trình của chúng tôi.
Sau đó, Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai bế mạc, và các đại biểu tức tốc trở về địa phương trong khắp nước Nga để báo cáo về những sự kiện lớn đã xảy ra..

[Cá Măng]

Lúc đó vào khoảng gần bảy giờ sáng; chúng tôi phải đánh thức những người lái xe điện do Công đoàn công nhân xe điện phái đên túc trực tại Xmon-ni để đưa các đại biểu Xô-viết về nhà. Trong các xe điện chật ních không khí hình như kém phần vui nhộn so với đêm hôm trước. Nhiều người có vẻ băn khoăn lo lắng. Có lẽ họ đang tự hỏi :”Bây giờ làm chủ rồi, làm thế nào để thực hiện những ý nguyện của mình?”


Về tới nhà, chúng tôi bị một toán công dân vũ trang đi tuần tra giữ lại và xem xét rất kỹ lưỡng. Bản tuyên bố của Viện Đu-ma đã có tác dụng…
Bà chủ nhà nghe tiếng chúng tôi về, khoác một chiếc áo choàng bằng lụa hồng ra mở cửa, nói:
- Ủy ban nhà cửa lại vừa mới nhắc là đến phiên thì các ông phải đi gác nhà cũng như các người đàn ông khác trong nhà đấy.
- Sao lại phải gác?
- Để bảo vệ nhà cửa, đàn bà và trẻ con.
- Đề phòng gì thế?
- Đề phòng bọn cướp của giết người.
- Thế giả thử là một ủy viên do Ủy ban quân sự cách mạng phải đến khám nhà xem có vũ khí hay không thì sao?
- Ồ, bao giờ chúng chẳng tự xưng là ủy viên..Vả lại, ủy viên thì có gì khác.
Tôi lấy vẻ trịnh trọng tuyên bố là Lãnh sự Mỹ đã cấm tất cả những người Mỹ không được mang vũ khí, nhất là nếu lại ở gần giới trí thức Nga…

[weekdaysman]

Chương sáu

Uỷ ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng

Thứ sáu, ngày 9 tháng 11

Nô-vốt-tréc-cát ngày 8 tháng 11
Trước cuộc nổi dậy của bn bôn-sê-vích và những âm mưu ở Pê-tơ-rô-gơ-rát và các tỉnh nhằm lật đổ chính phủ lâm thời và cướp chính quyền, Chính phủ Cô-dắc nghĩ rằng những hành động như vậy là tội lỗi., nhất thiết không thể dung thứ được, và với sự đồng tình của toàn thể quân đội Cô-dắc, sẽ triệt để ủng họ Chính phủ lâm thời hiện tại, một chính phủ liên hiệp. Do tình trạng đặc biệt và do việc liên lạc với chính quyền trung ương tạm thời bị gián đoạn, trong khi chờ đợi Chính phủ lâm thời trở lại nắm chính quyền và trật tự ở Nga đượ khôi phục, Chính phủ Cô-dắc đã nắm hết chính quyền trong miền sông Đông kể từ ngày 7 tháng 11.
Ký tên: Thủ lĩnh Cô-dắc CA-LÊ-ĐIN
Chủ tịch Chính phủ Quân đội Cô-dắc

Từ Gat-si-na, thủ tướng Kê-ren-xki ra chỉ thị:

Tôi, thủ tướng Chính phủ lâm thời Nga và Tổng tư lệnh các lực lượng quân đội Chính phủ Nga, thông báo là tôi đã nắm quyền chỉ huy các quân đội ở mặt trận vẫn trung thành với Tổ quốc.
Tôi ra lệnh cho toàn thể quân đội Khu quân sự Pê-tơ-rô-gơ-rát , hoặc vì không hiểu biết, hoặc vì lầm đường lạc lối mà đã đi theo bọn phản quốc và phản cách mạng, phải quay trở về với bổn phận của họ, không được trì hoãn.
Chir thị này sẽ được đọc tại từng đại đội hoặc trong từng đội kỵ binh.
Ký tên: Thủ tướng Chính phủ lâm thời
Tổng tư lệnh Quân đội
KÊ-REN-XKI

Điện của Kê-ren-xki gửi viên chỉ huy mặt trận Bắc:

Các trung đoàn trung thành đã chiếm tỉnh Gát-si-na không đổ máu.
Một số phân đội binh lính của Cơ-rông-xtát và của các trung đoàn Xê-mê-nốp và Ít-mai-lốp cùng một số lính thuỷ đã nộp vũ khí không kháng cự lại và đã đi theo quân đội Chính phủ
Tôi ra lệnh cho tất cả các đơn vị được chỉ định phải tiến quân hết sức nhanh.
Uỷ ban quân sự các mạng đã ra lệnh cho quân đội rút lui.
KÊ-REN-XKI

Gát-si-na, cách thủ đô chừng 30 cây số về phía Tây-Nam, đã thất thủ hồi đêm.
Không có chuyện lính thuỷ nộp vũ khí, nhưng một số đơn vị thuộc hai trung đoàn nói trên không có chỉ huy quả có bị lính Cô-dắc bao vây trong lúc đang đi lang thang gần Gát-si-na và đã bắt buộc phải nộp vũ khí. Nhưng việc họ đi theo quân đội chính phủ thì không. Ngay lúc đó, có từng toán đông, ngượng ngùng và xấu hổ, đã trở về Xmôn-ni để thanh minh: họ không ngờ rằng quân Cô-dắc lại ở gần như vậy… họ định tìm cách nói chuyện với lính Cô-dắc …
Tình hình mặt trận cách mạng trở nên hết sức rối ren. Các đội quân thường trú tại các tỉnh nhỏ ở phía Nam tách hẳn ra thành hai phe, có khi thành ba phe: ban chỉ huy đi với Kê-ren-xki vì không có lực lượng nào mạnh hơn nữa, đa số binh lính đi theo các Xô-viết, số còn lại thì hết sức do dự, hoang mang.
Uỷ ban quân sự cách mạng vội vã trao quyền phụ trách bảo vệ Pê-tơ-rô-gơ-rát cho Mu-ra-vi-ốp (Mu-ra-vi-ốp thực ra là trung tá – ghi chú theo bản dịch Pháp), một đại uý chuyên nghiệp có nhiều tham vọng, cũng chính Mu-ra-vi-ốp đã tổ chức ra các tiểu đoàn Quyết tử hồi mùa hạ và đã có lần góp ý với Chính phủ là “phải có thái độ cứng rắn hơn với bọn bôn-sê-vích và quét sạch bọn chúng”. Đó là một người nặng đầu óc quân phiệt, sùng bái – có thể một cách thực tâm - sức mạnh và sự táo bạo…
Sáng hôm sau, ở trong nhà bước ra, tôi thấy có hai tờ chỉ thị của Uỷ ban quân sự cách mạng mới dán bên cạnh cửa nhà: Tất cả các hiệu buôn lớn nhỏ phải mở cửa bán hàng như thường lệ, tất cả các phòng hoặc nhà không có người ở sẽ thuộc quyền sử dụng của Uỷ ban.
Những người bôn-sê-vích đã bị cắt đứt liên lạc với các tỉnh của nước Nga và với thế giới ba muơi sáu tiếng đồng hồ rồi. Nhân viên đường sắt và điện báo không chịu chuyển tin tức, nhân viên bưu điện không chịu chuyển thư từ. Chỉ có nhà vô tuyến điện ở Xác-côi-ê Xê-lô của chính phủ là hoạt động; cứ cách nửa giờ lại có những bản tin và tuyên ngôn truyền đi khắp tứ phương. Các uỷ viên của Xmôn-ni cố sức đáp tàu đi trước các uỷ viên Viện Đu-ma thành phố để các tỉnh. Hai chiếc phi cơ chở dầy tài liệu tuyên truyền, bay về phía mặt trận…
Nhưng làn sóng khởi nghĩa tràn khắp nước Nga, nhanh hơn bất cứ phương tiện truyền tin nào của con người. Xô-viết Hen-xinh-pho thông qua nghị quyết ủng hộ cách mạng; những người bôn-sê-vích ở Ki-ép chiếm được xưởng quân giới và Sở điện báo, nhưng họ lại các đại biểu dự Hội nghị Cô-dắc đuổi ra, cuộc hội nghị này họp đúng tại Ki-ép; một Uỷ ban quân sự cách mạng tại Ca-dăng đã bắt giam ban tham mưu của đội quân thường trú tại đó và uỷ viên của chính phủ lâm thời; từ tỉnh Cơ-rát-xnôi-ác-xcơ xa xôi miền Xi-bê-ri, có tin về là các Xô-viết đã kiểm soát được các công sở thành phố; tại Mát-xcơ-va, mặc dù một cuộc đình công rộng lớn của công nhân ngành da đã xảy ra và một cuộc tổng giãn thợ đang đe doạ làm cho tình hình thêm gay go, các Xô-viết đã ra nghị quyết ủng hộ hành động của những người bôn-sê-vích ở Pê-tơ-rô-gơ-rát với tuyệt đại đa số phiếu thuận… Một Uỷ ban quân sự cách mạng đã hoạt động.
Đâu đâu cũng vậy. Đại đa số binh lính và công nhân công nhgiệp ủng hộ các Xô-viết; sĩ quan, học sinh sĩ quan và các giai cấp trung lưu, nói chung, đứng về phía chính phủ cũng như bọn K.D. tử sản và các đang xã hội “ôn hoà”. Trong khắp các tỉnh xuất hiện các Uỷ ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng đang võ trang để chuẩn bị nội chiến.
Nước Nga rộng lớn đang ở trong tình trạng tan rã. Quá trình tan rã bắt đầu từ 1905. Cuộc Cách mạng Tháng Hai chỉ có tác dụng thúc đẩy nó tiến nhanh thêm; tuy Cách mạng Tháng Hai có phác thảo ra một nền trật tự mới, nhưng thực tế nó chỉ duy trì cái khung rỗng tuếch của chế độ cũ. Cái khung đó, trong có một đêm, đã bị những người bôn-sê-vích đập tan như người ta thổi tan một đám khói. Nước Nga cũ kỹ không còn nữa, xã hội con người trở về tình trạng chất lỏng nguyên thuỷ, và trên cái biển lửa sôi sục, nơi đang diễn ra một cuộc đấu tranh giai cấp tàn nhẫn và không thương xót, cái vỏ mỏng mang của những hành tinh mới đang nguội dần…
Tại Pê-tơ-rô-gơ-rát, mười sáu bộ bãi công, đứng đầu là bộ Lao động và bộ Tiếp tế, hai bộ duy nhất do Chính phủ liên hiệp xã hội tháng 8 lập ra.
Thực không ai có vẻ bị cô lập hơn cái “nhóm bôn-sê-vích" trong buổi sớm ảm đạm và lạnh lẽo này, phải đương đầu với bao nhiêu sóng gió. Bị dồn vào chân tường, Uỷ ban quân sự cách mạng chiến đấu để sống còn. “Táo bạo, táo bạo nữa, táo bạo mãi…” Hồi 5 giờ sáng, xích vệ đột nhập vào Nhà in của chính quyền thành phố, tịch thu hàng ngàn bản tuyên ngôn của Viện Đu-ma và thủ tiêu cơ quan ngôn luận chính thức của thành phố lấy tên là Bản tin của Chính quyền tự trị thành phố. Tất cả những tờ báo tư sản đang in đều bị lôi ra khỏi máy kể cả tờ Tiếng nói của người lính của Uỷ ban trung ương Xô-viết toàn Nga cũ; tuy nhiên tờ này đổi tên là Tiếng nói binh lính và cũng đã phát hành được mười vạn tờ. Bằng một giọng hằn học và thách thức, tờ báo đó viết:

Những kẻ đã lợi dụng đêm tối để hành động phản bội và đã thủ tiêu báo chí, sẽ không che đậy được mắt nhân dân. Nước Nga sẽ biết sự thật và sẽ xét xử các ngài, các ngài bôn-sê-vích ạ…! Rồi mà xem…!

[weekdaysman]

Quá trưa, lúc chúng tôi đi xuôi đại lộ Nép-xki, một đám đông đứng chật cả đường trước toà nhà Viện Đu-ma thành phố. Đó đây có vài xích-vệ và lính thuỷ đứng gác, lưỡi lê cắm đầu súng. Anh nào cũng bị hàng trăm người gồm nam nữ, tư chức, công chức, sinh viên, sinh viên, tiểu chủ bao vây, giơ đấm ra doạ và chủi bới.. Đứng trên bậc thềm, hướng đạo sinh và sĩ quan đang phân phát báo Tiếng nói binh lính. Dưới chân thềm, một công nhân tay đeo băng đỏ, lăm lăm khẩu súng, người run lên vì giận dữ, đang đòi họ nộp các tờ báo… Tôi nghĩ chưa bao giờ trong lịch sử lại xảy ra một việc như vậy. Một bên là một nhóm công nhân và binh lính có súng trong tay, đại diện cho cuộc khởi nghĩa thắng lợi, nhưng coi thật là khổ sở. Một bên là một đám đông tức giận lồng lộn gồm toàn một loại những kẻ buổi trưa thường dạo gót trên những vỉa hè của Đại lộ thứ Năm (một đại lộ sang trọng ở Niu-Oóc, người qua lại là bọn giàu có – N.D.), vừa chế nhạo, vừa chửi rủa, vừa gào thét: “Quân phản bội! Quân khiêu khích! Quân dã man!” (nguyên văn là O-pơ-rit-sơ-ni-ki, danh từ chỉ những vệ sĩ của hoàng đế I-van hung tợn: bọn này nổi tiếng là tàn bạo (thế kỷ thứ bảy – ghi chú theo bản dịch tiếng Pháp)
Sinh viên và sĩ quan đeo băng trắng kẻ chữ đỏ “Dân vệ của Uỷ ban an ninh công cộng” đứng gác cửa. Năm sáu hướng đạo sinh đi đi lại lại. Bên trong mọi người đều xôn xao. Đại uý Gom-béc, ở trên gác bước xuống, nói với chúng tôi:
- Chúng định giải tán Viện Đu-ma. Uỷ viên bôn-sê-vích hiện giờ đang gặp thị trưởng.
Lúc tới trên gác, chúng tôi thấy Ri-a-da-nốp tất tả chạy ra ngoài. Ông ta đến yêu cầu Viện Đu-ma công nhận Hội đồng uỷ viên nhân dân, nhưng viên viện trưởng từ chối phắt.
Trong các phòng giấy, người ta bàn tán xôn xao, chạy ngược, chạy xuôi, hò hét inh ỏi, khoa tay múa chân: nào là nhân viên chính phủ, trí thức, nhà báo, nào là phóng viên ngoại quốc, sĩ quan Pháp, Anh… Viên kỹ sư trưởng thành phố chỉ vào họ một cách đắc chí: “Các đại sứ chỉ công nhận có Viện Đu-ma là chính quyền duy nhất. Còn đối với bọn sát nhân kẻ cướp bôn-sê-vích , vấn đề thanh toán chỉ kể từng giờ. Tất cả nước Nga đi với chúng tôi…”
Trong phòng A-lếch-xăng có một cuộc họp khổng lồ. Phi-li-pốp-xki chủ toạ cuộc họp. Một lần nữa, Xcô-bê-li-ép lại lên diễn đàn giữa tiếng hoan hô để báo cáo về việc các tổ chức mới gia nhập Uỷ ban: đó là Uỷ ban chấp hành Xô-viết nông dân, Uỷ ban trung ương Xô-viết toàn Nga, Uỷ ban trung ương quân đội, Uỷ ban trung ương Hải quân, các nhóm đại biểu men-sê-vích; xã hội cách mạng và tiền tuyến tại Đại hội Xô-viết, Uỷ ban trung ương các đảng men-sê-vích, xã hội cách mạng, xã hội bình dân, nhóm “Thống nhất”, Liên hiệp nông dân, các hợp tác xã, các đem-xtơ-vô, các chính quyền thành phố, Công đoàn bưu điện, Công đoàn đường sắt, Hội đồng Cộng hoà Nga, Liên hiệp các Liên hiệp, Hội liên hiệp công thương…
-… Chính quyền Xô-viết không phải là một chính quyền dân chủ mà là một chính quyền chuyên chính, và nó không phải là chuyên chính của vô sản mà là chuyên chính chống lại vô sản. Tất cả những ai đã cảm thấy hoặc có thể cảm thấy mình có tinh thần phấn khởi cách mạng đều phải gia nhập hàng ngũ chúng ta để bảo vệ cách mạng.
“Vấn đề đặt ra bây giờ không phải chỉ là chặn tay những tên mị dân vô trách nhiệm mà còn phải đấu tranh chống cuộc phản cách mạng. Nếu quả thật ở các tỉnh có một vài viên tướng định lợi dụng tình thế để tiến về Pê-tơ-rô-gơ-rát, thì điều đó càng chứng tỏ thêm rằng chúng ta phải gây một cơ sở chắc chắn cho chính phủ dân chủ, nếu không thì hết rối loạn với phía tả sẽ lại rối loạn với phía hữu…
“Quân đội thường trú ở Pê-tơ-rô-gơ-rát không thể làm ngơ được khi thấy ngoài đường phố có những người công dân mua báo Tiếng nói của người lính và những trẻ em bán báo Công nhân bị bắt bớ…
“Lúc này không phải là lúc thông qua các nhị quyết của nghị viện... Những kẻ nào không tin tưởng vào cách mạng hãy rút lui... Muốn xây dựng một chính quyền thống nhất, trước hết chúng ta phải khôi phục lại uy tín của cách mạng...
“Chúng ta hãy thề rằng một là chết hai là cứu được cách mạng!”
Mọi người trong phòng họp đứng cả lên hoan hô, mắt nảy lửa. Không thấy có mặt đại diện nào của giai cấp vô sản.
Tiếp đó là Vai-nơ-stai-nơ phát biểu: Chúng ta phải bình tĩnh lại và chỉ hành động khi nào dư luận quần chúng triệt để ủng hộ Uỷ ban Cứu Quốc và Cứu Cách mạng: lúc đó chúng ta chuyển từ thế thủ sang thế công.
Đại điện Công đoàn đường sắt báo tin là tổ chức của y đã đề nghị thành lập một chính phủ mới và các đại biểu của tổ chức này đang thảo luận vấn đề với Xmôn-ni. Một cuộc tranh luân sôi nổi nổ ra: nhóm bôn-sê-vích có được tham gia chính phủ mới không? Mác-tốp cho là phải để họ tham gia và nói: “Không thể chối cãi được rằng họ là một đảng chính trị quan trọng”. Ý kiến rất là tản mạn; cánh hữu men-sê-vích và xã hội cách mạng, cũng như bọn xã hội bình dân, các hợp tác xã và các phần tử tư sản, đều cực lực phản đối...
Một diễn giả phát biểu:
-Chúng đã phản bội nước Nga. Chúng đã gây ra nội chiến và dâng mặt trận cho bọn Đức. Phải thẳng tay tiêu diệt bọn chúng...
Xcô-bê-li-ép thì chủ trương gạt ra ngoài chính phủ cả bôn-sê-vích lẫn K.D.
Chúng tôi bắt chuyện với một đảng viên xã hội cách mạng trẻ tuổi, anh này đã rút ra khỏi Hội nghị dân chủ cùng một lúc với những người bôn-sê-vích trong cái đêm mà Xê-rê-te-li và những tên “thoả hiệp” bắt nền dân chủ Nga phải nhận một sự liên minh.
Tôi hỏi:
- Anh cũng ở đây à?
Mắt nảy lửa, y nói to:
- Phải. Tôi đã rời khỏi Đại hội cùng với đảng của tôi tối hôm thứ tư. Tôi hy sinh cuộc đời tôi trong hơn hai mươi năm nay. Không phải để đến bây giờ chịu cúi mình trước chính sách hà khắc của bọn súc sinh ấy. Phương pháp của chúng thật là không thể nào chịu được. Những chúng không thấy rằng còn có nông dân. Khi mà nông dân ra tay thì chúng sẽ bị tiêu diệt tức khắc.
- Nhưng liệu nông dân có ra tay không? Sắc lệnh ruộng đất không thoả mãn họ sao? Họ còn muốn gì nữa?

[weekdaysman]

Y giận dữ:
- Ồ, Sắc lệnh ruộng đất! Thế ông có biết cái sắc lệnh ấy là cái gì không? Chính là sắc lệnh của chúng tôi, đó là nguyên xi chương trình của đảng xã hội cách mạng! Chính đảng của tôi đã thảo ra chính sách đó sau khi đúc kết một cách hết sức thận trọng những nguyện vọng của chính những người nông dân. Thật là trơ trẽn…
- Nhưng nếu đó chính là chính sách của các anh thì tại sao các anh lại phản đối? Nếu đó là nguyện vọng của nông dân thì tại sao họ lại sẽ phản đối?
- Các ông không hiểu! Các ông không nhận ra rằng nông dân sẽ thấy ngay đó chỉ là một trò bịp bợm, rằng những tên tiếm quyền ấy đã đánh cắp một bản chương trình của đảng xã hội cách mạng ư?
Tôi bắt sang chuyện khác và hỏi y rằng có thật Ca-lê-đin tiến lên phía Bắc không?
Y gật gật đầu, xoa hai tay vào nhau và nói với một vẻ vừa mãn nguyện, vừa chua chát:
- Phải. Bây giờ các ông đã thấy bọn bôn-sê-vích làm những việc gì rồi. Chúng đã gây ra cuộc phản cách mạng chống lại chúng tôi. Cách mạng thế là đi đứt! Cách mạng thế là đi đứt!
- Nhưng chắc là các anh sẽ bảo vệ cách mạng chứ?
- Tất nhiên là chúng tôi sẽ bảo vệ cách mạng tới giọt máu cuối cùng. Nhưng chúng tôi sẽ nhất định không hợp tác với bọn bôn-sê-vích…
- Thế nếu Ca-lê-đin tới Pê-tơ-rô-gơ-rát và nếu những người bôn-sê-vích đứng ra bảo vệ thành phố thì liệu các anh có đi theo họ không?
- Tất nhiên là không. Chúng tôi cũng sẽ bảo vệ thành phố, nhưng sẽ không ủng hộ bọn bôn-sê-vích. Ca-lê-đin là kẻ thù của cách mạng, nhưng bọn bôn-sê-vích cũng là kẻ thù của cách mạng.
- Giữa Ca-lê-đin và những người bôn-sê-vích thì anh thích ai hơn?
Y trả lời với một vẻ bực dọc:
- Vấn đề này không dặt ra. Tôi xin nói là cách mạng đi đứt rồi. Và bọn bôn-sê-vích là những kẻ chịu trách nhiệm. Nhưng, tại sao lại bàn tới những chuyện ấy nhỉ? Kê-ren-xki tới… Ngày kia, chúng tôi sẽ chuyển sang tấn công… Xmon-ni đã cử đại biểu đến mời chúng tôi thành lập một chính phủ mới. Bây giờ bọn tôi đã nắm được chúng rồi… Chúng hoàn toàn bất lực… Chúng tôi sẽ không hợp tác đâu…
Bên ngoài có tiếng súng nổ. Chúng tôi chạy ra cửa sổ xem. Một xích vệ, không chịu được những lời chửi nữa, đã bắn vào đám đông, trúng vào cánh tay một thiếu nữ. Chúng tôi thấy người ta khiêng nạn nhân lên một cái xe ngựa, đám đông xúm quanh tỏ vẻ tức giận, nghe rõ cả tiếng la ó om xòm. Bỗng một chiếc xe bọc sắt hiện ra ở góc đương Mi-khai-lốp-xki, súng trên xe đưa đi đưa lại. Lập tức đám người co chân chạy – dân Pê-tơ-rô-gơ-rát rất quen với việc này - nằm dài không nhúc nhích giữa phố, chồng chất lên nhau trong những cống rãnh hoặc sau những cột dây thép. Chiếc xe từ từ tiến đến tận thềm Viện Đu-ma; một người thò đầu ra ngoài ụ súng trên xe yêu cầu mọi người nộp báo Tiếng nói binh lính. Các hướng đạo sinh phá lên cười và chạy trốn vào trong Viện. Một lát sau, chiếc xe do dự, chạy quanh mấy vòng rồi đi vào đại lộ Nép-xki, tron khi đó thì đàn ông, đàn bà, lổm ngổm bò dậy và phủi bụi bám đầy quần áo…
Ở trong Viện, mọi người hốt hoảng chạy ngược chạy xuôi tìm nơi cất giấu những gói báo. Một nhà báo chạy vào trong phòng, giơ lên một tờ giấy, nói to:
- Đây là bản tuyên ngôn của Cơ-rát-xnốp!
Mọi người xúm lại xem.
- Phải đưa in ngay bản đó, ngay tức khắc để còn phân phát trong các doanh trại!

“Theo lệnh của Tổng tư lệnh quân đội, tôi được cử ra chỉ huy quân đội tập trung ở Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Hỡi đồng bào, binh lính, những người Cô-dắc dũng cảm miền sông Đông, Cu-băng, Tơ-răng-xơ-bai-ca-li, Út-xu-ri, A-mua, I-ê-nít-xê-I, tôi gửi tới các bạn, những người đã giữ đúng lời thề quân nhân, những người đã thề không bao giờ phản lại lời thề Cô-dắc của mình. Các bạn sẽ cứu Pê-tơ-rô-gơ-rát thoát khỏi tình trạng vô chính phủ, chế độ hà khắc và nạn đói. Các bạn sẽ cứu nước Nga thoát khỏi một sự ô nhục không gì xoá bỏ nổi do một nhóm người ngu xuẩn bị hoàng đế Vin-hem dùng tiền bạc mua chuộc gây ra.
Chính phủ lâm thời mà các bạn đã thề giữ trung thành trong những ngày tháng hai vĩ đại, không phải bị lật đổ mà là bị trục xuất bằng bạo lực. Chính phủ đó đang chuẩn bị trở lại với sự giúp đỡ của quân đội ngoài mặt trận.
Trung thành với bổn phận của mình, Hội đồng của Liên hiệp quân đội Cô-dắc dã tập trung dưới cờ tất cả quân lính Cô-dắc và, với một tinh thần vững chắc, với sự ủng hộ của toàn thể nhân dân Nga, Hội đồng đã thề phụng sự nước nhà như tổ tiên của chúng ta đã làm hồi năm 1612: trong thời kỳ rối ren khủng khiếp đó, những người Cô-dắc sống Đông đã giải phóng Mát-xcơ-va bên ngoài thì bị quân Thuỵ điển, Ba-lan và Lít-tu-a-ni đe doạ, bên trong thì bị xâu xé bởi những tranh giành nội bộ…
Tiền tuyến nhìn bọn trọng phạm này bằng con mắt ghê tởm và khinh bỉ. Những hành động cướp bóc, bạo tàn, giết người, cách đối cử theo kiểu Đức của chúng đối với các nạn nhân, tuy bị giết nhưng không chịu khuất phục đã làm cho toàn thể nhân dân xa lánh chúng.
Hỡi đồng bào, binh lính, những người Cô-dắc dũng cảm của Pê-tơ-rô-gơ-rát, hãy cử ngay đại biểu của các bạn đến gặp tôi để cho tôi phân biệt được ai là phản quốc, ai không phản quốc, để cho tôi không phải nhỡ tay làm đổ những dòng máu vô tội.”

Cũng vừa lúc đó, tin đồn từ nhóm này sang nhóm khác là xích vệ đã vây quanh nhà. Một sĩ quan tay đeo băng đỏ bước vào, và đòi gặp thị trưởng. Vài phút sau, viên sĩ quan trở ra và người ta thấy lão già Sơ-rai-đơ ở trong phòng giấy bước ra, mặt lúc đỏ dừ, lúc tái ngắt, mồm hét lớn:
- Phải triệu tập ngay tức khắc cuộc họp bất thường của Viện Đu-ma!
Trong gian phòng rộng lớn, mọi công việc ngừng cả lại.
- Mời tất cả các uỷ viên Viện Đu-ma họp phiên họp bất thường!
- Có việc gì thế?
- Biết được… Chúng ta sắp bị bắt… Viện Đu-ma sắp bị giải tán… Ngoài kia người ta bắt các đại biểu.
Thôi thì đủ mọi lời bàn ra tán vào.

[weekdaysman]

Trong phòng Nhi-cô-lai, tìm được một chỗ len chân vào thật là khó. Viên thị trưởng báo tin là quân đội đã gác tất cả các cửa, nội bất xuất, ngoại bất nhập, và một uỷ viên đã doạ bắt và giải tán Viện Đu-ma. Các uỷ viên và cả các người dự thính nhao nhao phản đối. Không một quyền lực nào có thể giải tán được chính quyền thành phố do tuyển cử tự do bầu ra: cá nhân thị trưởng và tất cả các uỷ viên là bất khả xâm phạm; bọn người tàn bạo, khiêu khích, tay sai của Đức, sẽ không bao giờ được công nhận; còn giải tán chúng ta thì cứ bước qua xác chúng ta mới chiếm được phòng này; cũng như các nghị viện thời La-mã xưa, chúng ta đường hoàng chờ bọn man di đó tới.

Hàng loạt nghị quyết được thông qua: nghị quyết đòi điện các tin tức tới các Đu-ma và các dem-xtơ-vô toàn nước Nga; nghị quyết cho rằng thị trưởng hay chủ tịch Viện Đu-ma không thể nào đặt quan hệ được với các đại diện của Uỷ ban quân sự cách mạng hoặc của cái gọi là Hội đồng uỷ viên nhân dân; nghị quyết ra một bản thông cáo khác kêu gọi nhân dân Pê-tơ-rô-gơ-rát đứng lên bảo vệ chính quyền thành phố do họ đã bầu ra; nghị quyết đòi Viện Đu-ma họp liên tục…
Trong thời gian đó, một uỷ viên tới báo tin là đã gọi dây nói cho Xmon-ni, và Uỷ ban quân sự cách mạng đã trả lời là không hề ra lệnh bao vây Viện Đu-ma, còn quân đội sẽ được lệnh rút lui…
Lúc chúng tôi xuống thang thì thấy Ri-a-da-nốp cuống cuồng chạy như bay từ cửa chính vào. Tôi hỏi:
- Ông có định sắp sửa giải tán Viện Đu-ma không?
- Trời! không! Thật là một sự hiểu lầm: Ban sáng tôi nói với ông thị trưởng là sẽ không ai đụng đến Viện Đu-ma đâu…
Trong buổi hoàng hôn xuống dần, lính xe đạp xếp thành hai hàng từ đại lộ Nép-xki đi tới, súng lủng lẳng trên vai. Họ đỗ xe lại; dân chúng xúm quanh tới tấp hỏi. Một lão già béo ị, mồm ngậm điếu xì-gà, hỏi:
- Các anh là ai? Ở đâu tới đây?
- Đạo quân thứ 12. Từ mặt trận tới. Chúng tôi tới để ủng hộ các Xô-viết chống lại bọn tư sản chó chết!
Những tiếng kêu giận dữ nổi lên:
- À! Ra bọn này là bọn hiến binh bôn-sê-vích, bọn Cô-dắc bôn-sê-vích!
Một viên sĩ quan nhỏ bé mặc áo da, từ trên thềm chạy xuống thì thầm vào tai tôi:
- Quân đội thường trú xoay chiều rồi! Bọn bôn-sê-vích bắt đầu đi vào chỗ chết. Ông có muốn xem cảnh nước triều rút không? Theo tôi!
Rồi y rảo bước đi vào phố Mi-khai-lốp-xcai-a. Chúng tôi theo sau.
- Trung đoàn nào đấy?
- Bọn Bơ-rô-nê-vích!...
Thật là gay go. Lính Bơ-rô-nê-vích là lính xe thiết giáp, khâu chính của tình hình lúc đó; ai nắm được đội quân này thì làm chủ được thành phố.
- Các uỷ viên Uỷ ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng và Viện Đu-ma đã nói chuyện với họ. Hiện nay họ đang họp để quyết định…
- Quyết định gì? Quyết định xem đứng về phe nào á?
- Ồ, không. Làm theo kiểu ấy không xong. Không bao giờ họ chống lại bọn bôn-sê-vích đâu. Họ sẽ bỏ phiếu xem có đứng trung lập không, và lúc đó, thì các học sinh sĩ quan và quân Cô-dắc sẽ…
Cửa vào trường tập đua ngựa rộng lớn Mi-khai-lốp-xki mở toang. Hai người lính gác định cản chúng tôi lại, nhưng chúng tôi cứ giả điếc bước vội qua. Bên trong gian nhà rộng lớn chỉ có một ngọn đèn điện tù mù treo sát nóc: những chiếc cột cao vút và những hàng cửa sổ bị chìm trong bóng tối; xung quanh có những hình thù lờ mờ của những chiếc xe bọc sắt trông như những con quái vật. Một chiếc đỗ ở giữa nhà ngay dưới những ngọn đèn, xung quanh có chừng hai nghìn binh lính mặc quân phục sẫm màu. Họ đứng lọt thỏm trong cái gian nhà rộng thênh thang này. Có chừng mười hai người gồm sĩ quan, chủ tịch các Uỷ ban binh lính, diễn giả, đứng cheo leo trên nóc chiếc xe, và trên ụ sáng có một quân nhân đang diễn thuyết. Đó là Khan-giô-nốp, đã từng làm chủ tịch Đại hội Bơ-rô-nê-vích toàn Nga mùa hè vừa qua. Mềm mại và lịch sự trong chiếc áo da mang lon trung uý, Khan-giô-nốp hùng hồn bảo vệ chủ trương trung lập:
- Việc những người Nga lại đi giết những người Nga anh em của họ là một điều ghê tởm. Không được để xảy ra nội chiến giữa những người lính đã cùng nhau sát cánh chống lại Nga hoàng và đã đánh bại quân thù bên ngoài trong những trận chiến đấu mà lịch sử sẽ ghi nhớ. Những người quân nhân chúng ta có dính dáng gì đến những cuộc tranh chấp của các đảng phái chính trị? Tôi không có ý muốn nói rằng Chính phủ lâm thời là một chính phủ dân chủ: không, chúng ta không muốn có một sự liên minh nào với giai cấp tư sản. Nhưng chúng ta phải có một chính phủ của nền dân chủ thống nhất, nếu không thì nước Nga sẽ bị tiêu diệt! Với một chính phủ như vậy, không cần thiết có nội chiến và có cảnh huynh đệ tương tàn nữa.
Những lời nói đó nghe có lý, và cả gian nhà rộng lớn vang lên những tràng vỗ tay và tiếng hoan hô.
Một người lính leo lên nóc xe, mặt nhợt nhạt, dúm dó. Anh ta hét to:
- Các đồng chí! Tôi từ mặt trận Ru-ma-ni về đây để nói với tất cả các đồng chí: phải có hoà bình, hoà bình tức khắc! Bất cứ ai có thể mang lại hoà bình cho chúng ta, dù là bôn-sê-vích hay cái chính phủ mới này, chúng ta cũng sẽ theo. Hoà bình! Chúng tôi ở ngoài mặt trận không thể chiến đấu được nữa. Chúng tôi chẳng muốn đánh người Đức, cũng chẳng muốn đánh người Nga!
Nói rồi anh ta nhảy xuống đất.

[weekdaysman]

Trong gian nhà nổi lên một tiếng rì rầm, nghẹn ngào và đau xót, và đến khi một tên men-sê-vích “đến cùng” lên phát biểu sau, nói rằng chiến tranh chỉ có thể kết thúc khi nào Đồng minh thắng trận, thì một làn sóng công phẫn nổi lên
Có tiếng giận dữ:
- Thật đặc giọng lưỡi Kê-ren-xki.
Một đại biểu Viện Đu-ma lên bênh vực cho chủ trương trung lập. Mọi người vừa nghe vừa xì xào bàn tán với một vẻ khó chịu, họ cảm thấy đây không phải là một người của họ.
Tôi chưa bao giờ nhìn thấy những con người cố gắng tới mức như vậy để hiểu rõ sự việc và chọn con đường đi. Họ đứng yên không nhúc nhích, nhìn chằm chằm vào diễn giả, trông thật ghê sợ, đôi lông mày nhíu lại vì cố gắng suy nghĩ, mồ hôi đầm đìa trên trán, toàn những người vạm vỡ, cao lớn, với đôi mắt trong sáng của trẻ thơ và bộ mặt của những tráng sĩ trong những thiên anh hùng ca…
Tiếp theo là một đảng viên bôn-sê-vích, một người của đơn vị họ, lên phát biểu bằng một giọng đầy giận dữ và căm hờn. Cũng như đối với diễn giả trước, họ không tán thành ý kiến của anh này. Những người vừa lên phát biểu không hợp với trạng thái tinh thần của họ. Trong lúc này, óc họ thoát ra khỏi nhưũng ý nghĩ tầm thường, họ đang nghĩ tới nước Nga, tới xã hội chủ nghĩa, tới thế giới, tưởng chừng như cách mạng còn hay mất là do họ quyết định…
Hết người này tới người khác phát biểu, thính giả lúc thì im bặt, lúc thì hoan hô, lúc thì hò hét; vấn đề đặt ra là: hành động hay trung lập? Khan-giô-nốp lại lên phát biểu, giọng nói quyến rũ và ngọt ngào. Nhưng mặc dầu y thao thao bất tuyệt về hoà bình, chẳng phải y là một sĩ quan và một tên “đến cùng” đó sao? Một công nhân đảo Va-xi-li lên phát biểu và bị chặn bằng câu:
- Này anh công nhân, có phải anh sẽ mang lại hoà bình cho chúng tôi không?
Đứng cạnh chúng tôi có một bọn phá thối, đa số là sĩ quan, chuyên hoan hô những ai bênh vực chủ trương trung lập. Chúng luôn mồm hò hét: “Khan-giô-nốp! Khan-giô-nốp!” và huýt còi đả kích mỗi khi có một diễn giả bôn-sê-vích muốn phát biểu.
Bỗng nhiên trên nóc xe thấy các đại biểu Uỷ ban và các sĩ quan vung tay múa chân, thảo luận sôi nổi. Mọi người bèn hỏi xem có chuyện gì, rồi tất cả cái khối người đông đảo ấy bắt đầu chuyển động. Một người lính bị một tên sĩ quan giữ lại đã vùng ra được và giơ tay lên, mồm la lớn:
- Các đồng chí! Đồng chí Cơ-ri-len-cô có mặt tại đây và muốn nói chuyện với chúng ta.
Các thứ tiếng hoan hô, huýt còi, hò hét nổi lên cùng một lúc: “Để đồng chí ấy phát biểu… Cút đi!...”
Trong khi đó, người thì kéo, kẻ thì đẩy vị uỷ viên nhân dân phụ trách quân sự giúp ông leo lên xe. Lên tới nơi, ông đứng một lát rồi đi lại gần mũi xe, hai tay chống cạnh sườn, tươi cười nhìn quanh một lượt. Cơ-ri-len-cô người thấp lùn, đầu trần mặc quân phục không có phù hiệu.
Bọn phá thối bên cạnh tôi luôn mồm hò hét:
- Khan-giô-nốp! Chúng tôi muốn nghe Khan-giô-nốp! Đả đảo! Câm đi! Đả đảo tên phản bội!
Tất cả mọi người đều tức sôi lên và tiến về phía chúng tôi như những tảng băng bắt đầu lở từ trên núi xuống. Có những người to lớn, lông mày rậm, lách qua đám đông, tiến tới phía chúng tôi, quát to:
- Thằng nào phá rối cuộc mít-tinh của chúng tao? Thằng nào huýt còi ở đây?
Bọn phá rối bị giải tán một cách chẳng dịu dàng tí nào. Chúng vội vã cút thẳng và không thấy tụ tập lại nữa…
Cơ-ri-len-cô bắt đầu nói, giọng khàn khàn, mỏi mệt:
- Các đồng chí binh lính! Tôi rất tiếc không nói được nhiều bởi vì đã bốn đêm nay, tôi không được chợp mắt lúc nào… Tôi không cần phải nói với các đồng chí rằng tôi là một người lính. Tôi không cần phải nói với các đồng chí rằng tôi muốn hoà bình. Điều mà tôi phải nói với các đồng chí là đảng bôn-sê-vích , một đảng đã đưa cuộc cách mạng của công nhân và binh lính đến thắng lợi với sự giúp đỡ của các đồng chí và của tất cả các đồng chí anh dũng đã vĩnh viễn lật đổ chính quyền của giai cấp tư sản khát máu, đã hứa hoà bình cho nhân dân các nước và việc đó đã được thi hành ngay ngày hôm nay rồi (tiếng hoan hô dậy đất). Người ta yêu cầu các bạn trung lập, trong khi bọn học sinh sĩ quan và bọn Tiểu đoàn quyết tử, là những kẻ không bao giờ trung lập, bắn giết chúng tôi trong các phố xá và rước Kê-ren-xki, hoặc có thể là một tên đồng bọn nào khác, về Pê-tơ-rô-gơ-rát. Ca-lê-đin thì đang tiến quân từ phía sông Đông tới, Kê-ren-xki thì từ mặt trận về, Coóc-ni-lốp đang tập hợp “Sư đoàn hung ác” để tái diễn vụ âm mưu hồi tháng 8 vừa qua. Tất cả những bọn men-sê-vích và xã hội cách mạng đang kêu gọi các đồng chí ngăn cản nội chiến xảy ra, nhưng thử hỏi xem chúng đã bằng cách nào giữ được chính quyền nếu không phải là bằng cách gây ra nội chiến, cuộc nội chiến đó đã kéo dài từ hồi tháng 7, và trong cuộc nội chiến đó chúng đã luôn luôn đứng về phe giai cấp tư sản cũng như hiện nay chúng đang ở trong phe đó?
“Làm thế nào để có thể thuyết phục được các đồng chí một khi các đồng chí đã quyết định rồi? Vấn đề đặt ra rất là đơn giản. Một bên là bọn Kê-ren-xki, Ca-lê-đin, Coóc-ni-lốp, men-sê-vích, xã hội cách mạng, K.Đ, Viện Đu-ma, các sĩ quan… Bọn chúng nói với chúng ta rằng mục đích của chúng là tốt. Một bên là công nhân, binh lính và thuỷ thủ, bần nông. Chính phủ ở trong tay các đồng chí. Các đồng chí là chủ. Nước Nga vĩ đại là của các đồng chí. Các đồng chí có định đem hiến nó đi không?”

[weekdaysman]

Quả thực Cơ-ri-len-cô phải cố gắng lắm mới đứng vững mà nói được và qua giọng nói mệt mỏi, người ta thấy cả một sự chân thành sâu xa trong những lời phát biểu. Cuối cùng người ông lảo đảo và gần như muốn ngã; hang trăm cánh tay giơ lên đỡ ông xuống và trong gian nhà rộng lớn vang dậy tiếng hoan hô.
Khan-giô-nốp định nói nữa nhưng những tiếng hò hét nổi lên: “Biểu quyết! Biểu quyết!” Cuối cùng, y đành phải thôi và đọc nghị quyết đề nghị những người Bơ-rô-nê-vích rút đại biểu của mình ra khỏi Uỷ ban quân sự cách mạng và tuyên bố giữ trung lập trong cuộc nội chiến hiện tại. Những ai tán thành nghị quyết đứng về bên phải, ai không tán thành đứng về bên trái. Có một lúc do dự và chờ đợi, rồi đám người bắt đầu đi sang bên trái mỗi lúc một nhanh hơn, vừa đi vừa xô đẩy nhau; hang trăm người lính vạm vỡ họp thành một khối dày đặc bước trên sàn nhà bẩn thỉu, trong ánh đèn lờ mờ. Cạnh chỗ chúng tôi đứng có chừng dăm chục người đứng trơ ra đấy, khăng khăng tán thành bản nghị quyết, và khi những tiếng hò reo thắng lợi làm rung chuyển cả mái nhà, họ quay gót bước nhanh ra khỏi gian nhà – và đối với một số người trong bọn thì thế cũng là bước luôn ra khỏi ngưỡng cửa cách mạng…
Tới đây độc giả hãy tưởng tượng cảnh đấu tranh như vậy diễn ra trong tất cả các doanh trại thành phố, tại các quận, tại khắp mặt trận, trong toàn nước Nga. Hãy tưởng tượng có những người như Cơ-ri-len-cô ở trong các trung đoàn, ngày đêm không ngủ, chạy hết nơi này đến nơi khác để tranh luận, đe doạ, cầu khẩn. Và hãy tưởng tượng cũng những cảnh đó đã diễn ra trong khắp các trụ sở, công đoàn, trong nhà máy, làng xóm, trên các chiến hạm phân tán khắp nơi của hạm đội Nga; hãy tưởng tượng cảnh hàng chục vạn người dân Nga trong toàn quốc, công nhân, nông dân, binh lính, thuỷ thủ, mắt dán vào các diễn giả, đầu óc căng thẳng suy nghĩ để tìm hiểu và lựa chọn đường đi, và cuối cùng đã quyết định một cách nhất trí như vậy đó. Cách mạng Nga đã diễn ra như thế đấy…
Tại Xmon-ni, Hội đồng uỷ viên nhân dân mới thành lập cũng làm việc liên tục. Sắc lệnh đầu tiên đang in để đến tối còn mang phân phát khắp nơi trong thành phố và đóng gói gửi tàu về miền Nam và Miền Đông:
Nhân danh Chính phủ nước Cộng hoà Nga do Đại hội Đại biểu Công nhân và binh lính toàn Nga bầu ra với sự tham gia của các đại biểu nông dân, Hội đồng uỷ viên nhân dân ra sắc lệnh:
1 - Cuộc bầu cử Hội nghị lập hiến sẽ được tổ chức vào ngày đã quy định, tức là ngày 12 tháng 11
2 - Tất cả các ban bầu cử, các cơ quan địa phương thành phố, các Xô-viết đại biểu công nông binh và các tổ chức binh lính ngoài mặt trận phải hết sức cố gắng bảo đảm cho cuộc bầu cử được tự do và hợp pháp vào ngày đã định
Thay mặt Chính phủ nước Cộng hoà Nga
Chủ tịch Hội đồng uỷ viên nhân dân
Vơ-la-đi-mia U-LI-A-NỐP LÊ-NIN
Tại toà nhà Viện Đu-ma thành phố, sự hoạt động vẫn rất sôi nổi. Khi chúng tôi tới thì thấy một uỷ viên Hội đồng Cộng hoà đang phát biểu. Y nói rằng Hội đồng không hề tự cho là đã giải tán mà chỉ cho rằng chưa có thể tiếp tục công việc được cho đến khi tìm được một địa điểm họp mới. Trong khi đó, uỷ ban lãnh đạo của Hội đồng đã quyết định toàn thể gia nhập Uỷ ban Cứu quốc và Cứu Cách mạng. Tiện thể, tôi xin nói thêm rằng đây là lần cuối cùng mà lịch sử nói đến Hội đồng Cộng hoà Nga...
Tiếp đến một loạt các đại biểu các bộ, Công đoàn đường sắt, Công đoàn Bưu điện, theo thường lệ, lên nhắc đi nhắc lại tới lần thức một trăm quyết tâm không làm việc cho bọn tiếm quyền bôn-sê-vích. Một học sinh sĩ quan đã có mặt ở Cung điện Mùa Đông lên giọng hùng hồn tả cảnh về sự chiến đấu anh dũng của hắn và về thái độ đáng xấu hổ của xích-vệ. Mọi người đều nhắm mắt tin theo. Một người đọc to một bài đăng trong tờ báo xã hội cách mạng Ý nguyện của nhân dân; bài báo nói rằng những thiệt hại ở Cung điện Mùa Đông lên tới 500 triệu rúp và tả lại những cảnh hôi của, phá phách với nhiều chi tiết ly kỳ.
Thỉnh thoảng lại có tin tức nhận được bằng điện thoại đưa tới: bốn bộ trưởng xã hội được tha; Cơ-ri-len-cô đã tới pháo đài Pi-tơ-Pôn để báo cho đô đốc Véc-đê-rép-xki biết rằng bộ Hải quân không còn ai làm việc cả và yêu cầu đô đốc vì nước Nga mà ra nhận nhiệm vụ dưới sự kiểm sát của Hội đồng uỷ viên nhân dân, và vị lão tướng đã nhận lời… Kê-ren-xki đang từ Gát-si-na tiến về phía Bắc, và đi tới đâu thì quân bôn-sê-vích tháo chạy tới đó; Xmon-ni đã ra một sắc lệnh khác cho các Đu-ma thành phố có thêm quyền hạn về vấn đề tiếp tế lương thực. Hành động “láo xược” này đã gây ra một sự phẫn nộ. Chính Lê nin, tên tiếm quyền, tên bạo chúa, kẻ đã cho uỷ viên đến chiếm xưởng xe của thành phố, xông xáo vào các kho của thành phố và can thiệp vào công việc của Uỷ ban tiếp tế và vào việc phân phối thực phẩm, tên này đã dám tự ý quy định quyền hạn của một chính quyền thành phố tự do, độc lập, tự trị. Một đại biểu vung nắm tay lên đề nghị cắt tiếp tế lương thực cho thành phố nếu bọn bôn-sê-vích dám cả gan can thiệp vào Uỷ ban tiếp tế… Một diễn giả khác, đại diện cho Uỷ ban tiếp tế đặc biệt, báo cáo tình hình lương thực rất nguy ngập và yêu cầu cử các phái viên đi để thúc đẩy các chuyến tàu chở ngay lương thực tới!
Đê-đô-nen-cô bằng một giọng bi đát báo tin rằng quân đội thường trú có thái độ ngả nghiêng: trung đoàn Xê-mê-nốp đã quyết định tuân theo lệnh của đảng xã hội cách mạng; toàn thể thuỷ thủ các tàu phóng ngư lôi trên sông Nê-va thì lừng chừng. Lập tức bảy đại biểu được cử ra làm công tác tuyên truyền trong quân đội…
Tiếp đến lão thị trưởng bước ra diễn đàn:
- Các đồng chí và đồng bào! Tôi vừa được tin rằng tính mệnh các tù nhân ở Pi-tơ-Pôn bị đe doạ. Mười bốn học sinh sĩ quan trường Páp-lốp đã bị bọn bôn-sê-vích lột quần áo và tra tấn. Một người đã hoá điên. Chúng còn doạ giết các bộ trưởng!
Sự công phẫn và ghê tởm như một cơn gió lốc nổi dậy, và trở nên càng mãnh liệt khi một người đàn bà thấp lùn mập mạp, mặc một bộ y phục màu xám, xin phát biểu bằng một giọng nói đanh thép. Đó là Vê-ra Xlát-xcai-a, một người cách mạng lão thành và là uỷ viên bôn-sê-vích trong Viện Đu-ma. Bà ta nói, nét mặt không thay đổi trước những lời chửi rủa như mưa rào:
- Thật là một sự bịa đặt và khiêu khích! Chính phủ công nông đã thủ tiêu tội tử hình và không thể để cho những hành động như vậy xảy ra được. Chúng tôi yêu cầu điều tra ngay việc này: nếu có phần nào đúng sự thực thì chính phủ sẽ có những biện pháp kiên quyết!
Một uỷ ban gồm đại biểu tất cả các đảng phái được chỉ định ngay lập tức và được cử tới Pi-tơ-Pôn để điều tra cùng với thị truởng. Trong lúc chúng tôi đi theo uỷ ban đó thì Viện Đu-ma lại cử ra một uỷ ban nữa đi gặp Kê-ren-xki để tìm cách tránh một cuộc đổ máu khi y kéo vào thủ đô…

[weekdaysman]

Nửa đêm. Chúng tôi bịa ra chuyện này chuyện khác và đi lọt trạm gác ở cổng pháo đài; dưới ánh điện lờ mờ và thưa thớt, chúng tôi men theo nhà thờ trong đó có những ngai mộ của các nhà vua, đi dưới mũi tên vàng và chiếc đồng hồ chuông tháng này qua tháng khác vẫn tiếp tục đánh bài “Cầu Chúa phù hộ cho Nga hoàng chúng tôi” vào lúc trưa… Quang cảnh vắng tanh; hầu hết các cửa sổ không có ánh đèn. Thỉnh thoảng, chúng tôi lại va vào một người đi chập choạng trong đêm tối, và mỗi khi chúng tôi hỏi thì lại được nghe câu trả lời: “Tôi không biết”
Bên trái chúng tôi sừng sững một khối đen sì, đó là pháo đài Tơ-ru-het-xcôi, ngôi nhà mồ ở đó biết bao nhiêu chiến sĩ tự do đã bỏ mạng, hoặc đã phát điên dưới thời Nga hoàng; cũng ở đó, trước đây Chính phủ lâm thời đã giam cầm các bộ trường của Nga hoàng, và tới nay thì những người bôn-sê-vích lại giam cầm các bộ trưởng của Chính phủ lâm thời.
Một thuỷ thủ coi bộ dễ tính đưa chúng tôi tới phòng giấy của viên chỉ huy ở trong một gian nhà nhỏ gần Nhà đúc tiền. Trong một gian phòng ấm cúng và khói um có dăm sáu anh vừa xích vệ, vừa binh lính, vừa thuỷ thủ, ngồi chơi; hơi trong chiếc xa-mô-va (Ấm nước trà, thường bằng đồng hay bằng bạc – N.D.) bốc lên làm gian phòng thêm vui. Họ tiếp đón chúng tôi rất niềm nở, và mời chúng tôi uống trà. Họ cho hay rằng viên chỉ huy đi vắng vì đang phải đi theo một uỷ ban gồm những tên “phá hoại” của Viện Đu-ma thành phố; bọn này cứ khăng khăng là tất cả các học sinh sĩ quan đang bị thủ tiêu. Điều đó đối với họ như chuyện khôi hài. Một người nhỏ bé, đầu hói, trông có vẻ tay ăn chơi, ngồi ở một mé gian phòng. Y mặc một chiếc áo đuôi tôm, ngoài khoác một cái áo bằng lông đắt tiền, vừa nhấm nhấm bộ râu, vừa nhìn xung quanh như một con chuột bị đuổi bắt. Y vừa bị tóm. Một xích vệ nhìn y một cách lơ đãng và cho hay rằng y giữ một chức vụ bộ trưởng hay gì gì đó… Anh chàng nhỏ bé đó hình như không nghe thấy gì hết, vẻ sợ hãi lộ ra trên nét mặt, tuy rằng những người ngồi trong phòng không tỏ vẻ thù hằn gì đối với y.
Tôi tiến lại gần và hỏi y bằng tiếng Pháp. y trịnh trọng nghiêng mình và đáp lại:
- Tôi là bá tước Tôn-xtôi. Tôi không hiểu tại sao lại bị bắt. Tôi đang đi qua cầu Tơ-rô-ít-xki để về nhà thì hai người trong bọn… các người này đã giữ tôi lại. Trước đây, tôi có làm uỷ viên Chính phủ lâm thời tại bộ Tổng tham mưu, nhưng tôi không hề có chân trong chính phủ.
Một người lính thuỷ nói:
- Thôi thả hắn ra. Hắn chẳng làm gì hại đâu.
Người lính đã giải hắn đáp:
- Không được, phải hỏi chỉ huy cái đã.
Người lính thuỷ cười khẩy nói:
- Ôi dào! Hỏi chỉ huy! Thế anh làm cách mạng để làm gì? Để lại vẫn phải theo lệnh các sĩ quan à?
Một viên chuẩn uý của trung đoàn Páp-lốp-xki kể lại cho chúng tôi nghe cuộc khởi nghĩa nổ ra như thế nào:
- Đêm mồng 6, trung đoàn tôi thường trực tại bộ Tổng tham mưu. Tôi và một vài đồng chí gác. I-van Páp-lô-vích và một đồng chí – tôi quên mất tên - đứng nấp sau màn che cửa sổ phòng họp của bộ Tổng tham mưu. Họ nghe lỏm được khối chuyện, chẳng hạn chuyện bộ tham mưu ra lệnh điều các học sinh sĩ quan ở Gát-si-na tới Pê-tơ-rô-gơ-rát trong đêm hôm đó, ra lệnh cho bọn Cô-dắc chuẩn bị sẵn sàng để sáng hôm sau tiến quân, ra lệnh phải chiếm các địa điểm chính trong thành phố trước lúc sáng trời. Rồi lại còn vấn đề mở các cầu. Khi họ nghe thấy bộ tham mưu bàn tới việc bao vây Xmon-ni thì I-van Páp-lô-vích không thể đứng yên nghe được nữa. Lợi dụng lúc đó có nhiều người qua lại, anh ta lẻn ra khỏi chỗ nấp và xuống buồng gác, còn đồng chí kia thì vẫn ở lại để nghe.
“Tôi bắt đầu nghi ngờ có âm mưu gì đây. Chốc chốc lại có những chuyến xe ô tô chở đầy sĩ quan tới và tất cả các bộ trưởng đều có mặt. I-van Páp-lô-vích kể lại với tôi những điều anh ta nghe lỏm được. Lúc đó là hai giờ rưỡi sáng. Đồng chí bí thư Uỷ ban trung đoàn có mặt tại đó. Chúng tôi bèn thuật lại cho đồng chí nghe và hỏi xem phải làm gì. Đồng chí đó bảo: “Ai ra vào bắt tất!”. Chúng tôi đã chấp hành lệnh đó. Trong một tiếng đồng hồ, chúng tôi đã bắt được một số sĩ quan, hai bộ trưởng và đưa chúng thẳng tới Xmon-ni. Nhưng Uỷ ban quân sự cách mạng chưa sẵn sàng và không biết làm gì, rồi sau đó, chúng tôi được lệnh để mặc cho bọn chúng đi lại tự do, không bắt một ai nữa. Chúng tôi bèn ba chân bốn cẳng chạy tới Xmon-ni và phải mất đến một tiếng đồng hồ mới làm cho các đồng chí ở đấy hiểu được rằng tình hình như vậy tức là chiến tranh. Chúng tôi trở về bộ tham mưu vào lúc năm giờ sáng; hầu hết bọn chúng đã cút rồi. Tuy vậy cũng tóm được vài tên, và quân đội thường trú cũng đã sẵn sàng chiến đấu…”
Một anh xích vệ ở đảo Vát-xi-li vừa cười vừa thuật lại rất tỉ mỉ sự việc xảy ra ở quận của anh ta trong ngày khởi nghĩa vĩ đại:
- Chúng tôi không có súng máy và cũng không có cách nào xin Xmon-ni được. đồng chí Đan-kin, uỷ viên Đu-ma khu, sực nhớ ra rằng trong phòng họp của toà thị chính có một khẩu súng máy bắt được của bọn Đức. Thế là đồng chí đó, tôi và một đồng chí nữa vội vàng đến lấy. Tại đó, bọn men-sê-vích và xã hội cách mạng đang họp. Chúng tôi đẩy cửa xông vào. Chúng có chừng mười lăm tên ngồi quanh bàn, còn chúng tôi chỉ có ba người. Khi thấy chúng tôi, bọn đó ngừng bặt và nhìn chúng tôi chằm chằm. Chúng tôi cứ đi thẳng tới chỗ để súng và tháo súng ra. Đồng chí Đan-kin vác một bộ phận, còn bao nhiêu là phần tôi, rồi chúng tôi cứ thế đi ra chẳng ai nói với ai một câu.

[weekdaysman]

Người kể chuyện thứ ba là một anh lính thuỷ. Anh ta hỏi mọi người:
- Các đồng chí có biết chúng tôi đã chiếm Cung điện Mùa đông như thế nào không? Vào khoảng mười một giờ trưa, chúng tôi khám phá ra rằng không còn một tên học sinh sĩ quan nào ở phía sông Nê-va. Chúng tôi bèn phá cửa và từng người một hoặc từng tốp nhỏ một, chúng tôi tiến vào theo nhiều lối cầu thang. Lên tới đầu cầu thang thì chúng tôi bị bọn học sinh sĩ quan chộp được và bị tước vũ khí. Nhưng đồng ngũ của chúng tôi tiếp tục kéo tới, và cuối cùng quân chúng tôi đông hơn. Thế là tới lượt chúng tôi tước vũ khí của bọn học sinh sĩ quan …
Giữa lúc đó thì viên chỉ huy về. Đó là một hạ sĩ quan trẻ tuổi, trông vẻ niềm nở, cánh tay bị thương phải đeo băng, mắt thâm quầng vì thiếu ngủ. Thoạt đầu, anh ta nhìn ngay vào tên tù; thấy vậy, tên này vội trình bày sự tình.
Viên chỉ huy ngắt lời:
- A, phải rồi, anh là một trong số những tên trong uỷ ban không chịu giao bộ tham mưu cho chúng tôi chiều hôm thứ tư vừa rồi. Tuy nhiên, chúng tôi không cần đến anh đâu. Xin lỗi…
Rồi anh ta mở cửa và ra hiệu cho bá tước Tôn-xtôi đi ra. Một số đông binh lính, nhất là các xích vệ, lẩm bẩm phản đối. Riêng anh lính thuỷ thì nói một cách đắc chí:
- Đó, tớ nói có sai đâu!
Sau đó, hai người lính báo cáo với viên chỉ huy rằng họ được đơn vị bảo vệ pháo đài cử đến để có ý kiến. Họ có ý kiến phản đối việc cho tù binh được hưởng khẩu phần ngang với lính gác trong lúc lương thực chỉ còn đủ để khỏi chết đói mà thôi: “Tại sao lại đối xử với bọn phản cách mạng quá tốt như vậy?”
Viên chỉ huy trả lời:
- Chúng ta là những người cách mạng chứ không phải là quân ăn cướp, các đồng chí ạ.
Rồi anh ta quay về phía chúng tôi. Chúng tôi bèn nói với anh ta là có tin đồn rằng học sinh sĩ quan giam tại đây bị tra tấn và tính mệnh các bộ trưởng bị đe doạ. Rồi chúng tôi xin cho đi thăm tù nhân để sau đó có thể kể lại cho thế giới biết sự thật.
Viên hạ sĩ quan trẻ tuổi đáp lại, vẻ bực dọc:
- Không được. Tôi không muốn làm rầy các tù nhân nữa. Vừa mới rồi tôi đã phải đánh thức họ dậy và họ cứ đinh ninh là chúng tôi đến dể khử họ. Chúng tôi đã thả gần hết các học sinh sĩ quan và đến mai thì thả nốt số còn lại.
Nói rồi, anh ta quay ngoắt đi.
- Vậy chúng tôi có thể gặp Uỷ ban của Viện Đu-ma được chăng?
Viên chỉ huy rót nước chè vào cốc, gật đầu nói một cách uể oải:
- Uỷ ban hiện giờ còn ở ngoài hành lang.
Thật vậy, bên ngoài thấy các uỷ viên đang xúm quanh viên thị trưởng bàn tán sôi nổi, dưới ánh sáng yếu ớt của ngọn đèn dầu.
Tôi nói:
- Thưa ông thị trưởng, chúng tôi là những phóng viên Mỹ Xin ông chính thức cho biết kết quả của cuộc điều tra.
Viên thị trưởng nhìn chúng tôi với một vẻ đường bệ rồi chậm rãi nói:
- Những lời đồn đại đều không đúng sự thật. Trừ những việc xảy ra trong lúc đi đường tới đây, các bộ trưởng đều được đối đãi rất tử tế. Còn các học sinh sĩ quan thì không hề bị một ai đánh đập…

Quá nửa đêm, thành phố vắng ngắt. Dọc đại lộ Nép-xki tối om, quân lính trùng trùng điệp điệp lặng lẽ kéo đi giao chiến với Kê-ren-xki. Trong những phố hẻm tối om, xe ô tô đèn pha tắt ngấm qua lại. Tại nhà số 6 phố Phông-tan-Ca-lê-đin, trụ sở Xô-viết nông dân, tại một gian phòng nào đó của một ngôi nhà đồ sộ ở đại lộ Nép-xki, và tại Trường kỹ sư, đang có những hoạt động ngấm ngầm. Viện Đu-ma sáng trưng…
Tại Xmon-ni, những phòng làm việc của Uỷ ban quân sự cách mạng dường như loé ra những tia chớp, hệt như một chiếc máy phát điện chạy với một cường độ quá mức…

[Cartograph]

CHƯƠNG VII

MẶT TRẬN CÁCH MẠNG

Thứ bảy, ngày 10 tháng 11…

HỠI ĐỒNG BÀO !

Uỷ ban quân sự cách mạng tuyên bố không tha thứ một sự vi phạm nào đối với trật tự cách mạng.
Các hành vi ăn cắp, ăn cướp, cầm võ khí đánh người, hoặc mưu đò tàn sát đều bị nghiêm trị…
Theo gương công xã Pa–ri, Uỷ ban sẽ thẳng tay tiêu diệt mọi kẻ ăn cướp hoặc phá rối trật tự…

Thành phố yên ổn. Không ai bị cướp bóc; cả đến say rượu, đánh nhau cũng không có. Đêm đến, các đội tuần tra võ trang đi tuần trong các phố yên lặng ; ở các ngả đường, binh lính và xích vệ ngồi quanh những đống lửa nhỏ, cười hát. ban ngày, người ta xúm đông trên vỉa hè để nghe những cuộc trang luận sôi nổi và kéo dài giữa sinh viên, binh lính, công thương gia, công nhân.
Người ta hỏi nhau ngoài phố :
- Bọn Cô-dắc đến đấy à ?
- Không…
- Tin tức cuối cùng thế nào ?
- Không biết. Kê-ren-xki đâu ?
- Họ bảo hiện hắn ở cách Pe-tơ-rô-gơ-rát có tám cây số… Có phải bọn bôn-sê-vich đã trốn lên tuần dương hạm Rạng Đông không ?
- Thấy nói thế…
Trên các bức tường và vài tờ báo còn lại, nhan nhản những bản tố cáo, kêu gọi, sắc lệnh…
Một bản áp phích khổng lồ đăng bản tuyên ngôn của ban chấp hành Xô-viết nông dân, đầy lời lẽ điên cuồng :

… Họ (nhóm Bôn-sê-vich) dám nói là họ được các Xô-viết đại biểu nông dân ủng hộ. Họ dám nhân danh các Xô viết nông dân mà phát biểu
Tất cả nước Nga lao động cần biết rằng đó là một sự dối trá và toàn thể nông dân, thông qua tiếng nói của ban chấp hành Xô-viết toàn Nga các đại biểu nông dân rất phẫn nộ cải chính rằng nông dân có tổ chức không hề tham gia vào vụ vi phạm trắng trợn ý chí của nhân dân lao động này…

Một bản áp phích khác của Ban binh lính đảng xã hội cách mạng viết :

Mưu đồ điên rồ của bọn Bon-sê-vich sắp đến ngày sụp đổ, Quân đội thường trú ở trong tình trạng chia rẽ… Các chi bộ thì đình công, bánh mì ngày càng hiếm. Trừ bọn Bôn-sê-vich, các đảng phái khác đều bỏ đại hội ra về. Bọn Bôn-sê-vich bị cô lập…
Chúng tôi kêu gọi mọi phần tử lành mạnh tập hợp quanh Uỷ ban Cứu quốc và Cứu cách mạng, và chuẩn bị khẩn trương để đáp lại lời kêu gọi đầu tiên của Uỷ ban trung ương…

Hội đồng Cộng hoà kêu than trong một bản tin đặc biệt.

Trước sức mạnh của lưỡi lê, Hội đồng Cộng hoà phải tự giải tán ngày mồng 7 tháng 11 và tạm ngừng công việc.
Bọn tiếm quyền, bọn lúc nào cũng rêu rao mấy chữ tự do và chủ nghĩa xã hội, đã giam các nhân viên của chính phủ lâm thời, kể cả các bộ trưởng xã hội, vào một nhà giam của chế độ Nga hoàng. Chúng đã đóng cửa các toà báo và chiếm các nhà in… một chính quyền như vậy phải được coi là kẻ thù của nhân dân và cách mạng, nhất thiết phải đấu tranh lật đổ nố xuống…
Hội đồng Cộng hoà, trong khi chờ đợi tiếp tục công việc, kêu gọi đồng bào tập hợp chặt chẽ xung quanh các tổ chức địa phương của Uỷ ban cứu quốc và Cứu cách mạng, các tổ chức này đang ra sức làm việc để lật đổ bọn Bôn-se-vich và thành lập một chính phủ có thể đưa nước nhà trong cơn đau khổ đến hội nghị lập hiến.

Báo Sự nghiệp nhân dân viết :

Cách mạng là một cuộc nổi dậy của toàn dân… Ai công nhận “ cuộc cách mạnh thứ hai “của các ngài Lê-nin, Tơ-rốt-xki và đồng bọn ? Chỉ có một số nhỏ công nhân, binh lính và thuỷ thủ bị mắc mưu lừa dối, ngoài ra chẳng còn ai…

Báo Tiếng nói nhân dân, cơ quan xã hội bình dân, viết :

Một chính phủ công nông à ? Thật là một ảo tưởng ! ở nước Nga cũng như ở các nước đồng minh, không một ai sẽ công nhận nó. Cả đén các nước thù địch cũng sẽ không công nhận…

Báo chí tư sản tạm thời đã biến mất…
Báo Sự thật tường thuật buổi họp đàu tiên của Uỷ ban trung ương Xô-viết toàn Nga mới, nghị viện của nước Cộng hoà Xô-viết toàn Nga.MI-li-u-tin, uỷ viên bộ Nông nghiệp, trong buổi họp này nêu ra rằng Ban chấp hành các Xô-viết nông dân đã triệu tập một Đại hội nông dân toàn Nga vào ngày 13 tháng 12. Ông nói tiếp :
- Nhưng chúng ta không thể chờ được. Chúng ta cần được sự ủng hộ của nông dân. Tôi đề nghị chúng ta chủ động triệu tập ngay đại hội này…
Nhóm xã hội cách mạng cánh tả đồng ý. Một bản kêu gọi nông dân toàn Nga được thảo ra ngay và một uỷ ban năm người dược bàu ra đẻ thực hiện kế hoạch.
Vấn đè kế hoạch chia ruộng đát và vấn đề công nhân kiểm soát công nghiệp được hoãn lại để chờ các nhà chuyên môn thảo xong báo cáo.
Ba sắc lệnh được thông qua : một bản điều lệ chung về báo chí, do Lê-nin dự thảo, cấm mọi tờ báo xúi dục cưỡng lại chính phủ mới hoặc bất tuân lệnh, xúi giục phạm các tội ác hoặc cố ý xuyên tạc tin tức ; một sắc lệnh hoãn trả tiền thuê nhà đất ; một sắc lệnh thành lập một đội dân vệ công nhân. ngoài ra, lại thêm hai quyết nghị : một quyết nghị cho Viện Đu-ma của thành phố được quyền trưng dụng nhà cửa để không, và một quyết nghị ra lệnh phải dỡ hàng khỏicác toa xe lửa khi đén ga, để xúc tiến việc phân phối nhu yếu phẩm và sử dụng các toa xe…
Hai giờ sau, Uỷ ban chấp hành các Xô-viết nông dân điện đi khắp nước Nga như sau :

Tổ chức Bôn-sê-vich bất hợp pháp, tự xưng là Ban tổ chức Đại hộ nông dân toàn Nga đã gửi điện mời các Xô-viết nông dân cử đại biểu đến dự đại hội ở Pê-tơ-rô-gơ-rát…
Uỷ ban chấp hành Xô-viết toàn Nga các Đại biểu nông dân tuyên bố là theo quan điểm của uỷ ban, lúc này mà đưa đi xa các địa phương những lực lượng cần thiết để chuẩn bị bầu cử vào hội nghị lập hiến mới có thể cứu được nông dân cũng như toàn thể nhân dân. chúng tôi xác nhận là ngày khai mạc của Đại hội nông dân vẫn là ngày 13 tháng 12.

Viện Đu-ma náo động, bọn sĩ quan đi đi lại lại, viên Thị trưởng thì hội đàm với các Lãnh tụ của Uỷ ban Cứu quốc và Cứu cách mạng. Một uỷ viên Hội đồng Cộng hoà chạy tới với một tờ tuyên cáo của Kê-ren-xki vừa do một chiếc máy bay rải xuống hàng trăm bản trên đại lộ Nép-xki. Bản tuyên cáo doạ sẽ trừng trị nghiêm khắc kẻ nào không chịu hàng phục, và ra lệnh cho binh lính hạ khí giới và tập hợp ở Diễn võ trường.
Người ta bảo chúng tôi rằng Thủ tướng đã lấy được Xác-côi-ê Xê-lô và đang ở vùng nông thôn của Pê-tơ-rô-grat, cách thành phố có tám cây số, rằng chỉ sáng mai, nghĩa là độ mấy giờ nũa ông ta sẽ vào thành, rằng bộ đội Xô-viết tiếp giáp với quân Cô-dắcdax ngả theo chính phủ lâm thời. Tréc-nốp thì ở một địa diểm nào đó giữa hai phe, và đang cố gắng tập hợp một lực lương (( trung lập )) nhằm ngăn chặn nội chiến bùng nổ.
Họ còn đồn rằng ở thủ đo, các trung đoàn của bộ đội thường trú đã bỏ rơi nhóm bôn-sê-vich, rằng Viện Xmon-ni hiện vắng tanh không còn một ai… Tât cả bộ máy chính quyền đã ngừng hoạt động. Nhân viên quốc gia ngân hàng đã từ chối không làm việc dưới quyền các uỷ viên của Xmon-ni và không giao tiền cho họ. Các nhà ngân hàng tư đều đóng cửa. Các bộ đều đình công. Một uỷ ban đặc biệt của viện Đu-ma hiện đang đi quyên các thương gia để lấy tiền ủng hộ các người đang đình công….
Khi Tơ-rốt-xki đến bộ Ngoại giao để cho dịch Sắc lệnh hoà bình ra các thứ tiếng ngoại quốc chính thì dâu như 600 nhân viên đã vứt đơn từ chức vào mặt ông ta... Sơ-li-áp-ni-nốp, uỷ viên bộ Lao động đã ra lệnh cho tất cả nhân viên bộ mình phải trở lại làm việc nội trong 24 giờ, nếu không sẽ mất việc và tiền hưu trí, nhưng chỉ có mấy người gác cửa tuân lệnh... Một vài tiểu ban trong Uỷ ban tiếp tế đặc biệt đã thà ngừng hoạt động còn hơn là chịu cộng tác với nhóm bôn-sê-vích... Mặc dầu được hứa hẹn tăng lương và cải thiện điều kiện làm việc, các nhân viên điện thoại trung ương đã từ chối không chịu cho đại bản doanh Xô-viết liên lạc bằng điện thoại...
Đảng xã hội cách mạng đã biểu quyết trục xuất mọi đảng viên còn ở lại Đại hội Xô-viết hoặc tham gia vào cuộc khởi nghĩa...
Còn ở địa phương, thì tỉnh Mô-hi-lép đã tuyên bố chống lại nhóm bôn-sê-vích. Ở Ki-ép, quân Cô-dắc đã giải tán các Xô-viết và bắt giam các lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa. Xô-viết và bộ đội thường trú ở Lu-ga, khoảng ba vạn người đã tuyên bố trung thành với Chính phủ lâm thời và kêu gọi toàn nước Nga theo gương họ. Ca-lê-din đã giải tán các Xô-viết và công đoàn ở vùng Đô-nét và quân đội của y đang tiến lên phía Bắc...
Một đại diện công nhân đường sắt nói: "Hôm qua, chúng tôi đã gửi điện khắp nước Nga yêu cầu chấm dứt chiến tranh giữa các đảng phái chính trị và đòi thành lập một Chính phủ liên hiệp xã hội. Nếu không được như ý, mai chúng tôi sẽ kêu gọi đình công... Sáng mai, các nhóm sẽ họp lại để xét vấn đề... Nhóm Bôn-sê-vích hình như rất muốn thương lượng...".
Viên kỹ sư trưởng, người to béo và mặt đỏ, phá lên cười: "Nếu chúng sống được tới lúc ấy...".
Khi chúng tôi tới gần Xmon-ni (Xmon-ni chẳng những không rỗng tuếch mà còn hoạt động hơn bao giờ hết, với những công nhân và binh lính luôn luôn đi lại, và các trạm gác đều tăng gấp đôi) thì gặp các phóng viên các báo tư sản và xã hội "ôn hoà". Phóng viên báo Ý chí nhân dân kêu to:
- Họ đã đuổi chúng tôi ra khỏi đây. Bon-sơ Bơ-ru-e-vích đã xuống phòng báo chí và yêu cầu chúng tôi ra khỏi cửa. Hắn gọi chúng tôi là gián điệp!
Và tất cả đều kêu ầm lên:
- Thế là nhục mạ chúng tôi! Phải có tự do báo chí!
Ở phòng chờ, trên những chiếc bàn lớn, xếp hàng chồng những bản tuyên cáo, kêu gọi và mệnh lệnh của Uỷ ban quân sự cách mạng. Công nhân và binh lính mang từng tập lớn ra xe hơi đợi ở ngoài. Một bản tuyên ngôn viết:
VẠCH MẶT CHÚNG RA
Trong giờ phút nghiêm trọng mà quần chúng Nga đang trải qua, bọn Men-sê-vích thoả hiệp, cũng như bọn xã hội cách mạng cánh hữu, đã phản lại giai cấp công nhân. Chúng đã gia nhập hàng ngũ Goóc-ni-lốp, Kê-ren-xki và Xa-vin-cốp...
Chúng in mệnh lệnh của tên phản bội Kê-ren-xki và gieo rắc hỗn loạn trong thành phố bằng cách tung ra những tin đồn lố bịch nhất về những "thắng lợi" của bọn phản bội đó...
Hỡi đồng bào! Đừng tin những lời đồn nhảm đó. Không một sức mạnh nào có thể thắng được cuộc khởi nghĩa của nhân dân... Một sự trừng phạt thích đáng đang chờ tên thủ tướng Kê-ren-xki và đồng bọn...
Chúng tôi vạch mặt chúng nó, để cho công, nông, binh và thuỷ thuỷ - mà chúng định buộc vào xiềng xích cũ - phỉ nhổ. Không bao giờ chúng lau sạch được trên mặt chúng vết phỉ nhổ căm phẫn của quần chúng.
Nhục nhã thay và đáng nguyền rủa thay bọn phản bội nhân dân...
Uỷ ban quân sự cách mạng đã dọn lên phòng 17 ở gác trên cùng rộng rãi hơn. Ở cửa vào có xích vệ gác. Ở bên trong, đúng chen chúc sau một bức rào chắn, một đám người ăn mặc sang trọng, bề ngoài coi bộ chững chạc, nhưng trong lòng sôi sục căm hờn và ý muốn phục thù; đó là bọn tư sản đến xin giấy phép cho xe hơi riêng, hoặc giấy hộ chiếu để rời khỏi thành phố. Trong bọn có rất nhiều người ngoại quốc. Bin Sa-tốp và Pi-tơ thường trực. Họ ngừng mọi công việc để đọc cho chúng tôi nghe những bản tin cuối cùng.
Trung đoàn dự bị 179 đã đồng thanh biểu quyết ủng hộ. Năm nghìn công nhân khuân vác bến Pu-ti-lốp chào mừng Chính phủ mới. Uỷ ban trung ương các công đoàn cũng hoan nghênh ủng hộ. Bộ đội và hạm đội ở Rê-ven đã bầu ra những Uỷ ban quân sự cách mạng và gửi binh lính đến. những Uỷ ban quân sự cách mạng đã làm chủ tình thế ở Pxơ-cốp và Min-xơ-cơ. Các Xô-viết Xa-rít-xin, Rốt-xtốp trên sông Đông, Pi-a-ti-goóc, Xê-bát-xtô-pôn... đều gửi lời chúc mừng. Sư đoàn Phần Lan, những uỷ ban mới của đạo quân thứ 5 và thứ 6 đều thề trung thành...
Tin tức Mát-xcơ-va không rõ rệt. Những địa điểm chiến lược của thành phố đã được bộ đội Uỷ ban quân sự cách mạng chiếm đóng.Hai đại đội đóng ở điện Crem-li đã theo các Xô-viết . nhưng xưởng quân giới thì lại ở trong tay đại tá Ri-áp-xép và bọn học sinh sĩ quan của y. Uỷ ban quân sự cách mạng đã đòi khí giới cho công nhân và Ri-áp-xép đã điều đình với Uỷ ban cho đến sáng. Nhưng đột nhiên y gửi tối hậu thư cho Uỷ ban đòi bộ đội Xô-viết phải hàng và Uỷ ban phải giải tán. đã có những trận đánh nhau xảy ra...
Ở Pê-tơ-rô-gơ-rát, Bộ Tham mưu đã chịu theo lệnh của các Uỷ viên ở Xmon-ni ngay. Uỷ ban Hải quân trung ương còn bướng bỉnh nên đã bị Đi-ben-cô dẫn một đại đội thuỷ thủ Cơ-rông-xtát đến chiếm đóng. Một uỷ ban Hải quân trung ương mới đã được thành lập với sự ủng hộ của các chiến hạm của hạm đội Ban-tích và Hắc Hải...
Nhưng dưới bề ngoài vui tươi này, đã lộ ra một mối lo âu sâu sắc. Quân Cô-dắc của Kê-ren-xki đang tiến; chúng có cả pháo binh... Xơ-cơ-rip-ních, bí thư các Uỷ ban xí nghiệp, mặt vàng ủng và dáng điệu mỏi mệt cho tôi biết là chúng có tới một quân đoàn. Nhưng anh ta lại nói thêm ngay với vẻ mặt kiêu hãnh: "Chúng sẽ không bắt sống được chúng tôi đâu". Pê-tơ-rốp-xki thì cười với một vẻ chán nản: "Mai, có lẽ chúng tôi được ngủ... một giấc dài... một giấc nghìn thu...".Lô-đốp-xki với bộ râu đỏ và vẻ mặt hốc hác nói: "Chúng tôi có hi vọng gì? Chúng tôi cô độc... Một đám ô hợp chống với những đội quân thiện chiến!".
Ở miền Nam và Tây Nam, các Xô-viết đã chạy trốn trước Kê-ren-xki. Quân đội đóng ở Gat-si-na, Páp-lốp-xcơ và Xác-côi-ê Xê-lô ở tình trạng chia rẽ; một phần muốn trung lập, còn thì rút lui hỗn độn, không có sĩ quan chỉ huy, về phía thủ đô.
Trong các buồng, người ta đang dán bản thông cáo sau đây:
Cơ-rat-xnôi-ê Xê-lô, ngày 10 tháng 1, 6 giờ sáng
Thông tri cho đại bản doanh, cho Tổng tư lệnh, cho các Tư lệnh các đạo quân mặt trận phương Bắc, cho tất cả, tất cả, tất cả mọi người.
Tên nguyên bộ trưởng Kê-ren-xki đã gửi một bức điện gian dối cho mọi người để phao tin rằng quân đội cách mạng ở Pê-tơ-rô-gơ-rát đã hạ khí giới và ngả theo các lực lượng của Chính phủ cũ, Chính phủ của bọn phản bội; rằng Uỷ ban quân sự cách mạng đã ra lệnh cho họ rút lui. Bộ đội của một nhân dân tự do không bao giờ rút lui, cũng không bao giờ đầu hàng.
Bộ đội của chúng ta đã rút lui có trật tự để tránh đổ máu với anh em Cô-dắc đã bị bọn chúng lừa dối và để đóng ở một địa điểm thuận lợi hơn. Vị trí của họ bây giờ rất là vững chắc, thậm chí dù cho Kê-ren-xki và đồng bọn có lực lượng mạnh gấp mười lực lượng của chúng hiện hay chăng nữa cũng không có gì đáng ngại hết. Tinh thần của bộ đội ta rất cao.
Hiện nay ở Pê-tơ-rô-gơ-rát rất yên tĩnh.
Chỉ huy Ban bảo vệ Pê-tơ-rô-gơ-rát và khu Pê-tơ-rô-gơ-rát
Thượng tá Mu-ra-vi-ốp

[Cartograph]

Lúc chúng tôi rời Uỷ ban quân sự cách mạng thì An-tô-nốp bước vào, nhợt nhạt như xác chết. Anh ta nói: "Gửi ngay lệnh này đi!".
Lệnh gửi tất cả các Xô-viết khu các đại biểu
công nhân và tất cả các uỷ ban xí nghiệp.
Các toán quân coóc-lô-vít của tên Kê-ren-xki đang đe doạ các vùng lân cận thủ đô. Đã có những lệnh cần thiết để đập tan âm mưu phản cách mạng này của bọn chúng nhằm chống lại nhân dân và những thành quả cách mạng của nhân dân.
Quân đội và các đội xích vệ rất cần được ngay sự ủng hộ của công nhân.
Chúng tôi ra lệnh cho các Xô-viết khu vực và các Uỷ ban xí nghiệp:
1. Gửi ngay số công nhân tối đa có thể được để đào chiến hào, dựng chướng ngại vật và chăng dây thép gai.
2. Nếu cần, ngừng ngay công việc ở các xưởng máy.
3. Tập hợp tất cả số dây thép thường hoặc dây thép gai có thể có và tất cả các dụng cụ cần thiết để đào chiến hào và dựng chướng ngại vật.
4. Trang bị bằng tất cả các khí giới có thể có.
5. Giữ vững kỷ luật, chặt chẽ nhất và sẵn sàng ủng hộ quân đội cách mạng bằng mọi phương tiện.
Chủ tịch Xô-viết các đại biểu công nhân và binh lính
Uỷ viên nhân dân
Lê-ông Tơ-rốt-xki
Chủ tịch Uỷ ban quân sự cách mạng
Tư lệnh Quân khu
N. Pốt-vôi-xki

Khi chúng tôi ra đến ngoài, trong cảnh tranh tối tranh sáng của cái ngày buồn tẻ và âm u này, chúng tôi nghe thấy từ bốn phương trời vang lên tiếng còi nhà máy. Tiếng còi thét vang và giật giọng, chứa đầy triệu chứng chẳng lành. Hàng vạn công nhân nam và nữ đổ xuống đường; những xóm nhà tiều tuỵ nhả ra hàng vạn người mặt mũi xanh xao đói khổ. Thành phố Đỏ lâm nguy! Quân Cô-dắc đến! Làn sóng người tràn về phí Nam và phía Tây Nam, qua những phố cũ ký dẫn đến cửa Mát-xcơ-va. Nào đàn ông, đàn bà, trẻ con vác súng, xẻng, cuốc và những cuộn dây thép, bao đạn thắt ngay vào áo quần làm việc... Chưa bao giờ người ta được thấy một thành phố khổng lồ tự động kéo nhau đi như thế. Dòng người đổ đi như thác, cuốn theo hàng đại đội binh lính, súng đại bác, xe hơi, xe ngựa; vô sản cách mạng đem ngực mình ra bảo vệ thủ đô nước Cộng hoà công nông!
Một chiếc xe hơi đỗ trước cửa viện Xmon-ni. Một người mảnh khảnh, đeo cặp kính dày làm đôi mắt viền đỏ lại càng thêm to, đứng dựa vào một bên cái chắn bùn, hai tay đút túi chiếc áo khoác ngoài đã sờn. Ông ta nói có vẻ mệt nhọc. Gần đó một người thuỷ thủ cao lớn rậm râu, mắt trong sáng, vẻ nhìn đầy nhuệ khí thanh niên, đi lại một cách nóng nảy, vừa đi vừa nghịch một khẩu súng lục to tướng, ánh thép xanh biếc, không lúc nào rời tay anh ta. Đó là An-tô-nốp và Đi-ben-cô.
Mấy người lính đang buộc hai chiếc xe đạp quân dụng lên bệ xe. Người lái xe nhất định không chịu. Hỏng mất sơn còn gì! Đã đành anh ta là Bôn-sê-vích và anh biết rõ là xe hơi thì trưng dụng của một tên tư bản, còn xe đạp thì để cho các liên lạc viên dùng! Nhưng lòng tự kiêu nhà nghề của người lái xe khiến anh phản đối! Sau cùng, người ta đành phải để hai chiếc xe đạp lại...
Hai uỷ viên bộ Chiến tranh và bộ Hải quân sắp ra kiểm tra mặt trận cách mạng. Chúng tôi muốn đi theo có được không? Không được, chỉ có năm chỗ ngồi: hai uỷ viên, hai người tuỳ tòng và người lái xe. Mặc dầu vậy, một người bạn Nga của tôi mà tôi tạm gọi là anh Tơ-ru-xich-ca cứ nhất định ngồi vào xe, nói làm sao cũng không bẩy anh ta ra khỏi được...
Tôi không có lý do gì để không tin câu chuyện mà sau đó anh Tơ-ru-xích-ca kể cho tôi nghe về cuộc đi ngày hôm ấy. Lúc qua đại lộ Xu-va-rốp-xki, một người trên xe nêu vấn đề lương ăn. Có thể sẽ phải đi tới ba, bốn ngày trong một vùng lương thực khan hiếm. Xe đỗ lại. Nhưng còn tiền? Uỷ viên bộ Chiến tranh lục túi: chẳng có một xu. Uỷ viên bộ Hải quân cũng vậy, và anh lái xe cũng thế. Rốt cục là Tơ-ru-xích-ca bỏ tiền ra mua thức ăn.
Đến chỗ ngoặt của đại hộ Nép-xki thì nổ lốp. An-tô-nốp hỏi: "Làm thế nào bây giờ?". Đi-ben-cô giơ khẩu súng ra nói: "Trưng dụng một chiếc xe khác". An-tô-nốp dứng ra giữa phố và hãm một chiếc xe do một người lính lái. Anh nói: "Tôi cần chiếc xe của anh". Người lính trả lời: "Anh không lấy được".
- Anh có biết tôi là ai không?
An-tô-nốp chìa ra một tờ giấy chứng nhận rằng anh đã được cử làm tổng chỉ huy quân đội nước Cộng hoà Nga, và như vậy thì ai nấy đều phải tuân lệnh.
Người lính to tiếng cãi lại:
- Anh có là Diêm vương đi chăng nữa cũng chẳng lấy nổi xe này. Đây là xe của trung đoàn súng máy số 1 và đang chở đạn dược...
May là lúc ấy có một chiếc xe tắc-xi cũ ký, mang cờ Ý vừa đi đến (trong những thời kỳ loạn lạc, các chủ xe hơi tư thường đăng ký xe nhân danh các lãnh sự quán ngoại quốc để tránh khỏi bị trưng dụng). Khó khăn được giải quyết bằng cách tống cổ anh chàng to béo mặc áo lông sang trọng ngồi trong tắc-xi đó ra, và thế là phái đoàn lại tiếp tục đi.
Đến chỗ chắn ở Nác-va cách Xmon-ni khoảng mười dặm, An-tô-nốp đòi gặp viên chỉ huy xích vệ. Họ đưa anh đến cuối thành phố, tới một chỗ có chừng vài trăm công nhân đang đào chiến hào và đợi giao chiến với bọn Cô-dắc, An-tô-nốp hỏi:
- Thế nào, mọi việc tốt chứ, đồng chí?
Viên chỉ huy trả lời:
- Mọi việc đều rất tốt. Tinh thần anh em rất cao... Nhưng... có một điều là chúng tôi không có đạn...
An-tô-nốp nói: "Có hai nghìn triệu viên ở Xmon-ni. Để tôi ký cho anh cái giấy" và lục lọi tìm trong túi: "Có ai có mảnh giấy nào không?".
Đi-ben-cô không có giấy, các liên lạc viên cũng không. Tơ-ru-xích-ca chìa ra quyển sổ tay... Nhưng An-tô-nốp lại kêu: "Chết cha! Không có bút chì. Có ai có bút chì không?".
Tất nhiên là trong cả bọn, chỉ có Tơ-ru-xích-ca có bút...
* *
*
Bị bỏ lại, chúng tôi tìm cách đến ga Xác-côi-ê Xê-lô. Đi ngược đại lộ Nép-xki, chúng tôi thấy các đội xích vệ vũ trang, có người súng có lưỡi lê, có người không có. Hoàng hôn mùa đông xuống nhanh chóng. Đầu ngẩng cao, xếp hàng tư cũng không được đều lắm, họ bước đi trong bùn giá lạnh, không kèn không trống. Trên đầu họ, phấp phới một lá cờ đỏ, có mấy dòng chữ vàng nguệch ngoạc: "Hoà bình! Ruộng đất!". Họ đều rất trẻ. Mặt họ rõ là vẻ mặt của những người biết mình sắp phải hi sinh... Những kẻ đứng trên vỉa hè, với vẻ mặt vừa sợ sệt, vừa dè bỉu, căm hờn lặng lẽ nhìn họ đi qua.
Tại nhà ga, không ai biết Kê-ren-xki đang ở đâu và mặt trận ở đâu. Tàu không chạy quá Xác-côi-ê Xê-lô... Toa chúng tôi đầy những nông dân trở về quê, tay xách nách mang, nào hành lý, nào các báo buổi chiều. Chỉ thấy nói chuyện về cuộc cách mạng Bôn-sê-vích, nhưng ngoài ra thì khó mà biết rằng, nước Nga to lớn đang bị cuộc nội chiến cắt làm hai và đoàn tàu của chúng tôi đang đi về phía có chiến sự. Qua cửa sổ, chúng tôi nhìn thấy trong bóng tối mỗi lúc một dày đặc, những đám binh lính đang tiến về thành phố trên đường bùn lầy, vung tay vung chân tranh luận sôi nổi. Một đoàn tàu hàng, đầy ắp những lính, ánh lửa chiếu vào sáng rực, đang đỗ trên một khúc đường dồn tàu. Chỉ có thế. Sau lưng chúng tôi, phía chân trời, ánh đèn của thủ đô mờ dần trong đêm tối. Một chuyến tàu điện ì ạch đi về một chốn ngoại ô xa xăm.
Nhà ga ở Xác-côi-ê Xê-lô yên tĩnh, nhưng đây đó từng tốp binh lính thì thầm và nhìn một cách lo ngại về phía con đường sắt vắng ngắt đi về Gát-xi-na. Tôi hỏi họ thuộc đảng phái nào. Một người trả lời: "Chúng tôi chưa biết sự thực thế nào... Đúng rồi, Kê-ren-xki là một tên khiêu khích, nhưng chúng tôi cho việc người Nga lại bắn vào người Nga là không phải".
Ngồi ở văn phòng của uỷ viên nhà ga là một người lính trơn, to béo, vui tính và rậm râu, tay đeo băng đỏ của một uỷ ban trung đoàn. Giấy tờ của chúng tôi do Xmon-ni cấp có ngay hiệu quả đối với anh ta. Rõ ràng anh ta ủng hộ các Xô-viết, nhưng lại rất hoang mang. Anh bảo chúng tôi:
- Cách đây hai giờ, các đội xích vệ còn ở đây, nhưng họ lại đi rồi. Sáng nay, có một uỷ viên tới, nhưng khi bọn Cô-dắc đến thì ông ta lại quay trở về Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Chúng tôi hỏi:
- Bọn Cô-dắc đến đây à?
Anh lính gật đầu buồn bã:
- Đã đánh nhau một trận. Bọn Cô-dắc đến đây lúc sáng sớm. Chúng bắt hai ba trăm người của chúng tôi làm tù binh và giết mất khoảng hai mươi nhăm người.
- Bọn Cô-dắc bây giờ ở đâu?
- Có lẽ chúng cũng chẳng đi xa đâu. Không biết đích xác giờ chúng ở đâu. Chúng đi về phía này... Anh ta vừa nói vừa chỉ về phía Tây.
Chúng tôi ăn một bữa thật ngon ở quán ăn nhà ga, vừa ngon vừa rẻ hơn ở Pê-tơ-rô-gơ-rát. Ngồi cạnh chúng tôi có một sĩ quan Pháp, vừa đi bộ từ Gát-si-na đến. Hắn ta bảo ở đó yên tĩnh lắm. Kê-ren-xki đóng chắc ở thành phố ấy.
Anh ta lại nói tiếp: "Dân Nga này lạ thật! Thật là một cuộc nội chiến lạ lùng! Đủ hết mọi trò trừ có đánh nhau!".
Chúng tôi đi vào thành phố. Ở cửa ga có hai người lính đứng, súng lắp lưỡi lê, đang bị chừng một trăm thương gia, công chức và sinh viên vây quanh chửi rủa. Hai người lính coi bộ ngượng ngập và sượng sùng như hai đứa trẻ bị mắng oan. Đứng đầu cuộc tấn công là một thanh niên cao lớn, mặc đồng phục sinh viên, mặt mũi kiêu căng. Y nói bằng một giọng láo xược: "Chắc các anh hiểu là khi các anh cầm súng đánh lại anh em trong nhà tức là các anh làm tay sai cho bọn sát nhân và bọn phản bội".
Anh lính nghiêm trang đáp:
- Không phải thế, người anh em ơi, anh không hiểu. Có hai giai cấp, giai cấp vô sản và giai cấp tư sản. Chúng tôi...
Tên sinh viên ngắt lời: "Biết rồi, nhàm tai lắm rồi! Bọn nhà quê ngu dốt các anh chỉ cần nghe thấy vài công thức là lắp lại như vẹt chẳng cần hiểu gì cả". Đám đông phá lên cười. Y nói tiếp: "Tôi là một sinh viên mác-xít. Tôi nói cho anh biết là không phải các anh chiến đấu cho chủ nghĩa xã hội đâu, làm cho sự hỗn loạn, có lợi cho bọn Đức!".
Mặt người lính mồ hôi nhỏ giọt. Anh trả lời: "Tôi biết anh là một người học thức. Cái đó rõ ràng rồi. Còn tôi, tôi chỉ là một người bình thường. Nhưng theo tôi...".
Tên sinh viên ngắt lời với vẻ mặt khinh bỉ: "Chắc anh cho Lê-nin là bạn của vô sản?".
Người lính trả lời với vẻ mặt đau khổ: "Đúng, tôi nghĩ như vậy".
- Này anh ơi, anh có biết Lê-nin đã đi qua nước Đức trong một toa xe hoả niêm phong không? Anh có biết Lê-nin đã nhận tiền của Đức không?
Người lính khăng khăng trả lời:
- Tôi không biết rõ những cái ấy lắm, nhưng tôi thấy rằng điều gì ông ấy nói cũng đều đúng là những điều mà tôi và các người bình thường khác muốn được nghe. Anh thấy không, có hai giai cấp: vô sản và tư sản...
- Anh điên à, anh bạn! Tôi đã ở tù hai năm ở Sơ-lút-xen-bua vì hoạt động cách mạng. Khi đó thì các anh bắn vào các người cách mạng và hát "Cầu chúa bảo vệ cho Nga hoàng". Tên tôi là Vát-xi-li Gioóc-giơ-vich Pa-nin. Anh có nghe thấy tên tôi bao giờ không?
Anh lính kính cẩn trả lời:
- Rất tiếc là tôi không biết. Nhưng tôi chỉ là một kẻ dốt nát. Chắc anh là một vị đại anh hùng.
Tên sinh viên trả lời chắc chắn như đinh đóng cột:
- Hẳn đi chứ. Và tôi chiến đấu chống bọn Bôn-sê-vích đang phá hoại nước Nga của chúng ta và cuộc cách mạng cho tự do của chúng ta. Thế thì anh cắt nghĩa việc đó ra làm sao?
Anh lính gãi đầu:
- Tôi không biết cắt nghĩa ra sao cả.
Anh ta nhăn mặt nhăn mũi có vẻ suy nghĩ gay lắm:
- Đối với tôi thì mọi việc rõ lắm. Đúng rồi, tôi là một kẻ ít học thức. Nhưng tôi thấy chỉ có hai giai cấp: vô sản và tư sản...
Tên sinh viên kêu lên:
- Đấy, anh lại trở về cái công thức ngu xuẩn...
Anh lính cứ một mực tiếp tục:
- Chỉ có hai giai cấp, và kẻ nào không đi với giai cấp nọ thì đi với giai cấp kia...
Chúng tôi ngược phố đi lên. Đèn vừa ít, vừa cách xa, và người qua lại cũng thưa thớt. Một sự yên lặng đầy đe doạ bao trùm thành phố. Người ta cảm thấy như ở một nơi rửa tội, giữa âm phủ và thiên đường, một khu phi chiến địa chính trị. Chỉ các hiệu cắt tóc là đèn sáng choang và đầy ắp những người. Người ta xếp hàng trước các hiệu tắm; hôm đó là ngày thứ bảy, ngày mà khắp nước Nga tắm rửa và xức nước hoa. Tôi tin chắc rằng ở những nơi đang tiến hành những nghi thức đó, có lẫn lộn cả bộ đội Xô-viết và Cô-dắc.

[Cartograph]

Càng đi tới gần vườn ngự uyển thì phố xá càng vắng vẻ. Một thầy tu vừa run vừa chỉ cho chúng tôi đại bản doanh Xô-viết rồi lủi thẳng. Xô-viết đóng ở một cánh lâu đài của quận công, đối diện với vườn hoa. Cửa sổ tối đen. Cửa chính đóng. Một người lính, tay xỏ vào thắt lưng nhìn chúng tôi với một vẻ nghi ngờ. Anh ta nói: "Xô-viết đi rồi, cách đây hai ngày". Hỏi đi đâu thì anh nhún vai: "Không biết".
Đi quá một chút tới một toà nhà to đèn sáng choang, nghe bên trong có tiếng búa gõ. Chúng tôi đang ngần ngừ thì thấy một người lính và một chàng thuỷ thuỷ khoác tay nhau đi tới. Tôi đưa cho họ xem giấy thông hành của Xmon-ni và hỏi họ:
- Các anh ủng hộ Xô-viết chứ?
Họ không trả lời và nhìn nhau với vẻ lo ngại. Người lính thuỷ thủ trỏ tay vào toà nhà hỏi:
- Trong ấy có chuyện gì thế?
- Tôi không biết.
Người lính rụt rè đưa tay mở cửa. Chúng tôi thấy một gian phòng rộng, căng vải và có chậu cây, với nhiều hàng ghế và một cái sân khấu đang dựng dở.
Một người đàn bà đẫy đà, tay cầm búa, miệng ngậm đầy đanh đi ra hỏi:
- Các anh muốn gì?
Người lính thủy vẻ ấp úng hỏi:
- Tối nay có diễn không?
Người đàn bà sầm mặt trả lời:
- Tối chủ nhật sẽ có một ban nghiệp dư biểu diễn. Thôi các anh đi đi.
Chúng tôi định bắt chuyện với anh lính và anh thủy thủ, nhưng họ trả lời với một giọng vừa nghi ngại vừa ngượng ngùng, rồi đi mất vào bóng tối.
Chúng tôi tiếp tục đi về phía cung điện nhà vua, dọc theo vườn hoa rộng lớn tối om với những tòa nhà kỳ quái, những chiếc cầu kiểu Nhật lờ mờ trong đêm tối, và tiếng nước róc rách ở các bể nước. Khi chúng tôi tới gần một cái động nhân tạo, có một con thiên nga bằng sắt hình dáng nực cười phun một dòng nước bất tận, chúng tôi có cảm tưởng có người đang theo dõi mình. Ngẩng mặt lên, chúng tôi gặp những con mắt nghi ngờ và thiếu thiện cảm của chừng năm sáu người to lớn vũ trang , đứng trên một chỗ đất cao.
Tôi trèo lên hỏi họ:
- Các anh là ai?
Họ trả lời:
- Chúng tôi là đội gác.
Họ đều có vẻ mỏi mệt. Điều này không có gì lạ, sau những tuần lễ tranh luận ngày đêm như vậy.
Tôi lại hỏi:
- Các anh thuộc bộ đội Kê-ren-xki hay bộ đội của các Xô viết?
Họ nín lặng giờ lâu, nhìn nhau có vẻ bối rối, rồi trả lời.
- Chúng tôi trung lập.
Qua cửa bán nguyệt tòa lâu đài đồ sộ của Hoàng hậu Ca-tơ-rin, chúng tôi vào đến sân trong, và hỏi trụ sở đại bản doanh. Một người lính đứng gác ở cửa một cánh lâu đài hình vòng cung, bảo chúng tôi là viên chỉ huy đang ở trong đó.
Trong một căn phòng lịch sự trang trí kiểu Giooc-Giơ đệ tam, được một lò sưởi hai mặt ngăn làm hai phần không đều, một nhóm sĩ quan đang trò chuyện với vẻ lo ngại. Trông họ đều nhợt nhạt, thiếu bình tĩnh và rõ ràng là thiếu ngủ.. Chúng tôi trình giấy mà bôn-sê-vích của chúng tôi cho một người trong bọn mà người ta giới thiệu với tôi là đại tá, một sĩ quan đã có tuổi, râu bạc, đeo nhiều huân chương. Ông ta có vẻ ngạc nhiên, và hỏi chúng tôi một cách lễ độ:
- Làm sao các ông đến được đây an toàn tính mạng nhỉ? Phố xá bây giờ nguy hiểm lắm. Ở Xác-côi-ê Xê-lô, những vấn đề chính trị đang gay go lắm. Sáng nay đã đánh nhau, và sáng mai sẽ lại đánh nhau nữa. Khoảng 8 giờ, Kê-ren-xki sẽ vào thành phố.
Chúng tôi hỏi:
- Quân Cô-dắc đâu?
Ông ta chỉ tay:
- Khoảng một nghìn năm trăm thước về phía này.
Chúng tôi lại hỏi:
- Ông đang chuẩn bị bảo vệ thành phố chống lại chúng à?
Ông ta mỉm cười:
- Không đâu. Chúng tôi giữ thành phố cho Kê-ren-xki đó.
Chúng tôi lạnh cả người vì theo như giấy má của chúng tôi giới thiệu thì chúng tôi toàn là những tay cách mạng trung kiên cả.
Viên đại tá hắng giọng nói tiếp:
- Với những giấy má mà người ta cho các ông thì tính mạng của các ông khó toàn được nếu bị bắt. Nếu các ông muốn xem trận đánh thì tôi sẽ ra lệnh cấp cho các ông buồng ở khách sạn các sĩ quan, và nếu sáng mai các ông qua đây lúc bảy giờ sáng, tôi sẽ cấp giấy tờ khác.
- Thế tức là các ông ủng hộ Kê-ren-xki?
- Nghĩa là…..cũng không hoàn toàn ủng hộ Kê-ren-xki.
Viên đại tá ngập ngừng:
- Phần lớn binh lính đều là bôn-xê-vích. Sáng nay, sau trận đánh, họ đều đi về phía Pê-tơ-rô-gơ-rát, mang theo các khẩu pháo. Thật ra chẳng có người lính nào ủng hộ Kê-ren-xki , nhưng có một số người không muốn đánh chác gì cả. Các sĩ quan thì hầu hết đã sang phe Kê-ren-xki hoặc đã biến mất. Các ông xem đấy, địa vị chúng tôi rất khó xử….
Chúng tôi rút ra kết luận là như vậy sẽ không có đánh nhau….Rất lịch sự, viên đại tá cho quan hầu dẫn chúng tôi trở lại nhà ga. Viên quan hầu là người miền Nam, bố mẹ là người Pháp di cư sang Bét-xa-ra-bi. Ông ta nói luôn mồm:” Mệt nhọc, nguy hiểm, tôi chẳng ngại, nhưng có điều gay là đã ba năm nay tôi chưa được gặp mẹ tôi….”.
Tàu trở về Pê-tơ-rô-gơ-rát trong đêm tối lạnh buốt. Qua cửa sổ, tôi thấy từng đám đông binh lính hoa tay múa chân cạnh những đống lửa sưởi, và ở các ngả đường có những xe thiết giáp vướng vào nhau, người lái xe chui ra khỏi ụ súng gọi nhau ơi ới….
Trong cái đêm hỗn loạn ấy, có từng tóan binh lính và xích vệ không có người chỉ huy đi lang thang trên cánh đồng không chỗ trú, trong cảnh rối ren vô trật tự, còn các ủy viên của ủy ban quân sự cách mạng thì chạy từ tóan này sang toán kia, cố gắng tổ chức sự phòng vệ.
Khi quay trở về thành phố, chúng tôi thấy quần chúng bị kích thích dâng lên như sóng triều ở đại lộ Nep-xki. Trong không khí có một cái gì khác thường. Từ ở nhà ga Vac-xô-vi nghe vọng đằng xa có tiếng đại bác. Trong các trường học sĩ quan, không khí sôi nổi. Các nhân viên Viện Đu-ma đi hết trại lính này đến trại lính khác để diễn thuyết và kể những chuyện hãi hùng về sự tàn ác bôn-xê-vích: nào là giết học sinh sĩ quan ở Cung điện Mùa Đông, nào là hiếp nữ binh, giết một cô gái ngay trước viện Đu-ma, giết hoàng thân Tu-ma-nốp….
Ở Viện Đu Ma, Ủy ban Cứu quốc và Cứu cách mạng họp phiên bất thường ở phòng họp A-lếch-xăng, các ủy viên chạy tứ phía…..Tất cả các nhà báo bị tống cổ khỏi viện Xmon-ni đều có mặt tại đó, coi bộ phấn khởi. Khi chúng tôi kể tình hình Xác-côi-ê Xê-lô thì họ không tin. Sao? Ai chẳng biết rằng Xác-côi-ê đã ở trong tay Kê-ren-xki và quân Cô-dắc đã tiến đến tận Pun-cô-vô rồi. Người ta hình như đang bầu một ủy ban để ra ga đón Kê-xen-xki ngày mai…
Một nhà báo với vẻ tối ư bí mật thầm thì cho biết là cuộc phản cách mạng sẽ bắt đầu lúc nửa đêm. Hắn đưa cho tôi xem hai bản tuyên cáo: một bản do Gốt và Pôn-cốp-ni-cốp ký, hạ lệnh động viên ra chiến đấu dưới lệnh của Ủy ban Cứu quốc, những học sinh sĩ quan, những binh lính đang dưỡng bệnh, và các người trong hội Huân chương Thánh Giooc-giơ; bản tuyên cáo kia thì của chính Ủy ban Cứu quốc, nguyên văn như sau:

Gửi nhân dân Pê-tơ-rô-gơ-rát
Các đồng chí công nhân, binh lính và công dân của Pê-tơ-rô-gơ-rát cách mạng!
Bọn bôn-sê-vích, trong lúc kêu gọi đòi hòa bình ngoài mặt trận, thì lại xúi giục huynh đệ tương tàn ở hậu phương.
Đừng nghe theo lời kêu gọi khiêu khích của chúng!
Đừng đào chiến hào!
Hãy hạ khí giới xuống!
Phá bỏ những chướng ngại vật phản bội!
Hỡi các binh lính, hãy quay về trại!
Tàn sát nhau ở Pê-tơ-rô-gơ-rát là giết cách mạng!
Nhân danh tự do, hòa bình và ruộng đất, hãy đoàn kết quanh Ủy ban cứu quốc và Cứu cách mạng.

Lúc chúng tôi rời Viện Đu-ma, một tóan xích vệ, với nét mặt rắn đanh của những người bị dồn vào thế cùng, giải đi trong phố âm u vắng ngắt chừng một tá tù binh đều là ủy viên trong ban địa phương của Hội đồng Cô-dắc, bị bắt quả tang đang âm mưu phản cách mạngtại bản doanh của chúng….
Một người lính, theo sau có một cậu bé xách một thùng hồ đi dán những cáo thị lớn:
….Sắc lệnh này tuyên bố thiết quân luật tại thành phố Pê-tơ-rô-gơ-rát và các ngoại ô. Tất cả các hội nghị và các cuộc họp ngoài trời đều cấm cho đến khi có lệnh mới.
N. PỐT-VÔI-XKI
Chủ tịch Ủy ban quân sự cách mạng.

Không khí huyên náo những tiếng không rõ rệt, tiếng còi xe, tiếng kêu, tiếng súng nổ đằng xa. Thành phhó không ngủ, lo ngại và căng thẳng.
Sáng sớm, một tóan học sinh sĩ quan,ngụy trang làm lính của trung đoàn Xê-mê-nốp-xki , tới nhà điện thoại Trung ương ngay trước giờ đổi gác. Chúng có khẩu lệnh bôn-xê-vích nên đổi gác không ai nghi kị gì cả. Vài phút sau, An-tô-nốp đến kiểm tra thì bị chúng bắt ngay và giam vào một phòng nhỏ. Khi tóan lính chính thức đến đổi gác thì chúng nổ súng; một số người bị chết.
Cuộc phản cách mạng bắt đầu

[Cartograph]

CHƯƠNG VIII
PHẢN CÁCH MẠNG
Sáng chủ nhật 11 tháng 11, bọn Cô-dắc tiến vào Xác-côi-ê Xê-lô. Kê-ren-xki cưỡi ngựa bạch. Chuông nhà thờ kéo inh ỏi. Đứng trên đỉnh một ngọn đồi nhỏ ngoài thành phố, y có thể nhìn thấy những gác chuông thếp vàng, những nóc khum sặc sỡ, và cả cái cảnh mênh mông xám ngắt của thủ đô, nằm trên cánh đồng buồn lặng, và đằng sau là vịn Phần –lan , màu ánh thép.
Không có trận giao chiến nào. Nhưng Kê-ren-xki đi nhầm một nước cờ tai hại. Bảy giờ sáng, y gửi lệnh đến đòan bộ binh thứ hai của Xác-côi-ê Xê-lô đòi hạ vũ khí. Binh lính trả lời rằng họ đồng ý nhưng đứng trung lập, nhưng không chịu hạ vũ khí. Kê-ren-xki cho họ mười phút đẻ tuân lệnh. Binh lính nổi giận; từ tám tháng nay họ đã quen với việc tự quản bằng các ủy ban, và các lối ra lệnh này sặc mùi chế độ cũ….Vài phút sau, pháo binh Cô-dắc nã vào các trại lính, làm chết tám người….Thế là từ nay, ở Xác-côi-ê Xê-lô sẽ chẳng có ai đứng trung lập nữa….
Tiếng súng và tiếng chân bộ đội thình thịch đánh thức nhân dân Pê-tơ-rô-gơ-rát dậy. Trời quang mây nhưng còn tối, gió thổi giá lạnh, mang theo mùi tuyết. Sáng sớm, khác sạn quân đội và Sở điện báo bị những lực lượng quan trọng học sinh sĩ quan chiếm đóng, rồi lại lấy lại được sau một trận huyết chiến. Trung ương điện thoại bị thủy thủ bao vây. Họ dựng chướng ngại vật ngay giữa phố Moóc-xcai-a bằng hòm, thùng và những tấm tôn, hoặc nấp ở góc phố Gơ-rô-khô-vai-a và quảng trường Thánh I-dắc, cứ thấy cái gì động đậy là nổ súng. Thỉnh thoảng lại có một chiếc xe hơi mang cờ Hồng thập tự tiến đến và được các toán thủy thủ để cho đi qua...
Bạn đồng nghiệp An-bớt Rít-xơ Uy-li-am(1) của chúng tôi, lúc đó đang ở trong nhà Trung ương điện thoại, đi nhờ chiếc xe Hồng thập tự bề ngoài có vẻ như chở đầy thương binh ra khỏi nhà đó. Nhưng anh thấy sau khi đi loanh quanh trong thành phố, chiếc xe đi thẳng tời trường võ bị Mi-khai-lốp, đại bản doanh của bọn phản cách mạng. Trong sân, một sĩ quan Pháp hình như đứng chỉ huy mọi việc... Đó là cách chúng dùng để tiếp tế đạn dược lương thực cho Trung ương điện thoại. Rất nhiều xe Hồng thập tự giả mạo kiểu ấy chỉ dùng để liên lạc và tiếp tế cho bọn học sinh sĩ quan.
Bọn này có năm sáu chiếc xe ô tô bọc sắt, nguyên là của sư đoàn thiết giáp Anh cũ. Lúc qua quảng trường Thánh I-dắc, Lu-i-dơ Bơ-rai-ân(2) thấy một chiếc đi từ phía Bộ Tư lệnh Hải Quân tới và tiến về phía Trung ương điện thoại. Tới góc phố Gô-gôn, xe dừng lại. Vài thủy thủ, đứng nấp sau những đống gỗ, chĩa súng bắn. Ụ súng của chiếc xe quay ngay lại và súng máy bắn xả vào đống gỗ và đám đông. Ngay trong cái cổng mà bà Bơ-rai-ân đứng nấp, chết mất bảy người, trong số có hai em nhỏ. Thấy thế, những người thủy thủ thét to lên, xông ra khỏi chỗ nấp dưới làn mưa đạn; họ vây quanh con quái vật bằng sắt và xỉa lưỡi lê vào những lỗ châu mai, vừa xỉa vừa thét lên những tiếng ghê gớm... Tên lái xe kêu lên là đã bị thương. Họ bèn thả hắn ra; hắn lập tức chạy đến Viện Đu-ma để tố cáo bằng chứng mới mẻ này của sự “tàn ác” bôn-sê-vích... Trong đó những tên bị chết, có một sĩ quan Anh.
Sau đó, báo chí có nói đến một sĩ quan Pháp bị tóm trên một chiếc xe thiết giáp và bị đưa đến giam ở pháo đài Pi-tơ Pôn. Sứ quán Pháp vội vã cải chính, nhưng một ủy viên Hội đồng thành phố đã nói với tôi rằng chính ông ta đã cho thả tên sĩ quan đó.
Mặc dù thái độ chính thức của các sứ quán các nước đồng minh thế nào chăng nữa, nhưng chắc chắn rằng cá nhân các sĩ quan Anh và Pháp đã hoạt động mạnh; họ đến dự cả các buổi họp của ủy ban Cứu quốc và đóng vai quân sư.
Suốt ngày, trong nhiều khu xảy ra những cuộc giao chiến nhỏ giữa học sinh sĩ quan và xích vệ, và những trận đánh giữa các xe thiết giáp. Xa, gần, khắp mọi chỗ đều có tiếng súng nổ hàng loại, hoặc lẻ tẻ, và tiếng súng liên thanh. Các cửa hiệu đều hạ những mành sắt xuống, nhưng công việc buôn bán vẫn tiếp tục. Các rạp chiếu bóng ngoài cửa không thắp đèn nhưng trong thì chật ních. Xe điện vẫn chạy. Điện thoại vẫn gọi được, và khi gọi đến Trung ương điện thoại thì nghe rõ ràng tiếng súng nổ... Viện Xmon-ni bị cắt ra khỏi hệ thống điện thoại, nhưng Viện Đu-ma và ủy ban Cứu quốc vẫn luôn luôn liên lạc được với các trường học sinh sĩ quan và với Kê-ren-xki ở Xác-côi-ê Xê-lô.
Bảy giờ sáng, một đội tuần tra gồm binh lính, thủy thủ và xích vệ đến trường Vơ-la-đi-mia và cho bọn học sinh sĩ quan hai mươi phút để hạ khí giới. Tối hậu thư này bị bác bỏ. Một giờ sau, bọn học sinh sĩ quan định kéo quân ra, nhưng bị một loạt súng dữ dội từ góc phố Gơ-rê-bét-xcai-a và phố lớn bắn lui. Bộ đội Xô-viết vây chặt trường và nổ sung. Hai xe thiết giáp đi đi lại lại, quét vào trường hàng loạt súng máy. Bọn học sinh sĩ quan gọi điện thoại xin tiếp viện nhưng bọn Cô-dắc trả lời là không dám ra vì thước trại của chúng có những lực lượng thủy thủ quan trọng với hai khẩu đại bác. Trường Páp-lốp bị vây chặt. Còn học sinh sĩ quan trường Mi-khai-lốp phần lớn đã phải chiến đấu ở ngoài phố rồi...
Mười một giờ rưỡi có ba khẩu pháo kéo đến. Bức tối hậu thư thứ hai được bọn học sinh sĩ quan trả lời bằng cách giết hại sứ giả Xô-viết mang cờ trắng trong tay. Thế là lập tức các khẩu pháo nổ thật sự. Tường nhà trường thủng từng mảng lớn. Bọn học sinh sĩ quan chiến đấu một cách tuyệt vọng. Những đợt xích vệ hò hét tiến lên xung phong bị bắn ngã rạp... Kê-ren-xki trước đó đã gọi điện thoại từ Xác-côi-ê đến để cấm không được đàm phán với ủy ban quân sự cách mạng.
Tức giận vì sự thất bại và số thương vong, bộ đội Xô-viết giáng vào trường một trận bão lửa. Ngay các sĩ quan Xô-viết cũng không cản nổi trận bão thép ghê gớm đó. Một ủy viên Xmon-ni tên là Ki-ri-lốp định bắt ngừng bắn, nhưng xuýt nữa anh ta bị đập chết. Máu xích vệ đã sôi lên.
Lúc hai rưỡi, bọn học sinh sĩ quan kéo cờ trắng: chúng chịu hàng nếu được bảo đảm tính mạng. Bên này đồng ý. Hàng nghìn binh lính và xích vệ xông vào qua cửa sổ và các mạng tường thủng. Chưa ai kịp can thiệp thì năm học sinh sĩ quan đã bị đâm chết bằng lưỡi lê. Còn lại chừng hai trăm tên được dẫn đến pháo đài Pi-tơ Pôn, bằng từng toán nhỏ để tránh công chúng để ý. Dọc đường một toán bị quần chúng xông vào giết mất tám tên nữa... Trận này chết mất hơn một trăm lính và xích vệ...
Hai giờ sau, Viện Đu-ma nhận được tin điện thoại là toán quân chiến thắng ấy đang tiến về Trường kỹ sư. Chừng mười hai đại biểu Đu-ma mang những bản tuyên cáo mới nhất của ủy ban Cứu quốc tới gặp họ. Một số đại biểu đi không về... Các trường khác đều ra hàng không kháng cự gì và bọn học sinh sĩ quan ở đó đều được yên ổn dẫn về Pi-tơ Pôn hoặc Cơ-rông-xtát.
Trung ương điện thoại kháng cự đến chiều. Nhưng rút cục các thủy thủ cũng chiếm được, dưới sự yểm hộ của một chiếc xe thiết giáp. Các cô điện thoại viên sợ hết vía, vừa chạy tán loạn vừa kêu la inh ỏi. Bọn học sinh sĩ quan rứt hết quân hàm vứt đi để khỏi bị lội, và một tên để nghị với Uy-li-am đổi cho y chiếc áo choàng, muốn lấy cái gì cũng được. “phen này thì chúng giết hết chúng tôi mất!”, chúng kêu lên như vậy, vì số lớn trong bọn chúng trước đây ở Cung điện Mùa Đông đã thề trên danh dự là sẽ không cầm vũ khí chống lại nhân dân nữa. Uy-li-am đề nghị đứng trung gian đàm phán hộ nếu chúng tha An-tô-nốp. Chúng đồng ý, An-tô-nốp và Uy-li-am đứng lên nói chuyện với anh em thủy thủ chiến thắng đang tức điên lên vì những tổn thất của họ. Lại một lần nữa, bọn học sinh sĩ quan được tự do rút lui... Nhưng cũng có một vài tên, trong lúc hốt hoảng định trèo lên mái trốn hoặc chui vào nấp ở tầng thượng bị tóm cổ và ném xuống đường.
Mệt nhừ và máu me đầy mình, nhưng chiến thắng, các thủy thủ và công nhân tiến vào phòng máy. Khi thấy các cô điện thoại viên xinh đẹp tụ tập ở đấy, họ đứng dừng lại, ngượng ngập và vụng về. Không một ai hành hạ hoặc làm nhục các cô gái đó. Thoạt tiên các cô hốt hoảng chạy trốn vào các xó xỉnh, nhưng đến khi thấy không ai làm gì, các cô lại lên giọng : “Gớm chưa, quân bẩn thỉu! quân ngu dốt! quân vũ phu!...” Thủy thủ và xích vệ rất lúng túng không biết xử trí ra sao. Các ả lại càng được thể, vừa vùng vằng mặc áo đội mũ vừa cất giọng chua như giấm : “Đồ vũ phu! đồ lợn!” Đưa đạn và băng bó cho các học sinh sĩ quan hào hoa phong nhã nên thơ biết bao! Toàn là con nhà dòng dõi quyền quý, lại chiến đấu để láy lại ngôi báu cho Nga Hoàng yêu dấu! Còn cái bọn này? Rặt những thợ thuyền thô lỗ, bọn nhà quê, bọn dân đen vô học...
Vít-sơ-ni-ác, ủy viên ủy ban quân sự cách mạng, cố thuyết phục các cô điện thoại viên ở lại. Anh ta tận dụng mọi phép lịch sự: “Cho tới nay họ đối đãi với các cô chẳng ra cái gì. Sở điện thoại thuộc quyền Viện Đu-ma thành phố. Họ trả cho các cô 60 rúp một tháng thì bắt làm việc tới mười giờ một ngày, có khi còn hơn thế... Bắt đầu từ nay mọi sự sẽ thay đổi. Chính phủ có ý định sáp nhập Sở điện thoại vào bộ Bưu điện. Lương các cô sẽ lập tức tăng lên 150 rúp và số giờ làm việc sẽ giảm. Các cô thuộc giai cấp cần lao, các cô có quyền sung sướng...”
Giai cấp cần lao à! Gớm chưa! Thằng cha này định cho chúng ta là cùng một guộc với tụi... dã man này chắc? Nó định yêu cầu chúng ta ở lại ư? Có trả một nghìn rúp cũng chả thèm ở!... Các cô điện thoại viên cong cớn đi ra.
Các công nhân viên, các người mắc dây, các thợ phụ ở lại. Nhưng điện thoại là một chuyện sống còn, phải có người điều khiển các bảng phích cắm. Chỉ có chừng dăm sáu cô điện thoại viên chịu ở lại. Chừng một trăm binh lính, thủy thủ, công nhân, xung phong làm việc. Sáu cô điện thoại viên chạy ngược chạy xuôi chỉ bảo hết người này đến người khác, vừa giúp họ, vừa mắng mỏ... Mọi việc ì ạch chạy dần, các đường dây dần dân lên tiếng. Việc cấp thiết nhất là phải nối Xmon-ni với các trại lính và các xưởng máy; sau đó phải cắt các đường dây của Viện Đu-ma và các trường võ bị... Về chiều tin tức về việc vừa xảy ra làn tràn khắp trong tỉnh. Hàng trăm tên tư sản lên giọng cáu kỉnh: “Đồ ngu si! quân chó má! liệu chúng mày đứng vững được bao lâu? Cứ đợi quân Cô-Dắc đến sẽ biết tay nhau ngay”.
Hoàng hôn xuống. Gió thổi trên đại lộ Nép-xki vắng ngắt. Trước cửa nhà thờ Ca-dăng, một đám đông tụ tập tranh luận không dứt; vài người thợ, một ít binh lính, nhưng phần lớn là người buôn bán và viên chức.
“Lê-nin chẳng giảng hòa được với Đức đâu!”, có người kêu lên như vậy. Một người lính nóng nảy cãi lại: “Thế thì tại ai? Tại cái thằng khốn kiếp Kê-ren-xki của các anh, cái thằng tư sản khốn nạn! cho nó cút đi đâu thì cút! chúng tôi không cần đến nó! Chúng tôi muốn Lê-nin!”.
Trước viện Đu-ma, một sĩ quan đeo băng tay trắng vừa to tiếng chửi rủa vừa xé các bản cáo thị dán ở tường. Một bản cáo thị viết:
CÁC THÀNH VIÊN BÔN-SÊ-VÍCH CỦA HỘI ĐỒNG THÀNH PHỐ GỬI NHÂN DÂN PÊ-TƠ-RÔ-GƠ-RÁT
Trong giờ phút nghiêm trọng này, đáng lẽ Viện Đu-ma thành phố phải hết séc cố gắng kêu gọi dân chúng bình tĩnh, đảm bảo lương thực và các nhu yếu phẩm cho họ, thị bọn xã hội cách mạng cánh hữu và bọn K.Đ đã quên nhiệm vụ, đã biến Viện Đu-ma thành một hội nghị phản cách mạng và định kích động một bộ phận dân chúng đứng lên xung đột với bộ phận kia để hòng dọn đường cho thắng lợi của bọn Coóc-ni-lốp, Kê-ren-xki. Đáng lẽ làm tròn những nghiệm vụ tối thiểu của chúng thì bọn xã hội cách mạng cánh hữu và bọn K.Đ, đã khiến Viện Đu-ma trở thành một võ đài đấu tranh chính trị chống đối với các Xô-viết đại biểu công nông binh, chống chính phủ cách mạng của hòa bình, bánh mì, và tự do.
Hỡi các công dân Pê-tơ-gơ-rát! Chúng tôi, những thành viên Bôn-xê-vích của hội đồng thành phố những người đã được các người bỏ phiếu bầu ra, chúng tôi muốn các người biết rằng bọn xã hội cách mạng cánh hữu và bọn K.Đ đã đi vào con đường hoạt động phản cách mạng, rằng chúng đã bỏ rơi nhiệm vụ và đưa dân chúng đến đói khổ và nội chiến. Chúng tôi, những người đã được 183.000 phiếu bầu, thấy rằng nhiệm vụ của chúng tôi là phải kêu gọi những người đã bỏ phiếu cho chúng tôi chú ý tới những việc đang xảy ra ở Viện Đu-ma. Chúng tôi tuyên bố không chịu trách nhiệm về những hậu quả tai hại và không thể nào tránh được do hành động của Viện này...
Xa xa, thưa thớt vài tiến súng, nhưng thành phố đã trở lại yên tĩnh, lặng lẽ, như mệt nhoài sau mấy cơn sốt vừa qua.
Trong phòng Ni-cô-lai, buổi họp của Viện Đu-ma kết thúc. Cả đến cái Viện đáo để này cũng hình như mệt mỏi. Các ủy viên luôn luôn mang tin đến: Trung ương điện thoại bị chiếm, các trận đánh nhau ngoài đường phố, trường võ bị Vơ-la-đi-mia thất thủ... Tơ-rúp tuyên bố : “Viện Đu-ma ủng hộ nền dân chủ trong cuộc chiến đấu chống áp chế và bạo lực : nhưng dù ai thắng chăng nữa, Viện cũng sẽ không công nhận sự hành hình không xét xử hoặc sự tra tấn...” Nghe vậy, đảng viên K.Đ. Cô-nốp-xki, một lão già vẻ mặt cay độc, lên tiếng trả lời: “Khi quân đội của chính phủ hợp pháp tiến vào Pê-tơ-rô-gơ-rát, họ sẽ đem bắn bọn phiến loại, và như thế sẽ không phải là hành hình không xét xử đâu”. Cả phòng lên tiếng phản đối, kể cả đảng của lão ta.
Không khí đầy vẻ hoài nghi và chán nản. Phản cách mạng đang ở thế lùi. ủy ban Trung ương của đảng xã hội cách mạng đã bỏ phiếu không tín nhiệm ngay chính những người đại diện của nó, và cánh tả bắt đầu thắng thế. Áp-xen-ti-ép xin từ chức.
Một liên lạc đến báo là phái đoàn được cử ra ga để đón Kê-ren-xki đã bị bắt. Ngoài phố nghe thấy tiếng đại bác ầm ĩ xa xa về phía Tây và Tây-Nam. Vẫn chưa thấy Kê-ren-xki tới.
Chỉ mới có ba tờ báo xuất bản : tờ Sự Thật, tờ Sự nghiệp nhân dân và tờ Đời mới. Cả ba tờ dành rất nhiều chỗ cho chính phủ liên hiệp mới. Cơ quan của đảng xã hội cách mạng muốn có một chính phủ không có cả đảng viên K.Đ lẫn đảng viên Bôn-sê-vích. Goóc-ki thì lạc quan: Xmon-ni đã nhượng bộ, như thế tức là sẽ có một chính phủ thuần túy xã hội, gồm đủ mọi thành phần, trừ bọn tư sản. Còn tờ Sự Thật thì mỉa mai:
Thật chỉ đáng tức cười trước một cuộc liên minh giữa những đảng phái chính trị phần lớn gồm những nhóm nhà báo nhỏ thân tư sản và có một quá khứ bẩn thỉu, mà cả công nhân lẫn nông dân đã bỏ rơi. Liên minh của chúng ta là liên minh mà chúng ta đã tự thành lập lấy, liên minh của đảng cách mạng của giai cấp vô sản với quân đội cách mạng và nông dân nghèo.
Trên một bản cáo thị kiêu căng, Công đoàn đường sắt dọa sẽ đình công nếu không có một sự thỏa hiệp :
Những người chiến thắng thật sự trong những trận đấu tranh này, những người cứu vớt những gì còn lại của tổ quốc, sẽ không phải là nhóm bôn-sê-vích, không phải ủy ban Cứu quốc, cũng không phải quân đội của Kê-ren-xki, mà là chúng tôi, Công đoàn đường sắt...
Xích vệ sẽ không đủ khả năng quản lý một công việc phức tạp như công việc của ngành đường sắt; còn chính phủ lâm thời thì đã tỏ ra hoàn toàn thể nền dân chủ...

[Cartograph]

Viện Xmon-ni vẫn hừng hực sinh khí, đầy nghị lực vô tận của con người.
Ở trụ sở các công đoàn, Lô-dốp-xki giới thiệu tôi với một đại biểu công nhân xe lửa đường Ni-cô-lai. Anh này nói với tôi là công nhân đã họp những mít tinh khổng lồ để lên án hành động của những lãnh tụ của họ. Anh đập tay xuống bàn nói lớn: “Tất cả chính quyền về tay các Xô-viết! Bọn theo chủ nghĩa “đến cùng” ở ủy ban trung ương nối giáo cho Coóc-ni-lốp. Họ định gửi một phái đoàn tới bộ Tổng tham mưu quân đội nhưng chúng tôi đã chặn phái đoàn lại ở Min-xơ-cơ... Bộ phận chúng tôi đòi triệu tập một hội nghị toàn Nga, nhưng bọn họ không chịu...”.
Trong các Xô-viết và các ủy ban quân đội, tình trạng cũng như vậy. Trong khắp nước Nga, các tổ chức dân chủ theo nhau rạn nứt và thay đổi. Các hợp tác xã cũng bị giằng xé bởi những cuộc đấu tranh nội bộ. Ủy ban chấp hành các đại biểu nông dân phải ngừng họp giữa những cuộc tranh luận giông bão. Ngay cả đến bọn Cô-dắc cũng bắt đầu lục đục...
Trên tầng thượng của Viện Xmon-ni, ủy ban quân sự cách mạng ra sức làm việc, không lúc nào nghỉ. Khi đến ai cũng tươi tỉnh khỏe khoắn; nhưng đêm lại ngày, ngày lại đêm, họ lao mình vào bộ máy ghê gớm đó, và khi dời ủy ban, ai nấy đầu váng mắt hoa, nói không ra tiếng, người ngợm bẩn thỉu, chỉ kịp lăn ra sân ngủ thiếp đi, ủy ban Cứu quốc đã bị đặt ra ngoài vòng pháp luật. Trên sân Viện đầy những chồng tuyên cáo:
... Bọn âm mưu lâm loạn, vì chẳng được ai ủng hộ trong quân đội cũng như trong giai cấp công nhân, chỉ trông cậy vào một cuộc tấn công thình lình. Nhưng chuẩn ủy Bơ-la-gông-ra-vốp, ủy viên pháo đài Pi-tơ Pôn, đã kịp thời khám phá kế hoạch của chúng, nhờ sự cảnh giác cách mạng của một xích vệ hiện đang điều tra để rõ tên. Đầu mối cuộc âm mưu này là ủy ban Cứu quốc. Tên đại tá Pôn-cốp-ni-cốp đã nhận quyền chỉ huy quân đội, và các lệnh đều do tên Gốt, trước đây là ủy viên ủy ban trung ương Xô -viết toàn Nga cũ, được ta thả ra sau khi đã thề danh dự.
Ủy ban quân sự cách mạng đưa những sự việc này ra để nhân dân Pê-tô-rô-rát rõ, và ra lệnh bắt những kẻ dính líu đến âm mưu đó và đưa chúng ra trước tòa án quân sự cách mạng...
Từ Mát-xcơ-va có tin đến là bọn học sinh sĩ quan và bọn Cô-dắc đã vây điện Crem-li và đòi quân đội xô-viết hạ vũ khí. Các lực lượng xô-viết đã đồng ý, nhưng lúc ra khỏi điện Crem-li thì bị chúng đánh úp và tiêu diệt. Những lực lượng bôn-sê-vích nhỏ hơn bị đánh bật ra khỏi Trung ương điện thoại và điện báo, bọn học sinh sĩ quan hiện giữ được trung tâm thành phố... Nhưng quanh chúng, bộ đội xô-viết đã tập hợp lại. Các cuộc giao tranh trong phố phát triển mạnh; mọi cố gắng thỏa hiệp đã thất bại... Các Xô-viết có chừng một vạn lính trong quân đội thường trú và một số xích vệ; chính phủ có sáu nghìn học sinh sĩ quan, hai nghìn rưởi Cô-dắc và hai nghìn bạch vệ.
Xô-viết Pê-tơ-rô-gơ-rát đang họp, và ở phòng gần đấy là ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga mới đang nghiên cứu những sắc lệnh và mệnh lệnh của Hội đồng ủy viên nhân dân tới tấp gửi từ trên gác xuống. Trong số những sắc lệnh đó, có những sắc lệnh về ngày làm việc tám giờ, và “dự án một nền giáo dục nhân dân” của Lu-nát-sác-xki. Chỉ có chừng vài trăm đại biểu tham dự hai hội nghị này, phần lớn đều võ trang. Viện Xmon-ni hầu như vắng ngắt, trừ những bộ đội canh gác đang đặt súng máy ở các khe cửa sổ hai bên sườn Viện.
Một đại biểu công đoàn đường sắt phát biểu ở ủy ban xô-viết toàn Nga: “Chúng tôi không chuyên chở quân đội cho đảng phái nào cả... Chúng tôi đã cử một phái đoàn tới gặp Kê-ren-xki để báo cho hắn biết là nếu hắn cứ tiếp tục tiến về Pê-tơ-rô-gơ-rát, chúng tôi sẽ cắt đứt đường giao thông của hắn”. Anh ta kết luận bằng cái luận điệu quen thuộc, là đề nghị họp hội nghị các đảng phái xã hội để thành lập chính phủ mới.
Ca-mê-ni-ép trả lời thận trọng. Nhóm bôn-sê-vích rất vui lòng tham dự một hội nghị như vậy. Nhưng trọng tâm vấn đề không phải là thành phân một chính phủ mới, mà là nó có công nhận chương trình của Đại hội Xô-viết hay không... ủy ban trung ương Xô-viết toàn Nga đã thảo luận về bản tuyên ngôn của nhóm xã hội cách mạng cảnh tả và nhóm xã hội dân chủ quốc tế chủ nghĩa và đã đồng ý với một đề nghị đại diện theo tỷ lệ ở hội nghị, ngay cả đối với những đại biểu các ủy ban quân đội và các Xô-viết nông dân...
Trong phòng họp lớn, Tơ-rốt-xki điểm lại các việc đã xảy ra trong ngày: “chúng ta đã đề nghị bọn học sinh sĩ quan ở trường Vơ-la-đi-mia ra hàng. Chúng ta muốn tránh đổ máu. Nhưng nay máu đã đổ rồi thì chỉ còn một con đường là đấu tranh đến cùng. Nếu nghĩ rằng chúng ta có thể thắng được bằng một con đường khác thì thật là trẻ con... Giờ phút quyết liệt đã tới. Mọi người đều phải cộng tác với ủy ban quân sự cách mạng, phát giác những kho chứa dây thép gai, dầu xăng, khi giới... Chúng ta đã nắm chính quyền, phải giữ lấy nó”.
Tên men-sê-vích I-óp-phê định đọc một bản tuyên bố của đảng y, nhưng Tơ-rốt-xki không chịu để mở ra một “cuộc thảo luận về nguyên tắc”. ông nói: “Bây giờ các cuộc tranh luận sẽ được quyết định ở ngoài đường phố. Bước quyết liệt đã đi rồi. Tất cả chúng tôi, và đặc biệt là tôi, chịu trách nhiệm về những việc đang xảy ra”.
Có những binh lính từ mặt trận và từ Gát-si-na trở về phát biểu ý kiến. Một người lính trong tiểu đoàn xung phong của sư đoàn pháo binh 481 nói: “Khi binh lính ngoài chiến hào biết những tin này, họ sẽ hô to : Đây đúng là chính phủ của chúng tôi!”.
Một học sinh sĩ quan ở Pê-te-hốp tuyên bố rằng anh ta và hai người bạn đã từ chối không tấn công các Xô-viết; và khi các bạn của anh từ Cung điện Mùa Đông trở về, họ đã cử anh là ủy viên của họ, và phái anh tới Xmon-ni để đề nghị cho họ ủng hộ cách mạng “chân chính”...
Rồi Tơ-rốt-xki lại đứng lên, hết ra lệnh lại trả lời các câu hỏi, sôi nổi và không biết mỏi mệt. Ông ta nói : “Để đè bẹp công nông binh, giai cấp tư sản hèn hạ sẵn sàng liên minh với cả quỷ sứ! Trong hai ngày nay; đã xảy ra nhiều vụ say sưa be bét. Các đồng chí, đừng uống rượu! Sau tám giờ tối, đừng ai ra đường, trừ những đội tuần tra. Sẽ cho khám xét những chỗ khả nghi, và đâu thấy rượu sẽ hủy. Phải thẳng tay với bọn lái rượu...”.
Lúc đó, ủy ban quân sự cách mạng ra lệnh triệu tập phái đoàn khu Vi-bo, rồi phái đoàn công nhân xưởng Pu-ti-lốp. Cả hai đều đến ngay. Tơ-rốt-xki lại nói: “Mỗi cán bộ cách mạng bị giết sẽ có năm tên phản cách mạng phải đền mạng!”.
Chúng tôi quay trở lại thành phố. Viện Đu-ma đèn sáng choang, người lũ lượt kéo vào, ở hành lang lớn tầng dưới vang tiếng than vãn rền rĩ; người ta chen chúc nhau trước tấm bảng thông cáo lớn, trên đó dán danh sách những học sinh sĩ quan chết trong ngày hôm đó, hay nói cho đúng hơn là bị người ta cho là chết, vì phần lớn những người chết lại thấy xuất hiện ra, hoàn toàn khỏe mạnh, ở phòng A-lếch-xăng, trên từng trên, ủy ban Cứu quốc vẫn họp. Có mặt nào là sĩ quan đeo ngù vai vàng đỏ, nào những bộ mặt trí thức quen thuộc của nhóm men-sê-vích và xã hội cách mạng, nào các nhà ngoại giao và các chủ nhà băng mắt sắc và bụng phệ, nào các công chức của chế độ cũ, nào các bà áo quần sang trọng...
Các cô điện thoại viên đến kể lại những việc xảy ra. Trông các cô nối đuôi nhau lên diễn đàn mà thương hại : ăn mặc cố làm ra vẻ lịch sự, nhưng chân đi giày thủng và mặt mũi hốc hác. Cô nào cố nấy được nghe tiếng vỗ tay của giới thượng lưu Pê-tơ-rô-gơ-rát (nào là sĩ quan, nào bọn nhà giàu, nào bọn tai to mặt lớn trong giới chính trị) đều sung sướng đến đỏ mặt, cố mà tả những nỗi đau khổ mà giai cấp vô sản đã bắt các cô phải chịu, và giãi bày tấm lòng trung thành với chế độ cũ, với trật tự sẵn có, với sức mạnh...
Viện Đu-ma lại họp trong phòng Ni-cô-lai. Viện thị trưởng tuyên bố một cách lạc quan là các trung đoàn của Pê-tơ-rô-gơ-rát đã bắt đầu hối hận về những hành động của họ; công cuộc tuyên truyền tiến triển tốt... Bọn phái viên đi đi về về, khi đưa tin vè những hành động tàn hốc của những người bôn-sê-vích, khi đi điều đình cho bọn học sinh sĩ quan, khi đi điều tra. Tơ-rúp nói: “Thắng được bọn bô-sê-vích là do sức mạnh tinh thần chứ không phải lưỡi lê.”.
Trong khi đó, trên mặt trận cách mạng, không phải mọi việc đều tốt đẹp. Kẻ thù đã đưa đến những đoàn xe lửa bọc sắt, có đại bác. Các lực lượng Xô-viết, phần lớn gồm những xích vệ không có kinh nghiệm chiến đấu, không có sĩ quan, mà cũng chẳng có kế hoạch. Chỉ mới thêm được có năm nghìn lính chính quy; phần còn lại của bộ đội thường trú hoặc còn bận dẹp cuộc nổi loạn của bọn học sinh sĩ quan, hoặc phải canh gác, hoặc còn chần chừ. Mười giờ tối, Lê-nin phát biểu ở một cuộc mít tinh các đại biểu các trung đoàn của thành phố: Tuyệt đại đa số biểu quyết chiến đấu. Một ủy ban gồm năm người lĩnh được bầu ra để làm bộ tham mưu và sáng tinh sương, các trung đoàn dời khỏi doanh trại, sẵn sàng chiến đấu... Trên đường về nhà, tôi thấy họ đi qua các phố vắng ngắt của thành phố đã được chinh phục, chân lính lão luyện bước đều, lưỡi lê sắp hàng thẳng tắp.
Đồng thời, ở đại bản doanh Công đoàn đường sắt, ở phố Xa-đô-vai-a, hội nghị các đảng xã hội họp để thành lập chính phủ mới. Nhân danh nhóm giữa các men-sê-vích, A-bơ-ra-mô-vích tuyên bố rằng nên xí xóa những việc đã qua, không có ai thắng ai bại. Tất cả những nhóm phái tả đồng ý. Nhân danh cánh hữu men-sê-vích, Đan đề nghị với nhóm bôn-sê-vích hoãn chiến theo những điều kiện sau đây : Tước vũ khí của xích vệ. Đặt bộ đội thường trú của Pê-tơ-rô-rơ-rát dưới quyền Viện Đu-ma, cấm bộ đội Kê-ren-xki không được bắn một phát súng hoặc bắt bớ một ai, thành lập chính phủ gồm tất cả các đảng phái xã hội trừ nhóm bôn-sê-vích. Nhân danh Xmon-ni, Ri-a-da-nốp và Ca-mê-ni-ép trả lời rằng có thể nhận được một chính phủ liên hiệp tất cả mọi đảng phái, những phản đối những đề nghị của Đan. Nhóm xã hội cách mạng không thống nhất ý kiến, nhưng còn ủy ban chấp hành các Xô-viết nông dân và nhóm xã hội binh dân thì khăng khăng không chịu nhận cho nhóm bôn-sê-vích tham gia... Sau một cuộc tranh luận kịch liệt, đành giao cho một ủy ban nhiệm vụ thảo một kế hoạch có thể đứng vững được.
ủy ban cãi cọ suốt đêm, suốt ngày hôm sau, rồi cả suốt đêm hôm sau. Trước đây, đã có một lần, vào ngày 9 tháng 11, Mác-tốp và Goóc-ki cũng đã cố gắng hòa giải như vậy; nhưng lần đó vì Kê-en-xki tới gần và ủy ban Cứu quốc hoạt động mạnh, nên cánh hữu men-sê-vích, bọn xã hội cách mạng và bọn xã hội bình dân đã thình lình bỏ họp. Lần này thấy bọn học sinh sĩ quan bị đè bẹp, chúng run sợ...
Ngày thứ hai, 12 là một ngày chờ đợi. Toàn thể nước Nga chăm chú nhìn vào cánh đồng màu xám ở cửa ngõ Pê-tơ-rô-gơ-rát, nơi mà toàn thể lực lượng có thể huy động được của chế độ cũ chạm trán với sức mạnh chưa được tổ chức của chế độ mới, mà chưa ai từng biết. ở Mat-xcơ-va, đã tạm hoãn chiến; hai bên đàm phán và chờ đợi kết quả của ván cờ đánh ở thủ đô. Những đại biểu dự Đại hội Xô-viết lao mình vào những chiếc tàu tốc hành đưa họ đi tới tận biên giới châu á, về địa phương của họ, mang theo cái thập tự lửa của cách mạng. Tin tức về sự kỳ diệu mới xảy ra lan đi như những làn sóng, ngày càng rộng, đi khắp nước; các tỉnh thành, làng mạc, các thôn xóm xa xăm bắt đầu rộn rịp nổi lên; khắp mọi nơi, những Xô-viết và ủy ban cách mạng đứng lên chống các Đu-ma, các dem-xtơ-vô và các ủy viên chính phủ; xích vẹ đứng lên chống bạch vệ; người ta đánh nhau ngoài phố, người ta cãi cọ sôi nổi... Kết quả là tùy thuộc ở Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Xmon-ni hầu như rỗng tuyếch, nhưng Viện Đu-ma lại đầy ắp những người và ồn ào, nhộn nhịp. Lão thị trưởng già lúc nào cũng trịnh trọng, lên tiếng phản đối bản tuyên ngôn của các thành viên bôn-sê-vích của hội đồng thành phố: “Viện Đu-ma không phải là một trung tâm phản cách mạng. Viện Đu-ma không tham gia vào việc đấu tranh giữa các đảng phái. Trong lúc nước Nga không có chính quyền hợp pháp, thì chỗ dựa độc nhất của trật tự là chính quyền tự trị của thành phố. Dân lành công nhận nó; các sứ quán ngoại quốc chỉ công nhận những văn kiện mang chữ ký của thị trưởng thành phố. Tâm lý chung châu Âu không công nhận một tình trạng nào khác, vì chính quyền tự trị của thành phố là cơ quan duy nhất có thể bảo vệ quyền lợi của các công dân. Thành phố có nhiệm vụ phải dung nạp tất cả mọi tổ chức muốn được dung nạp. Vậy thì Viện Đu-ma không thể cấm phát hành bất cứ tờ báo nào trong phạm vi tòa nhà của Viện. Phạm vi hoạt động của chúng ta đang mở rộng và chúng ta cần được hoàn toàn tự do hành động; cả hai phe đều phải kính trọng quyền lợi của chúng ta... Chúng ta tuyệt đối trung lập! Khi các học sinh sĩ quan chiếm được Trung ương điện thoại, đại tá Pôn-cốp-ni-cốp ra lệnh cắt mọi đường dây tới Xmon-ni, nhưng vì tôi phản đối nên điện thoại vẫn hoạt động...”.
Có tiếng cười chế giễu từ các hàng ghế bôn-sê-vích, và tiếng nguyền rủa từ các hàng ghế phía hữu. Thị trưởng Sơ-rai-đơ nói tiếp : “ấy thế mà họ lại coi chúng ta là phản cách mạng và tố cáo với dân chúng như vậy. Họ lấy của chúng ta những phương tiện vận tải bằng cách cướp những chiếc xe hơi cuối cùng của chúng ta. Nếu thành phố bị nạn đói thì đó sẽ không phải lỗi ở chúng ta. Những lời phản kháng của chúng ta không đi tới đâu...”.
Cô-bô-dép, thành viên bôn-sê-vích của Hội đồng thành phố, tỏ vẻ không tin việc ủy ban quân sự cách mạng trưng dụng xe hơi của thành phố là có thật; ngay giả dụ có thật chăng nữa thì cũng chỉ là do một vài cá nhân không có thẩm quyền và do trường hợp cấp thiết. Ông nói tiếp : “Vị thị trưởng nói rằng chúng ta không nên biến những phiên họp của Viện Đu-ma thành những cuộc mít tinh chính trị. Nhưng nhóm men-sê-vích và nhóm xã hội cách mạng chẳng làm gì khác hơn ở đây là tuyên truyền đảng phái; ở cửa vào họ phát những báo chí hợp pháp của họ, tờ Tia sáng, tờ tiếng nói binh lính, tờ Báo công nhân, toàn một giọng xúi giục nổi loạn. Nếu chúng tôi, những người bôn-sê-vích, cũng đem phát báo ở đây thì sẽ ra sao? Nhưng chúng tôi sẽ không làm thế, vì chúng tôi kính trọng Viện Đu-ma. Chúng tôi đã và không công kích chính quyền tự trị của thành phố. Nhưng nếu các ông đã làm một bản kêu gọi nhân dân thì chúng tôi cũng có quyền làm như thế...”.

[Cartograph]

Sau đó là tên K. Đ. Sin-ga-ri-ốp lên diễn đàn. Y tuyên bố không thể tranh luận được với những kẻ đáng lẽ phải đem ra xử về tội phản nghịch. Và y đề nghị trục xuất mọi thành viên bôn-sê-vích ra khỏi Viện Đu-ma. Nhưng đề nghị này phải hoãn biểu quyết vì không tìm ra được lỗi nào của các thành viên bôn-sê-vích, và vì họ đều có chức vụ trong chính quyền thành phố.
Lúc đó, hai tên men-sê-vích quốc tế chủ nghĩa tuyên bố rằng bản tuyên ngôn của các thành viên bôn-sê-vích là một sự trực tiếp xui giục chém giết. Pin-ki-ê-vích nói: “Nếu mọi hành động chống lại nhóm bôn-sê-vích đều bị gọi là phản cách mạng thì tôi không thấy cách mạng và vô chính phủ kháu nhau ở chỗ nào... Nhóm bôn-sê-vích trông mong ở sức mạnh tinh thần của chúng ta. Chúng ta phản đối mọi hành vi bạo lực bất cứ từ đâu đến, vì nhiệm vụ của chúng ta là tìm ra một lối thoát hòa bình:”.
Na-da-ri-ép nói: “Bản cáo thị dán ngoài phố dưới đầu đề Vạch mặt chúng ra xúi giục dân chúng tàn sát những người men-sê-vích và xã hội cách mạng, là một những người men-sê-vích và xã hội cách mạng, là một tội ác mà bọn bôn-sê-vích các anh không đời nào gột rửa sạch. Những việc thảm khốc đã qua chỉ là mở đầu cho những cuộc thảm sát khác mà các anh chuẩn bị bằng bản cáo thị ấy... Trước đây tôi vẫn cố gắng hòa giải các anh với các đảng phái khác, nhưng giờ đây đối với các anh tôi chỉ còn lòng khinh bỉ!”.
Bị nhục mạ, những thành viên bôn-sê-vích của hội đồng thành phố đứng phắt dậy và đối đáp dữ dội lại với những lời nói căm thù và bộ điệu đe dọa của đối phương...
Lúc bước ra khỏi phòng họp, tôi gặp tên men-sê-vích Gom-béc, kỹ sư trưởng của thành phố, và ba bốn nhà báo. Họ đều có vẻ phấn khởi lắm, và bảo tôi : “Ông xem đấy, bọn nhát gan này sợ chúng tôi. Chúng không dám bắt Viện Đu-ma. Cái ủy ban quân sự cách mạng của chúng không dám cử một tên ủy viên nào đến đây. Hôm nay ở góc phố Xa-đô-vai-a, tôi thấy một tên xích vệ định cấm một chú bé dán tờ Tiếng nói binh lính. Thằng bé cười vào mũi nó, còn đám đông thì định đập chết thằng kẻ cướp ấy. Lúc này chỉ còn là vấn đề một vài giờ nữa thôi. Giả thử Kê-ren-xki không tới chăng nữa, chúng cũng không thể có đủ người để lập nổi chính phủ. Thật là một bọn ấm ớ! Nghe nói chúng đang đánh lẫn nhau ở Xmon-ni!”.
Một anh bạn thuộc đảng xã hội cách mạng nói riêng với tôi: “Tôi biết chỗ ẩn nấp của ủy ban Cứu quốc. Anh có muốn gặp họ không?.
Hoàng hôn đã xuống. Thành phố đã trở lại vẻ mặt bình thường; các cửa hàng đều mở, đèn thắp sáng: ở ngoài phố, người ta đi dạo chơi bàn tán...
Tới số 86 phố Nép-xki, chúng tôi qua một cái cổng dẫn vào sân một tòa nhà rất to. Tới buồng 229, ông bạn tôi gõ cửa với một lối gõ đặc biệt. Nghe tiếng chân người, tiếng cửa sập, rồi cửa vào hé mở, một khuôn mặt đàn bà thò ra, ngắm nghía chúng tôi một phút, rồi để chúng tôi vào. Người đàn bà coi bộ trầm tĩnh, tuổi thì trẻ đã qua, già chưa tới. Bà ta nói to : “Ki-rin, anh cứ ở lại!”
Trong phòng ăn, một ấm xa-mô-va nhả khói cạnh những đĩa đầy bánh mì và cá sấy. Từ đằng sau một chiếc màn cửa sổ, xuất hiện một người mặc quân phục, rồi một người nữa ăn mặc kiểu thợ thuyền từ một căn buồng nhỏ thò ra. Thấy một nhà báo Mỹ, họ coi bộ thích lắm. Với một vẻ hãnh diện, họ bảo tôi rằng nếu họ bôn-sê-vích tóm được họ ở đây thì thế nào cũng đem xử bắn. Họ không muốn nói tên, nhưng cả hai đều tự xưng là xã hội cách mạng. Tôi hỏi :”Sao báo chí của các ông đăng những tin bậy bạ như vậy?” Anh sĩ quan chẳng có vẻ mất lòng tí nào và trả lời : “Đúng thế, nhưng làm thế nào?” Hắn nhún vai : “Chắc các ông cũng đồng ý là chúng tôi phải tạo ra một tâm trạng nào đó trong dân chúng...” Anh kia ngắt lời : “Đây chỉ là một hành động hoàn toàn phiêu lưu của bọn bôn-sê-vích. Chúng không có những người trí thức. Các bộ sẽ không giúp chúng... Vả lại nước Nga không phải chỉ là một thành phố, đó là cả một nước... Chúng tôi biết chúng chỉ đứng được vài ngày nên đã quyết định ủng hộ kẻ địch mạnh nhất của chúng là Kê-ren-xki, và cộng tác với hắn để phục hồi trật tự”. Tôi nói: “Được rồi; nhưng tại sao các ông lại liên minh với bọn K.Đ?” Anh công nhân giả hiệu cười, chẳng úp mở gì: “Nói thật với ông, hiện nay quần chúng đi với bọn bôn-sê-vích. Hiện giờ chúng tôi không có hậu thuẫn. Giá muốn tập hợp vài anh lính cũng chịu. Khi giới cũng không nốt... Bọn bôn-sê-vích cũng có lý trong một chừng mực nào. Lúc này ở nước Nga chỉ có hai phe mạnh : một bên là bọn bôn-sê-vích, một bên là bọn phản động, bọn này đều nấp sau gấu áo của bọn K.Đ. Bọn K.Đ, tưởng lợi dụng được chúng tôi, nhưng thực ra là chúng tôi lợi dụng chúng. Khi chúng tôi đã lật được bọn bôn-sê-vích rồi thì sẽ quật lại bọn K.Đ”. “Thế nhóm bôn-sê-vích có được nhận vào chính phủ mới không” hắn gãi đầu: “Vấn đề quan trọng đấy. Tất nhiên nếu không cho vào thì chúng lại giở trò. Dù sao, ở hội nghị lập hiến chúng có thể đóng vai trọng tài, tất nhiên với điều kiện là họp được Hội nghị lập hiến”. Anh sĩ quan nói: “Vả lại, vấn đề này lôi theo vấn đề nhận bọn K.Đ. Vào chính phủ hay không, cũng vì những lý do đó. Ông biết rằng bọn K.Đ, thì không thích Hội nghị lập hiến, nhất là nếu có thể đè bẹp bọn bôn-sê-vích ngay từ giờ”. Hắn lắc đầu nói tiếp : “Đối với người Nga chúng tôi, làm chính trị không phải việc dễ. Người Mỹ các ông là chính trị gia từ trong tứng rồi; suốt đời các ông đã quen thuộc với chính trị. Còn chúng tôi thì mới chỉ biết chính trị là cái gì từ một năm nay”. Tôi hỏi: “Các ông cho Kê-ren-xki là người thế nào?” hắn trả lời : “ồ, Kê-ren-xki chịu trách nhiệm về những lỗi lầm của chính phủ lâm thời. Chính Kê-ren-xki đã bắt buộc chúng tôi phải nhận liên minh với tư sản. Nếu trước đây hắn chịu từ chức như hắn từng đe dọa, thì đã có một cuộc khủng hoảng nội các mười sáu tuần lễ trước ngày họp Hội nghị lập hiến, điều mà chúng tôi muốn tránh”, “nhưng rút cục đã chẳng thế là gì? “đúng rồi, nhưng chúng tôi làm sao mà biết trước được. Bọn Kê-ren-xki và bọn áp-xen-ti-ép đã lừa chúng tôi. Gốt con cấp tiến hơn. Tôi theo Tréc-nốp, đó mới thật là nhà cách mạng. Hôm nay, chính Lê-nin đã nói rằng ông ta không phản đối việc để Tréc-nốp vào chính phủ. Chúng tôi cũng muốn tống khứ cái chính phủ Kê-ren-xki, nhưng lại nghĩ rằng tốt hơn là chờ Hội nghị lập hiến... Lúc đầu tôi đi với bọn bôn-sê-vích. Nhưng ủy ban trung ương đảng tôi lại nhất trí biểu quyết chống lại nhóm đó thì tôi làm thế nào được? Đây là vấn đề kỷ luật của đảng... Độ tuần lễ nữa thì chính phủ bôn-sê-vích sẽ đổ; vậy nếu nhóm xã hội cách mạng đứng được ở ngoài mà chờ thì chẳng mất chút sức lực nào sẽ giành được chính quyền. Nhưng nếu chúng tôi chờ một tuần lễ nữa thì trong nước sẽ rối loạn đến mức bọn đế quốc Đức sẽ thắng mất. Vì vậy chúng tôi phải tiến hành cuộc nổi dậy mặc dầu mới chỉ được hai sư đoàn hứa hẹn ủng hộ, mà rồi họ cũng quay lại chống chúng tôi... Thế là chỉ còn bọn học sinh sĩ quan...” “nhưng bọn Cô-dắc thì sao? “Anh sĩ quan thở dài : “Họ có đụng đậy gì đâu. Mới đầu họ nói đồng ý hành động nếu có bộ binh ủng hộ. Lại còn nói thêm rằng vì một bộ phận Cô - dắc đã theo Kê-ren-xki nên họ cũng muốn đóng góp phần của họ... Họ cũng bảo rằng người ta cứ buộc cho họ là kẻ thù truyền kiếp của nền dân chủ... Thế rồi sau cùng, họ bảo chúng tôi : Những người bôn-sê-vích nói là sẽ không lấy ruộng đất của chúng tôi. Vậy thì chúng tôi có thể yên trí. Chúng tôi sẽ đứng trung lập”.
Trong lúc chúng tôi nói chuyện, có kẻ ra người vào luôn luôn, phần lớn là sĩ quan đã lột vứt hết lon. Chúng tôi trông thấy họ đứng ở phòng ngoài, và nghe thấy họ rì rầm bàn tán sôi nổi. Đôi lúc, qua một tấm rèm khép không kín, chúng tôi nhìn vào được phòng tắm và thấy một sĩ quan to béo, mặc quân phục đại tá ngồn trên chậu xí máy, đang viết trên đầu gối. Tôi nhận ra đại tá Pôn-cốp-ni-cốp, nguyên chỉ huy khu Pê-tơ-rô-gơ-rát, giá ai đem nộp cho ủy ban quân sự cách mạng ắt sẽ được một món tiền thưởng khổng lồ...
Anh sĩ quan nói : “Chương trình của chúng tôi à? Đây : Ruộng đất giao cho các ủy ban ruộng đất, thợ thuyền được đại diện trong việc kiểm sát công nghiệp, một chương trình hòa bình cương quyết, nhưng không phải là một bức tối hậu thư gửi toàn thế giới như bọn bôn-sê-vích đã làm. Bọn bôn-sê-vích không thể giữ nổi lời hứa với quần chúng, ngay cả quần chúng trong nước. Chúng tôi không đời nào để yên cho chúng làm như vậy... Chúng đã ăn cắp của chúng tôi chương trình ruộng đất để tranh thủ sự ủng hộ của nông dân. Thế là bất lương. Nếu trước đây chúng đợi Hội nghị lập hiến...” Anh kìa ngắt lời: “Vấn đề quan trọng không phải là Hội nghị lập hiến. Nếu bọn bôn-sê-vích định thành lập một nhà nước xã hội chủ nghĩa, thì trong mọi trường hợp chúng tôi không thể cộng tác với họ. Kê-ren-xki đã phạm một lỗi lớn. Hắn đã để lộ ý định cho bọn bôn-sê-vich biết, vì hắn đã báo ở Hội đồng cộng hòa là đã ra lệnh bắt bọn bôn-sê-vích...” Tôi hỏi: “Nhưng còn các ông thì các ông định làm gì bây giờ?” Hai anh chàng nhìn nhau: “Vài hôm nữa ông sẽ biết. Nếu chúng tôi đủ lực lượng quân đội ngoại mặt trận ủng hộ, chúng tôi sẽ không chịu thỏa thiệp với bọn bôn-sê-vích đâu. Nếu không, có lẽ chúng tôi sẽ bị bắt buộc phải...”.
Quay trở lại đại lộ Nép-xki, chúng tôi nhảy lên bậc lên xuống của một chuyến xe điện chật ních, chất nặng đến bục xe sát cả xuống đường, ì ạch đưa chúng tôi đến Xmon-ni.
Mi-ét-cốp-xki, một người bé nhỏ mảnh dẻ, ăn mặc chải chuốt gọn gàng, đi qua hàng lang, vẻ mặt lo lắng. Ông ta bảo chúng tôi rằng cuộc bãi công của các bộ đã bắt đầu tác hại. Thí dụ như Hội đồng ủy viên nhân dân đã hứa sẽ công bố các hiệp ước bí mật; nhưng tên công chức giữ những hiệp ước ấy, tên là Nê-ra-tốp, đã mang những tài liệu đó đi đâu mất. Người ta đoán là hắn đem giấu ở sứ quán Anh.
Phiền nhất là cuộc bãi công của các nhà ngân hàng. Men-din-xki nói: “Không có tiền thì chúng tôi bị bó tay. Phải trả lương cho các công nhân đường sắt, cho công nhân viên bưu điện. Các ngân hàng đều đóng cửa, kể cả Ngân hàng quốc gia, mấu chốt của tình thế. Tất cả công nhân viên các ngân hàng ở nước Nga đều đã bị mua chuộc... Nhưng Lê-nin vừa ra lệnh dùng bộc phá mở toang lối vào các hầm nhà Ngân hàng quốc gia, và vừa có một đạo sắc lệnh cho các ngân hàng tư nhân phải mở cửa sáng mai, nếu không thì chúng tôi sẽ mở lấy!”.
Xô-viết Pê-tơ-rô-gơ-rát hoạt động mạnh; trong phòng họp chật ních, hầu hết mọi người đều vũ trang. Tơ-rốt-xki nói : “Bọn Cô-dắc đã bỏ Xác-côi-ê Xê-lô (cả phòng vỗ tay vang dậy). Nhưng cuộc chiến đầu mới chỉ bắt đầu, ở Pun-cô-vô đã có những cuộc giao chiến dữ dội. Phải gửi tới đó mọi lực lượng ta có... Tin tức từ Mát-xcơ-va đến không được tốt. Điện Crem-li ở trong tay bọn học sinh sĩ quan, và công nhân chỉ có ít khí giới. Kết quả ra sao là tùy ở Pê-tơ-rô-gơ-rát. Ngoài mặt trận, những sắc lệnh về hòa bình và ruộng đất đã gây nên một phấn khởi lớn. Kê-ren-xki tung ra các chiến hào những câu chuyện nói là Pê-tơ-rô-gơ-rát chìm trong máu lửa, và bọn bôn-sê-vích tàn sát cả đàn bà, trẻ em. Nhưng chẳng một ai tin... Các chiến hạm Ô-lếch, Rạng đông, và Cộng hòa đều đậu ở sông Nê-va và chĩa đại bác lên vùng lân cận thành phố...”.

[Cartograph]

Có tiếng hỏi gay gắt : “Sao anh không ở ngoài mặt trận cùng với anh em xích vệ?” Tơ-rốt-xki trả lời ngay : “Tôi đi ra mặt trận đây!” và ông ta rời khỏi diễn đàn. Mặt hai tái đi một chút, ông ta đi lần theo mé bên phòng họp, bạn bè xúm xít vây quanh, và ra xe hơi đã đợi sẵn.
Đến lượt Ca-mê-ni-ép lên diễn đàn để trình bày công việc của hội nghị hòa giải các đảng phái. Ông ta nói rằng các đề nghị của bọn men-sê-vích đã bị bác bỏ. Ngay đến cả các bộ phận của Công đoàn đường sắt cũng biểu quyết chống lại... Ông ta nói: “Chúng ta đã chiếm được chính quyền, hoạt động của chúng ta lan ra khắp nước Nga, vậy mà chúng chỉ thèm ra cho chúng ta ba điều kiện “nhỏ bé” này thôi : 1) trả lại chính quyền; 2) làm cho binh lính cứ tiếp tục chiến tranh; 3) làm cho nông dân đừng nói đến chuyện ruộng đất gì cả nữa...”.
Lê-nin ra mặt một lúc để trả lời bọn xã hội cách mạng : “Chúng buộc cho ta là ăn cắp chương trình ruộng đất của chúng... Nếu thật như thế thì chúng ta hãy ngợi khen chúng. Chương trình này được việc cho chúng ta lắm”.
Buổi họp cứ tiếp diễn như vậy. Lần lượt, các lãnh tụ lên diễn đàn để giải thích, cổ vũ, hoặc bác bỏ những luận điệu sai lầm. Binh lính và công nhân cũng lần lượt lên diễn đàn, để giãi bày những điều trong khối óc con tim...
Những người đến dự luôn luôn luân chuyển. Thỉnh thoảng lại có tiếng gọi những đội viên của một đơn nào đó phải ra mặt trận. Những người khác lại đến thay, hoặc đội viên những đơn vị đến phiên về nghỉ, hoặc những người được đưa về hậu phương vì bị thương, hoặc những người đến Xmon-ni xin vũ khí. Gần ba giờ sáng, chúng tôi ra khỏi phòng họp và gặp Hon-dơ-man, ủy viên ủy ban quân sự cách mạng, đang chạy vội đến, mặt mày khác hẳn. Anh ta nắm lấy tay tôi kêu to : “Tốt lắm rồi! Đây anh xem!” Anh ta đưa cho chúng tôi một tờ giấy viết bút chì nguệch ngoạc, và khi thấy chúng tôi không đọc nổi, anh ta đọc to:
Pun-cô-vô, Bộ tư lệnh, 2 giờ mười phút sáng.
Đêm hôn 12 rạng ngày 13 tháng 11 từ nay là một đêm lịch sử. Âm mưu của Kê-ren-xki định đưa quân đội phản cách mạng đánh vào thủ đô của cách mạng đã bị hoàn toàn đẩy lùi. Kê-ren-xki lùi, chúng ta tiến. Binh lính, thủy thủ và công nhân Pê-tơ-rô-gơ-rát đã chứng tỏ rằng họ đầy đủ lực lượng và ý chí để củng cố uy quyền của nền dân chủ với vũ khí trong tay. Giai cấp tư sản âm mưu cô lập quân đội cách mạng. Kê-ren-xki âm mưu dùng quân Cô-dắc để bẻ gãy quân đội đó nhưng cả hai âm mưu đều đã thất bại thảm hại.
Lý tưởng vĩ đại của nền dân chủ công nông đã thắt chặt hàng ngũ quân đội và tôi luyện ý chí của nó. Từ nay cả nước sẽ tin tưởng vững chắc rằng chính quyền xô-viết không phải là một hiện tượng chốc lát; ưu thế của công nông binh là một sự kiện không gì phá hoại nổi. Thất bại của Kê-ren-xki là thất bại của bọn đại địa chủ, của bọn tư sản, của phe lũ Coóc-ni-lốp. Thất bại của Kê-ren-xki đã xác nhận rằng nhân dân được quyền có một cuộc đời hòa bình và tự do, được quyền có ruộng đất, bánh mì và chính quyền. Do sự anh dũng của mình, đơn vị ở Pun-cô-vô đã củng cố thêm sự nghiệp của cách mạng công nông. Không thể nào quay trở về dĩ vãng nữa. Chúng ta còn phải chiến đấu, còn gặp những trở ngại, còn phải hy sinh. Nhưng đường đã mở rộng và chiến thắng đã cầm chắc.
Nước Nga cách mạng và chính quyền xô-viết có thể tự hào về đơn vị ở Pun-cô-vô của mình, dưới quyền chỉ huy của đại tá Van-đen. Vinh quang bất diệt thuộc về những người đã hy sinh! Vinh quang thuộc về những chiến sĩ của nền cách mạng, về những binh lính và sĩ quan đã trung thành với nhân dân!
Nước Nga cách mạng, nhân dân và xã hội chủ nghĩa muôn năm!
Thay mặt Hội đồng
ủy viên nhân dân
L.Tơ-rốt-xki
Khi qua quảng trường Dơ-na-men-xcai-a, chúng tôi thấy một đám đông khác thường trước nhà ga Ni-cô-lai. Một đám mấy ngàn thủy thủ, súng ống tua tủa, đứng tập hợp ở đó. Trên thềm ga, một nhân vien Công đoàn đường sắt đang thuyết họ: “Các đồng chí, chúng tôi không thể đưa các đồng chí tới Mát-xcơ-va được. Chúng tôi đứng trung lập, chúng tôi không chuyên chở quân đội cho phe nào. Chúng tôi không thể đưa các đồng chí tới Mát-xcơ-va được, vì ở đó hiện nay đã xảy ra một cuộc nội chiến ghê gớm...”.
Tiếng hò hét vang dậy đáp lại: đám thủy thủ bắt đầu tiến lên. Bỗng một cánh cửa lớn mở rộng. hai ba người gác phanh, một người tài xế và dăm người công nhân xe lửa xuất hiện. Một người kêu lên: “Các đồng chí ơi, lại đây! Chúng tôi sẽ đưa các đồng chí đi Mát-xcơ-va! Đến Vơ-la-đi-vốt-xtốc cũng được, nếu các đồng chí muốn! Cách mạng muôn năm!”.

[TuDinhHuong]

Chương IX
THẮNG LỢI
Lệnh số 1
GỬI BỘ ĐỘI PUN-CÔ-VÔ
Ngày 13 tháng 11 năng 1917, 9 giờ 38 phút sáng
Sau một cuộc chiến đấu quyết liệt, bộ đội ở Pun-cô-vô đã đánh bại hoàn toàn những lực lượng phản cách mạng. Chúng đã rời bỏ vị trí một cách hỗn loạn và đã rút lui ra sau Xác-côi-ê Xê-lô, về phía Páp-lốp II và Gát-si-na. Các đơn vị tiền tiêu của ta đã chiếm mỏm Đông Bắc của Xác-cô-ê Xê-lô và nhà ga A-lếch-xan-đơ-rốp-xcai-a. Đơn vị Côn-pi-nô ở bên trái chúng ta, đơn vị Cơ-rát-xnôi-ê Xê-lô ở bên phải.
Tôi ra lệnh cho các lực lượng ở Pun-cô-vô chiếm đóng Xác-cô-ê Xê-lô và phòng nhữngự các lối vào, nhất là về mạn Gát-si-na. Tôi cũng ra lệnh chiếm đống Páp-lốp-xcôi-ê và phòng ngự nó về phía Nam, và chiếm lấy đường xe lửa cho tới Đơ-nô.
Các đơn vị bộ đội sẽ thi hành mọi biện pháp cần thiết để củng cố những vị trí chiếm đóng được bằng những chiến hào và những công sự phòng ngự khác.
Các đơn vị đó sẽ liên lạc chặt chẽ với các đơn vị ở Côn-pi-nô và Cơ-rát-xnôi-ê Xê-lô, và với bộ Tham mưu của viên Tổng chỉ huy việc phòng thủ Pê-tơ-rô-gơ-rát.
Tổng chỉ huy các lực lượng chiến đấu
chống quân đội phản cách mạng của Kê-ren-xki.
Trung tá MU-RA-VI-ỐP
Hôm nay là sáng thứ ba. Sao có thể như vậy được nhỉ? Mới cách đây có hai ngày, vùng nông thôn Pê-tơ-rô-gơ-rát còn đầy những toán quân không người chỉ huy, không lương thực, không pháo binh, đi vẩn vơ không mục đích. Cái gì đã gắn những toán xích vệ ô hợp, vô kỷ luật, những toán lính không sĩ quan chỉ huy, thành một đạo quân tuân theo lệnh của những lãnh tụ tự mình bầu ra , đủ tôi luyện để đương đầu với pháo binh và bẻ gẫy những cuộc xung phong của kị binh Cô-dắc?
Nhân dân khởi nghĩa thường làm đảo lộn tất cả mọi quan niệm về quân sự. Ta hãy nhớ lại những đạo quân áo rách của Cách mạng Pháp ở Van-mi, ở Vít-xem-bua . Trước mặt bộ đội xô-viết là khối học sinh sĩ quan, Cô-dắc, đại địa chủm bọn quý tộc và bọn Trăm đen, viễn ảnh Nga hoàng trở lại, viễn ảnh bọn mật thám và các hầm mỏ ở Xi-bê-ri, sau cùng là sự đe doạ ghê gớm của đế quốc Đức… Thắng lợi sẽ đem lại, như Các-lai nói, “vô vàn hạnh phúc muôn đời”.
Đêm chủ nhật, khi các uỷ viên của Uỷ ban quân sự cách mạng từ mặt trận trở về với vẻ tuyệt vọng, thì quân đội Pê-tơ-rô-gơ-rát bầu ra một Uỷ ban năm người, bộ tham mưu chiến đấu, gồm ba lính và hai sĩ quan, tất cả đều là kẻ thù không đội trời chung của bọn phản cách mạng. Quyền chỉ huy trao cho trung tá Mu-ra-vi-ốp, nguyên là nhà ái quốc, người có năng lực, nhưng cần phải chú ý theo dõi . Ở Côn-pi-nô, Ô-bu-cô-vô, Pun-cô-vô, Cơ-rát-xnôi-ê Xê-lô, đã thành lập những đơn vị tạm thời, dần dần có thêm những đơn vị lạc lõng từ mọi nơi kéo đến; những đơn vị này gồm vừa lính, vừa thuỷ thủ, vừa xích vệ, vừa những bộ phân của các trung đoàn bộ binh, kị binh, pháo binh lẫn lộn, thêm cả vài chiếc xe thiết giáp.
Tờ mờ sáng thì gặp những đội tuần tra Cô-dắc của Kê-ren-xki; mỗi khi gặp nhau hai bên lại bắn vài phát súng và lên tiếng gọi nhau hàng. Trong làn không khí lạnh lẽo và phẳng lặng, tiếng vang của chiến sự lan trên cánh đồng băng giá đập vào tai những toán quân đang chờ đợi quanh những đống lửa nhỏ … Người ta bảo nhau : thê là bắt đầu đấy ! Thế là người ta tiến ra mặt trận, và trên những con đường thẳng tắp, những đơn vị công nhân rảo bước … Cứ thế, những đoàn người phẫn nộ xung thiên tự động đến tụ hội ở những điểm xung kích. Có những uỷ viên đứng đón họ và trao cho họ nhiệm vụ chiếm đóng những vị trí hoặc làm một việc gì đó. Lần này, thật là chiến tranh của họ ; chỉ huy của học là do chính họ đã bầu ra. Những ý chí phức tạp, hỗn độn của quần chúng đã đúc lại thành một ý chí thống nhất …
Những chiến sĩ của những ngày đó đã tả lại cho tôi những người thuỷ thủ bắn đến viên đạn cuối cùng rồi xung phong như thế nào ; những người công nhân không được thao luyện đã đương đầu với kị binh Cô-dắc xung phong và lôi chúng từ trên ngựa xuống như thế nào ; quần chúng vô danh đêm đến đã kéo đến chiến trường thành một ngọn thuỷ triều tràn ngập quân địch như thế nào … Trước nửa đêm ngày thứ hai, bọn Cô-dắc đã bị đánh tan và đang chạy trốn, bỏ lại cả pháo binh, và quân đội của vô sản tiến trên khắp mặt trận, đã vào Xác-côi-ê trước khi địch kịp phá huỷ đài phát thanh. Từ đài này, các uỷ viên của Xmôn-ni đã cho phát ngay đi toàn thế giới một khúc khải hoàn :
Ngày 12 tháng 11, trong một cuộc hiến đấu ác liệt gần Xác-côi-ê Xê-lô, quân đội cách mạng đã hoàn toàn đánh bại quân đội phản cách mạng của Kê-ren-xki và Coóc-ni-lốp. Nhân danh Chính phủ cách mạng, tôi ra lệnh cho tất cả các trung đoàn tiếp tục chiến đấu chống những kẻ thù của nền dân chủ cách mạng, và thi hành mọi biện pháp cần thiết để bắt Kê-ren-xki và để ngăn chặn không cho tái diễn những cuộc phiêu lưu như vậy, nó đe doạ thành quả của cách mạng và sự thắng lợi của giai cấp vô sản.
Quân đội cách mạng muôn năm !
Tổng chỉ huy bộ đội chiến đấu chống Kê-ren-xki
MU-RA-VI-ỐP
Sau đây là tin tức từ các tỉnh…
Ở Xê-bát-xtô-phôn, Xô-viết địa phương đã nhữngắm chính quyền ; trong một cuộc miting khổng lồ, các thuỷ thủ trên các thiết giáp hạm đậu ở bến đã bắt các sĩ quan của họ phải tuyên thệ trung thành với chính phủ mới.Ở Ni-giơ-ni Nốp-gô-rốt, Xô-viết cũng đã nắm chính quyền. Ở Ca-dăng có tin báo về là đang có những cuộc chiến đấu ngoài đường phố giữa bọn học sinh sĩ quan và một lữ đoàn pháo binh một bên, và quân đội bôn-sê-vích một bên.
Ở Mát-xcơ-va lại đánh nhau kịch liệt. Bọn học sinh sĩ quan và bạch vệ chiếm đóng điện Crem-li, và trung tâm thành phố đang bị bộ đội của Uỷ ban quân sự cách mạng tứ phía vây đánh. Pháo binh Xô-viết đặt ngay ở quảng trường Xcô-bê-li-ép và từ đó bắn vào Viện Đu-ma thành phố, Cục Cảnh sát và khách sạn Thủ đô. Người ta đã đào bật kên những phiến đá lát đường Tơ-véc-xcai-a và Ni-kít-xcai-a để đào chiến hào và dựng chiến luỹ. Đạn súng máy quét như mưa vào khu các nhà ngân hàng lớn và các hãng buôn. Đèn cũng chẳng có, điện thoại thì không. Tư sản chui xuống hầm nhà. Bản tin cuối cùng cho biết rằng Uỷ ban quân sự cách mạng đã gửi tối hậu thư cho Uỷ ban an ninh công cộng , đòi quân đội đóng ở Crem-li phải ra hàng ngay nếu không sẽ bị nã pháo vào.

Có kẻ kêu lên : “Nã pháo vào điện Crem-li ư ! Đời nào chúng dám làm thế !” Ngọn lửa nội chiến cháy rực từ Vô-lốt-da đến Chi-ta, ở đầu đằng kia xứ Xi-bê-ri từ Xơ-cốp đến Xê-bát-xtô-phôn trên bờ Hắc hải, ở các đô thị lớn cũng như các thôn xóm nhỏ. Từ hàng ngàn xưởng máy, từ hàng ngàn làng xã, từ các trung đoàn, các quân đoàn, từ các chiến hạm lênh đênh trên biển cả, những lời chào mừng tới tấp gửi về Pê-tơ-rô-gơ-rát, những lời chào mừng Chính phủ của nhân dân.
Chính phủ Cô-dắc ở Nô-vô-tréc-cát điện cho Kê-ren-xki như sau :
Chính phủ của các quân đội Cô-dắc mời Chính phủ lâm thời và các uỷ viên Hội đồng Cộng hoà tới Nô-vô-tréc-cát, nếu có thể được, để cùng tổ chức chiến đấu chống bọn bôn-sê-vích.
Bên Phần lan cũng đã bắt đầu chuyển động. Xô-viết Hen-xing-pho và Uỷ ban trung ương hạm đội Ban-tích thiết quân luật và tuyên bố rằng mọi âm mưu cản trở các hoạt động của các lực lượng bôn-sê-vich, và mọi sự chống đối võ trang với các mệnh lệnh của Hội đồng Uỷ viên nhân dân sẽ bị trừng trị nghiêm khắc. Đồng thời Liên đoàn công nhân đường sắt Phần-lan tuyên bố tổng bãi công trong cả nước để đòi áp dụng những luật đã được Nghị viện xã hội bầu ra hồi tháng 6 năm 1917 thông qua. Nghị viện này sau bị Kê-ren-xki giải tán.
Sáng sớm hôm sau tôi đến Xmon-ni. Lúc tôi đang đi trên vỉa hè lát gỗ từ hàng rào ngoài vào toà nhà chính thì từ khoảng trời xám rơi xuống những bông tuyết đầu tiên, nhỏ bé và ngập ngừng.
- Tuyết ! Anh lính gác kêu lên và nheo mắt vì vui thích. Khoẻ người bậc nhất đấy nhé !
Bên trong, những dãy hành lang dài tối om và những phòng lặng ngắt hình như chẳng còn ai. Trong toà nhà đồ sộ chẳng thấy một ai đi lại. Tai tôi chú ý đến một thứ tiếng động là lạ, và nhìn quanh tôi thấy khắp mọi chỗ trên sàn nhà, ven dọc tường, đều có người nằm ngủ. Thợ thuyền, binh lính, lem luốc bẩn thỉu, bùn bám đầy người, hoặc riêng rẽ từng người, hoặc tụ vào thành từng đám, nằm ngổn ngang trong những dáng điệu vô tư lự của người chết. Có người quấn băng cứu thương rách bươm và hoen máu. Súng ống và bao đạn quăng đầy mặt đất … Trước mặt tôi là quân đội chiến thắng của giai cấp vô sản !
Trên tầng hai, nơi quán ăn, họ nằm chật đến nỗi lách qua được cũng chật vật. Không khí ngột ngạt. Một ánh sáng lờ mờ lọt qua những cửa kính bị ám hơi nước. Trên quầy, cạnh một ấm xa-mô-va bẹp méo mó và lạnh ngắt, giữa đám cốc bẩn, tôi thấy một Bản tin cuối cùng của Uỷ ban quân sự cách mạng bị lật sấp, trang cuối cùng đầy chữ viết nguệch ngoạc. Đó là những dòng chữ của một người lính trước khi ngu thiếp trên sàn viết tặng đồng đội đã hi sinh trong cuộc chiến đấu chống Kê-ren-xki. Trên giấy hình như còn vết nước mắt …
A-lếch-xê-i Vi-nô-gơ-ra-đốp
D. Mốt-xcô-vi-nô
S. Xtôn-bi-cốp
A. Vốt-cơ-rét-xem-xki
D. Lê-ông-xki
D. Pơ-rê-ô-bơ-ra-gien-xki
V. Lai-đan-xki
M. Béc-si-cốp
Những người này đã nhập ngũ ngày 15-11-1916. Hiện chỉ còn sống ba người :
Mi-khai Béc-si-cốp
A-lếch-xê-i Vốt-cơ-rét-xem-xki
Đi-mi-tơ-ri Lê-ông-xki
Xin hãy ngủ, hỡi những đại bàng chiến trận !
Hương hồn xin hãy nghỉ yên.
Vì anh em hỡi, anh em đã xứng
Được vinh quanh và an nghỉ ngàn năm.
*
* *

Chỉ có Uỷ ban quân sự cách mạng là không ngủ và làm việc liên tục. Từ căn buồng trong cùng, Xcơ-ríp-ních đi ra và báo tin là Gốt đã bị bắt nhưng vẫn một mực chối rằng y đã không hề ký, như Áp-xen-ti-ép, bản tuyên ngôn của Uỷ ban Cứu quốc. Mặt khác thì chính Uỷ ban Cứu quốc cũng chối không nhận là tác giả bản kêu gọi quấn đội thường trú. Xcơ-ríp-ních nói thêm là hiện nay còn những hiện tượng chống đối trong một số các trung đoàn ở thành phố : thí dụ trung đoàn Vê-lin-xki đã không chịu đi đánh Kê-ren-xki.
Một số đơn vị bộ đội "trung lập", do Tréc-nốp lãnh đạo, hiện đang ở Gát-si-na và đang cố gắng thuyết phục Kê-ren-xki để y đừng tiến quân về Pê-tơ-rô-gơ-rát nữa.
Xcơ-ríp-ních bỗng bật cười :
- Bây giờ thì không thể có "trung lập" được nữa. Chúng tôi đã nắm thắng lợi trong tay !
Trên khuôn mặt rậm râu của ông ta, với những nét rắn rỏi, lộ ra một niềm phấn khởi hầu như có tính chất tôn giáo.
- Hơn sáu chục đại biểu đã từ mặt trận về đảm bảo với chúng tôi sự ủng hộ của mọi quân đoàn, chỉ trừ mặt trận Ru-ma-ni thì chúng tôi chưa có tin tức gì hết. Các uỷ ban quân đội đã ngăn chặn mọi tin tức từ Pê-tơ-rô-gơ-rát, nhưng chúng tôi đã tổ chức được một hệ thống liên lạc đều đặn...
Ở tầng dưới, chúng tôi gặp Ca-mê-ni-ép vừa đến. Ông ta coi bộ mệt phờ vì đã họp suốt đếm ở "Hội nghị lập chính phủ mới", nhưng ông vui vẻ lắm. Ông nói :
- Giờ thì bọn xã hội cách mạng đã bắt đầu muốn để chúng tôi vào chính phủ mới. Các nhóm phái hữu sợ các toà án cách mạng lắm ; chúng cuống cuồng đồi chúng tôi trước hết phải giải tán các toà án này đã... Chúng tôi đã chấp nhận đề nghị của CÔng đoàn đường sắt là lập một chính phủ xã hội thuần nhất ; hiện giờ vấn đề đó đang được xem xét. Các ông xem, đó là kết quả cuộc chiến thắng của chúng tôi. Khi chúng tôi yếu, chúng khăng khăng không nhận chúng tôi ; nay thì ai cũng muốn thoả thuận với các Xô-viết. Nhưng chúng tôi muốn có một thắng lợi thật quyết định kia. Kê-ren-xki muốn hưu chiến, nhưng chúng tôi muốn hắn phải đầu hàng...
Đó là tâm trạng của các lãnh tụ bôn-sê-vích .
Trả lời một nhà báo ngoại quốc, Tơ-rốt-xki nói : “Lời tuyên bố độc nhất có thể làm lúc này là lời tuyên bố bằng miệng đại bác !”
Nhưng dưới ngọn nước triều thắng lợi này, còn có những làn sóng ngầm, đó là mối lo về vấn đề tài chính. Đáng lẽ theo lệnh Uỷ ban quân sự cách mạng phải mở cửa các ngân hàng, công đoàn các nhân viên ngân hàng lại họp mit-ting và đình công. Xmôn-ni đề nghị Ngân hàng quốc gia trao cho 35 triệu rúp nhưng viên thủ quỹ đóng két lại và nhất định chỉ chịu trao tiền cho đại diện của Chính phủ lâm thời. Bọn phản động dùng ngân hàng quốc gia làm một vũ khí chính trị ; chẳng hạn như khi Công đoàn đường sắt đòi tiền để trả lương cho công nhân viên chức thì được người ta trả lời là đến Xmôn-ni mà lấy…
Tôi đến Ngân hàng quốc gia để gặp uỷ viên mới, một người bôn-sê-vích U-cơ-ren tóc đỏ hoe tên là Pê-tơ-rô-vích. Trong cảnh rối ren do bọn đình công để lại, ông ta đang gắng lập lại trật tự. Trong mọi phòng giấy của nhà Ngân hàng to lớn đó, những người tình nguyện – thợ thuyền, binh lính, thuỷ thủ - đang làm việc. Mặt mũi bơ phờ, ngơ ngác, họ vất vả vật lộn với sổ sách kế toán…
Viện Đu-ma đầy ắp những người. Hãy còn những kẻ lẻ tẻ lên tiếng thách thức chính phủ mới, nhưng ngày càng ít. Uỷ ban ruộng đất trung ương đã tung ra một bản kêu gọi nông dân không công nhận Sắc lệnh ruộng đất của Đại hội xô-viết, lấy cớ rằng sắc lệnh này có thể gây ra rối loạn và nội chiến. Thị trưởng Sơ-rai-đơ tuyên bố vì đã xẩy ra vụ khởi loạn bôn-sê-vích nên cần hoán vô thời hạn những cuộc bầu cử vào Hội nghị lập hiến.
Hình như đầu óc mọi người, xúc động bởi cảnh tương tàn, đều bị ám ảnh bởi hai ý nghĩ : một là chấm dứt cuộc đổ máu và hai là thành lập chính phủ mới. Trừ nhóm xã hội bình dân và các xô-viết nông dân ra, chẳng ai còn đả động đến việc “đè bẹp bọn bôn-sê-vích”, và cũng chỉ còn một số rất ít nói đến việc gạt họ ra khỏi chính phủ. Uỷ ban quân đội trung ương, kẻ thù cương quyết nhất của Xmôn-ni, cũng gọi điện từ Mô-hi-ép về : “Nếu cần phải thoả thuận với nhóm bôn-sê-vích để có thể thành lập chính phủ mới thì chúng tôi cũng đồng ý để họ tham gia chính phủ, với tính chất thiểu số”.
Báo Sự thật mỉa mai lưu ý độc giả tới những “tình cảm nhân đạo” của Kê-ren-xki, bằng cách in lên báo bức điện của y gửi Uỷ ban cứu quốc :
Đồng ý với Uỷ ban cứu quốc và các tổ chức dân chủ quanh Uỷ ban, tôi đã cho hoãn mọi cuộc hành quân tiễu trừ bọn phiến loạ và đã uỷ quyền cho vị Uỷ viên bên cạnh Tổng chỉ huy Xtăng-ki-ê-vích để bắt đầu những cuộc đàm phán. Đề nghị thi hành mọi biện pháp để chấm dứt những cuộc đổ máu vô ích.
KÊ-REN-XKI
Ban chấp hành Công đoàn đường sắt điện đi khắp nước Nga như sau :
Hội nghị giữa Công đoàn đường sắt và các đại biểu các đảng phái và tổ chức đối lập đã công nhận sự cần thiết phải đi tới thoả hiệp, triệt để không công nhận sự khủng bố chính trị trong nội chiến, nhất là giữa các bộ phận của nền dân chủ cách mạng và tuyên bố rằng sự khủng bố, mặc dầu dưới hình thức nào, trong lúc này cũng mâu thuẫn với mục đích ý nghĩa của các cuộc đàm phán đang tiến hành để thành lập chính phủ mới …
Hội nghị đã gửi các phái đoàn ra mặt trận, tới Gát-si-na. Ở ngay hội nghị, hình như đã tìm thấy giải pháp rồi. Hội nghị đã quyết định bầu ra một Hội đồng nhân dân lâm thời gồm khoảng 400 đại biểu, 75 người đại diện cho Xmôn-ni, 75 người đại diện cho Uỷ ban Xô-viết trung ương toàn Nga cũ, còn lại thì phân phối giữa Viện Đu-ma thành phố, các công đoàn, các Uỷ ban ruộng đất và các đảng phái chính trị. Tréc-nốp được chỉ định làm chủ tịch, còn Lê-nin và Tơ-rốt-xki, theo người ta nói, hình như bị loại ra ngoài…

[TuDinhHuong]

Khoảng trưa, tôi đang ở trước Viện Xmôn-ni, nói chuyện với người lái một chiếc xe Hồng thập tự sắp ra mặt trận. Người lái xe đồng ý cho tôi đi theo. Anh ta là một chiến sĩ tình nguyện, trước đây là sinh viên đại học. Trong khi xe chạy, anh ta ngoái cổ nói với tôi bằng một thứ tiếng Đức rất dở : “ Also, gut ! Wir nach die Kasernen zu essen gehen”. Tôi đoán là anh ta định nói rằng chúng tôi sẽ ăn trưa ở một doanh trại nào đó.
Đến phố Ki-rốt-snai-a, chúng tôi rẽ vào một cái sân rộng mênh mông, xung quanh có trại quân. Lên một cái thang tối om, chúng tôi vào một căn phòng trần thấp, có mỗi một cửa sổ. Quanh một cái bàn gỗ dài, chừng hai chục người lính tay cầm thìa gỗ đang ăn xúp bắp cải đựng trong một cái nồi sắt tây lớn, vừa ăn vừa cười nói ran ran.
- Chào Uỷ ban tiểu đoàn công binh dự bị 61, anh lái xe chào lớn lên như vậy và giới thiệu tôi là một người xã hội Mỹ.
Mọi người đều đứng dậy bắt tay tôi : một người lính giá ôm tôi hôn rất thắm thiết. Họ đưa cho tôi một cái thìa gỗ, và tôi ngồi vào bàn. Người ta mang ra một cái nồi ka-sa đầy. một tảng bánh mì đen to tướng và những ấm chè, không thể thiếu trong bữa ăn được. Mọi người tranh nhau hỏi tôi về nước Mỹ. Phải chăng ở cái nước tự do ấy, người ta bán lá phiếu của mình lấy tiền ? Nếu thế thì làm sao mà đạt được những điều họ mong ước ? Thế còn Ta-ma-ni ?
Phải chăng ở cái nước tự do ấy, một nhóm người có thể thống trị cả một thành phố và bóc lột nó để phục vụ lợi ích riêng họ ? Tại sao nhân dân lại chịu để như vậy ? Ở nước Nga, ngay dưới thời Nga hoàng cũng không thể làm thế được ; đồng ý là có thối nát nhưng đâu đến nỗi có thể mua bán cả thành phố lớn ! Mua bán cả dân ở đấy nữa ! Mà trong một nước tự do ! Thế nhân dân không có một chút ý thức cách mạng nào chăng ?
Tôi cố giải thích rằng ở nước tôi, nhân dân cố gắng đòi cải cách bằng đường lối luật pháp. Một viên trung sĩ trẻ, tên là Ba-cơ-la-nốp, nói được tiếng Pháp, phát biểu :
- Được thôi nhưng giai cấp tư bản ở nước anh mạnh như thế thì chắc chúng kiểm soát cả luật pháp lẫn toà án : thế thì nhân dân làm thế nào mà đòi thi hành cải cách được ? Tôi sẵn sàng tiếp thu lời giải thích của anh vì tôi không biết rõ nước anh, nhưng dù sao tôi cũng thấy khó mà tin được…
Tôi nói là tôi đi Xác-côi-ê Xê-lô… Ba-cơ-la-nốp nói :
- Tôi cũng đi…
- Tôi cũng đi… Tôi cũng đi…
Thế là tất cả mọi người trong phòng đều quyết định đi Xác-côi-ê. Ngay lúc đó có tiếng gõ cửa. Cửa mở và viên đại tá hiện ra. Chẳng ai đứng dậy, nhưng có tiếng chào đón. Viên đại tá hỏi :
- Vào được không ?
- Được chứ, vào đây ! Mọi người vui vẻ trả lời.
Viên đại tá bước vào, dáng người dong dỏng, lịch sự, đội mũ da dê thêu chỉ vàng.
- Hình như các đồng chí vừa nói là định đi Xác-côi-ê Xê-lô ? Cho tôi đi theo với được không ?
Ba-cơ-la-nốp ngẫm nghĩ, rồi trả lời :
- Chắc hôm nay cũng chẳng có công việc gì ở đây. Được thôi, chúng tôi rất vui lòng để đồng chí đi với chúng tôi.
Viên đại tá cảm ơn và ngồi xuống rót một cốc nước chè uống.
Ba-cơ-la-nốp rỉ tait ôi, để khỏi chạm tự ái viên đại tá :
- Tôi là chủ tịch Uỷ ban ; quyền chỉ huy tiểu đoàn hoàn toàn là ở chúng tôi, chỉ trừ khi hành quân thì chúng tôi uỷ quyền cho viên đại tá. Lúc đó thì ai nấy đều tuân theo lệnh của anh ta, nhưng anh ta lại chịu trách nhiệm trước chúng tôi. Ở doanh trại nhất nhất việc gì anh ta cũng phải hỏi ý kiến chúng tôi… Anh ta đại khái là một chấp hành viên của chúng tôi.
Người ta phát cúng đạn cho chúng tôi, vì có thể gặp quân Cô-dắc, thế rồi mọi người chồng chất lên xe cùng với ba kiện báo to tướng cho mặt trận. Chúng tôi thẳng đuwòng qua đại lộ Li-tây-ni và đại lộ Da-gô-rốt-ni. Tôi ngồi cạnh một người trẻ tuổi đao cấp hiệu trung uý ; các thứ tiếng châu Âu, coi bộ anh ta đều thạo như nhau cả. Anh ta là uỷ viên trong Uỷ ban tiểu đoàn.
- Tôi không phải bôn-sê-vích, anh ta nhấn mạnh với tôi như thế. Gia đình tôi là dòng dõi quý tộc lâu đời. Tôi là… thôi cứ cho là một đản viên K.Đ. đi
Tôi ngạc nhiên hỏi : Thế thì làm sao mà…?
- Đúng đấy, tôi là uỷ viên trong Uỷ ban tiểu đoàn. Tôi chẳng giấu giếm gì chính kiến của tôi, nhưng các anh ấy mặc kệ, vì họ biết là tôi không chống lại ý kiến của đa số… Tôi đã từ chối không tham gia cuộc nội chiến này, vì tôi cho là cầm khí giới chống những người anh em Nga của tôi không có lợi ích gì.
- Đồ khiêu khích ! Đồ tay chân Coóc-ni-lốp! Mọi người vừa vỗ vai anh vừa cười đùa ầm ĩ.
Sau khi qua Khải hoàn môn ở cửa Mát-xcơ-va – một kiến trúc đồ sộ bằng đá xám, khắc chữ vàng, có những con đại bàng to tướng và tên những Nga hoàng – chúng tôi đi trên đường cái thẳng tắp, trắng xoá những tuyết mới rơi. Trên đường đầy xích vệ đi chân. Có người thì vừa ca hát vừa đi ra mặt trận. Có người thì từ mặt trận trở về, bê bết bùn đất và mặt mày mỏi mệt. Phần lớn đều trẻ măng. Có cả phụ nữ nữa, người mang cuốc xẻng, người mang súng đạn, người đeo băng Hồng thập tự. Họ đều là những người ở các xóm nghèo, cằn cỗi vì lao động nhiều. Những toám lính, chẳng cần đi đều bước nữa, cười đùa với xích vệ. Có cả những thuỷ thủ với bộ mặt nghiêm nghị, những trẻ em mang thức ăn cho bố mẹ, tất cả đều lội trong lớp bùn trăng trắng phủ mặt đường. Chúng tôi vượt qua đoàn pháo binh đang ầm ầm tiến về phía Nam. Xe vận tải đầy ắp người, súng ống tua tủa, thỉnh thoảng lại gặp nhau ; có cả xe chở thương binh từ mặt trận về ; chúng tôi trông thấy một chiếc xe ngựa lạch cạch đi tới, trên có một thanh niên bị thương ở bụng, ngồi gập người xuống, mặt tái mét và miệng rên rỉ. Trên cánh đồng hai bên đường, đàn bà và người già đang đào chiến hào và căng dây thép gai.
Từng đám mây bay về phương Bắc. Đột nhiên, mặt trời hiện ra, tái nhợt. Ở đầu đằng kia cánh đồng lầy, Pê-tơ-rô-gơ-rát lấp lánh : bên phải là những vòm mái hình củ hành và những đỉnh tháp nhọn, trắng, vàng, đủ mọi màu sắc ; bên trái là những ống khói cao, một vài cái nhả khói đen, và ở tít đằng cuối là một nền trời thấp úp lên đất Phần Lan. Hai bên đường, nhà thờ, tu viện lần lượt lướt qua. Thỉnh thoảng chúng tôi lại thấy một thầy tu đứng yên lặng như muốn bắt mạch quân đội của giai cấp vô sản.
Đến Pun-cô-vô đường chia nhiều ngả : chúng tôi dừng lại giữa một đám đông, chỗ ba dòng người gặp nhau. Bạn hữu vui vẻ gặp gỡ ở đây, ngợi khen nhau, tả cho nhau nghe chuyện chiến trận. Ở ngã ba, vài nhà còn mang vết đạn và mặt đất bị xé nát trên một đường bán kính một dặm, đã đánh nhau kịch liệt ở đây … Phía xa xa, những con ngựa Cô-dắc không người cưỡi chạy vòng quanh kiếm thức ăn, vì cỏ trên cánh đồng đã hết từ lâu. Ngay trước mặt chúng tôi, một anh xích vệ thủ leo lên cưỡi một con, nhưng lần nào cũng ngã, làm hàng ngàn những anh bạn của anh ta phá lên cười như trẻ con.
Con đường bên trái, theo đó bọn đại binh Cô-dắc đã rút lui, dẫn lên một cái dốc nhỏ tới thôn. Đứng trên đó nhìn thấy một cảnh vĩ đại : cánh đồng mênh mông như biể cả khi trời lặng gió, trên có mây chất thành đống ; thành phố cũ của Nga hoàng nhả ra hàng ngàn người trên khắp nẻo đường. đằng xa, phái bên trái là ngọn đồi nhỏ Cơ-rát-xnôi-ê Xê-lô, bãi diễn tập của doanh trại mùa hè của đội Cận vệ Nga hoàng và trại sữa bò của Hoàng gia. Không có cái gì làm mất vẻ đồng điệu của cánh đồng, chỉ trừ tu viện có tường vây quanh, vài xưởng máy lẻ loi và vài toà nhà to giữa đám đất hoang, trước kia là viện tế bần và nhà nuôi trẻ mồ côi. Trong khi chúng tôi đang leo một ngọn đồi trọc, anh lái xe nói :
- Vê-ra Xlút-xcai-a đã chết ở đây. Phải, chính bà đại biểu bôn-sê-vích ở Viện Đu-ma. Sáng sớm hôm ấy, bà ta đi xe hơi cùng với Dan-kin và một người nữa. Lúc đó hai bên đã tạm hoãn chiến, và họ đi ra mặt trận. Họ đang cười nói vui vẻ thì bỗng nhiên, từ đoàn xe lửa bọc sắt trong đó có Kê-ren-xki, một tên nào đó trông thấy xe hơi bèn bắn một phát, Vê-ra Xlút-xcai-a trúng đạn, chết ngay lập tức…
Chúng tôi tới Xác-côi-ê, nơi đang rộn rịp các vị anh hùng của quân đội vô sản. Lâu đài, nơi Xô-viết đóng, hoạt động tấp nập. Xích vệ và thuỷ thủ đóng ở sân, các cửa đều có vọng canh, liên lạc viên và uỷ viên cuồn cuộn ra vào. Trong phòng họp của các Xô-viết, quanh chiếc ấm xa-mô-va, chừng năm chục công nhân, binh lính, thuỷ thủ và sĩ quan đang bàn cãi sôi nổi và uống nước chè. Ở một góc, hai công nhân đang vụng về tập sử dụng một cái máy in rô-nê-ô. Ở bàn giữa, chàng Đi-ben-cô toa lớn đang cúi mình trên bản đồ và lấy bút chì xanh đỏ ghi những vị trí phải chiếm đóng. Bàn tay để rảnh vẫn nắm chặt khẩu súng lục to tướng, ánh thép xanh biếc. Bỗng nhiên, anh ngồi xuống trước một cái máy chữ và đánh mổ cò, thỉnh thoảng lại dừng lại cầm súng quay bầu đạn một cách thích thú.
Trên một cái giường kê dọc tường có một người thợ trẻ nằm. Hai người xích vệ đang săn sóc anh ta, nhưng ngoài học ra chẳng có ai để ý. Giữa ngực anh thợ có một lỗ thủng : mỗi khi tim đập máu lại trào ra, thấm qua cả áo. Mắt anh ta nhắm nghiền, khuôn mặt trẻ măng có râu rậm đã xanh nhợt. Anh hãy còn thở khò khè, nhắc đi nhắc lại trong hơi thở :
- Sắp hoà bình rồi ! Sắp hoà bình rồi !
Lúc chúng tôi bước vào, Đi-ben-cô ngước mắt lên. Anh ta bảo Ba-cơ-la-nốp.
- A, đồng chí, đồng chí hãy đến văn phòng viên chỉ huy và nhận quyền chỉ huy. CHờ một tí, để tôi làm cho đồng chí một cái quân lệnh.
Anh ta đi ra phía máy chữ và lại mổ cò từng chữ một, vừa đánh vừa dò chữ.
Tôi đến lâu đài Ê-ca-tơ-ri-na cùng với Ba-cơ-la-nốp, viên chỉ huy mới, coi bộ sôi nổi và quan trọng. Trong căn phòng sơn trắng lịch sự mà trước đây tôi đã đến, vài anh xích vệ đang tò mò lục soát. Viên đại tá, ông bạn cũ của tôi trước đây, đang đứng cạnh cửa sổ, nhấm nhấm râu mép ; trông thấy tôi, ông ấy mừng như gặp anh em ruột. Anh chàng người Pháp ở Bét-xa-ra-bi thì ngồi ở một cái bàn cạnh cửa ra vào. Các người bôn-sê-vích đã ra lệnh cho anh ta cứ ở lại làm việc như thường. Anh ta thì thầm với tôi :
- Làm thế nào được ? Những người như tôi không thể nào đứng về một bên nào trong cuộc chiến tranh như thế này, mặc dầu bản năng chúng tôi rất ghét nền độc tài của quần chúng … Tôi chỉ tiếc là phải xa mẹ tôi và xứ Bét-xa-ra-bi.
Viên đại tá phải chính thức giao quyền chỉ huy cho Ba-cơ-la-nốp. Ông ta nsi, vẻ bực dọc :
- Đây, chìa khoá bàn giấy.
Một người xích vệ xấn xổ ngắt lời :
- Tiền đâu ?
Viên đại ta hỏi vẻ ngạc nhiên :
-Tiền nào ? À, anh định nói két bạc ấy à ? Đây, két đây, ý như lúc tôi nhận quyền chỉ huy cách đây ba ngày. Chìa khoá ấy à ? – ông ta nhún vai – tôi không giữ chìa khoá.
Anh xích vệ cười khẩy :
- Ăn với nói tiện việc nhỉ ?
Ba-cơ-la-nốp nói :
- Chúng ta sẽ mở két. Đi tìm một cái rìu lại đây. Đồng chí Mỹ có mặt đây sẽ tự tay phá cái nắp và ghi lại ở trong két có gì.
Tôi giơ cao rìu … Cái két rỗng không.
Anh xích vệ cáu lắm :
- Phải tóm cổ thằng cha này lại. Đúng là tay sai Kê-ren-xki. Nó đã ăn cắp tiền và giao cho thằng Kê-ren-xki rồi.
Nhưng Ba-cơ-la-nốp không đồng ý. Anh nói :
- Không, không phải đâu. Thằng ăn cắp là thằng tay chân Coóc-ni-lốp ở đây trước hắn. Hắn không có tội.
Anh xích vệ cãi lại :
- Nhưng mà tôi thì tôi bảo anh rằng thằng này là bè lũ Kê-ren-xki. Nếu anh không muốn bắt, chúng tôi sẽ tóm cổ nó lại và đưa nó đi pháo đài Pi-tơ Pôn. Nó thì phải cho vào ở trng ấy mới đúng.
Những anh xích vệ khác tỏ vẻ đồng ý, và thế là viên đại tá bị dẫn đi, chân bước đi, mắt nhìn về phía chúng tôi một cách thảm hại…


Trước cung điện Xô-viết, một chiếc xe hơi vận tải sắp đi ra mặt trận. Chừng nửa tá xích vệ, dăm anh thuỷ thủ, một hai người lính, do một anh công nhân to như hộ pháp chỉ huy, troè lên xe và réo tôi bảo đi cùng. Một nhóm xích vệ từ bộ tổng chỉ huy đi ra, tay ôm những quả bom nhỏ nhồi gơ-ru-bít, một chất nổ mạnh gấp mười lần và nhạy gấp năm lần đi-na-mít, họ bảo thế. Họ quẳng bom lên xe, rồi sau đó lại lấy thừng và dây thép buộc thêm đằng sau xe một khẩu pháo 75 nạp đạn sẵn.
Giữa tiếng reo hò, xe mở hết tốc lực. Chiếc xe nặng nề hết nghiêng sang phải lại ngả sang trái, khẩu pháo như nhẩy cẫng lên, và những quả bom nhồi gơ-ru-bít lăn lông lốc dưới chân chúng tôi, va ầm ầm vào thành xe.
Anh xích vệ hộ pháp, tên là Vơ-la-đi-mia Ni-cô-lai-ê-vích luôn miệng hỏi tôi về nước Mỹ. Tại sao nước Mỹ lại tham gia chiến tranh ? Công nhân Mỹ đã sẵn sàng để lật đổ bọn tư sản chưa ? Tình hình vụ xử Mu-ni ra sao ? Liệu chúng có đem Béc-man đi Xăng Phơ-răng-xít-cô không ?
Và nhiều câu hỏi tương tự, rất khó trả lời, phải gào lên để lấp tiếng xe chạy, trong lúc chúng tôi phải víu vào nhau cho khỏi ngã giữa những quả bom lăn lông lốc.
Thỉnh thoảng lại có một đội tuần tra định bắt chúng tôi dừng lại. Lính đứng ra giữa đường, giơ súng hô : “Đứng lại !”. Nhưng chúng tôi không thèm để ý. Đám xích vệ trả lời đội tuần tra :
- Thôi cút đi ! Chẳng ai bắt chúng tôi dừng lại được cả. Chúng tôi là xích vệ.
Thế là chúng tôi cứ việc thẳng tiến, trong lúc đó Vơ-la-đi-mia Ni-cô-lai-ê-vích thét vào tai tôi một ý kiến nào đó về vấn đề quốc tế hoá kênh đào Pa-na-ma hoặc một vấn đề gì tương tự…
Cách Xác-côi-ê khoảng tám cây số thì gặp một đoàn thuỷ thủ đi về. Chúng tôi dừng lại.
- Mặt trận ở đâu, các người anh em ?
Anh thuỷ thủ đi đầu đứng lại, gãi đầu :
- Sáng nay thì nó ở cách đây khoảng năm trăm thước. Còn giờ thì của khỉ ấy nó ở đâu chẳng biết nữa. Chúng tôi đi hết hơi mà chẳng thấy nó đâu cả.
Toán thuỷ thủ trèo lên xe với chúng tôi và xe lại chạy. Khoảng một dặm đường thì Vơ-la-đi-mia Ni-cô-lai-ê-vích dỏng tai nghe và kêu anh lái xe dừng lại.
- Có tiếng súng ! Các anh có nghe thấy không ?
Im phăng phắc trong một lát. Thế rồi, ở phía trước về bên trái, ba tiếng súng lần lượt nổ vang. Hia bên đường có cây rậm. Chúng tôi vừa từ từ tiến lên, vừa thì thào trao đổi ý kiến. Đến quãng có tiếng súng nổ, chúng tôi nhảy xuống đất rồi rón rén tiến vào rừng.
Trong khi đó, hai đồng chí tháo khẩu pháo ra khỏi xe và đặt nó vào vị trí bắn : lẽ tất nhiên là các ông tướng ấy chĩa ngay lòng súng vào lưng chúng tôi.
Trong rừng im phăng phắc. Lá đã rụng hết, và dưới ánh mặt trời yếu ớt và chênh chếch của mùa thu, những thân cây trong nhợt nhạt. Chẳng thấy động tĩnh gì, chỉ lạo xạo tiếng băng ở những vũng nước nhỏ, nứt dưới bước đi của chúng tôi. Phục kích chăng ?

[TuDinhHuong]

Chúng tôi cứ đi mãi, chẳng thấy gì, tới một chỗ thưa cây thì dừng lại. Xa xa, ở một khoảng cách, thấy ba người lính ngồi quanh đống lửa, vẻ vô tư lự, Vơ-la-đi-mia Ni-cô-lai-ê-vích tiến về phía họ. Vững dạ vì đằng sau mình có một khẩu pháo, hai mươi tay súng và một bom gơ-ru-bít sẵn sàng làm việc, anh ta cất tiếng chào to :
- Chào các đồng chí !
Mấy người lính giật mình đứng choàng dậy.
- Tại sao lại có tiếng súng ở đây lúc nãy thế ?
Hoàn hồn, một người lính trả lời :
-À, chúng tôi bắn một đôi thỏ ấy mà…
Chiếc xe lại tiếp tục đi về phía Rô-ma-nô-vô. Tới ngã tư đầu tiên, hai người lính giơ súng nhảy xổ ra phía trước chúng tôi. Chúng tôi dừng lại.
- Các đồng chí cho xem giấy thông hành.
Đám xích vệ kêu la ầm ĩ :
- Chúng tôi là xích vệ. Không phải cho ai xem giấy thông hành cả … Thôi, đi đi … Mấy thằng cha này thật lắm chuyện !
Nhưng một thủy thủ có ý kiến :
- Các đồng chí, chúng ta làm thế không đúng ! Phải tôn trọng kỷ luật cách mạng. Thử nghĩ xem giả dụ có một lũ phản cách mạng kéo nhau tới rồi nói : “Chúng tôi không cần có giấy thông hành !”. Các đồng chí này có biết chúng ta là ai đâu.
Một cuộc tranh luận nổ ra. Nhưng rồi lần lượt ai nấy đều đồng ý với anh thủy thủ. Vừa lầu nhầu, họ vừa đưa ra những giấy tờ thông hành cáu ghét. Tờ nào cũng giống nhau, chỉ trừ có giấy của tôi là khác, vì do bộ tham mưu cách mạng ở Xmon-ni cấp. Hai người lính bắt tôi phải đi theo họ. Đám xích vệ cực lực phản đối, nhưng người thủy thủ lúc nãy phát biểu lại nói :
- Chúng ta thì đều biết rõ đồng chí này là đồng chí tốt rồi. Nhưng lệnh của Ủy ban thì ta phải tuân theo. Đó là kỷ luật cách mạng …
Muốn khỏi lôi thôi, tôi xuống xe. Chiếc xe mở máy đi ; mọi người đều vẫy tay chào tôi. Hai người lính thầm thì với nhau một lúc, rồi dẫn tôi đến một bức tường bảo tôi đứng dựa vào. Tôi chợt hiểu : họ sắp sửa bắn tôi.
Xung quanh tịnh không một bóng người. Chỉ có cách đường khoảng vài trăm thước một chút khói từ một ngôi nhà gỗ nhỏ bốc lên. Hai người lính đi ra phía đường. Tôi chạy theo họ một cách tuyệt vọng :
- Các đồng chí trông đây, đây là dấu của Ủy ban quân sự cách mạng.
Họ bần thần nhìn giấy thông hành của tôi, rồi đưa mắt nhìn nhau. Một người khăng khăng nói :
- Giấy của anh không giống các giấy khác. Chúng tôi không biết đọc, người anh em ạ.
Tôi nắm cánh tay anh ta :
- Chúng ta hãy cùng đi tới ngôi nhà đằng kia, chắc thế nào cũng có người biết đọc.
Họ ngần ngừ. Một người nói :
- Không.
Nhưng người kia nhìn kỹ vào mặt tôi, rồi lẩm bẩm :
- Sao lại không ? Dù sao giết một người vô tội cũng là một tội lớn.
Thế là chúng tôi đi tới ngôi nhà và gõ cửa. Một người đàn bà thấp béo ra mở cửa. và khi thấy chúng tôi thì kinh hãi lùi lại, lúng túng nói :
- Tôi không biết, tôi không trông thấy chúng.
Một người lính đưa giấy của tôi cho bà ta. Bà ta sợ kêu lên một tiếng.
- Chúng tôi chỉ muốn đồng chí đọc hộ giấy này thôi.
Bà ta ngần ngại cầm lấy giấy và đọc thật nhanh :
Người mang giấy này, Gion Rít, là một đại biểu của nền xã hội dân chủ Mỹ, một người quốc tế chủ nghĩa…
Ra đến đường, hai người lính lại thảo luận. Sau cùng học quyết định :
- Anh phải đi với chúng tôi đến ủy ban trung đoàn.
Trong cảnh hoàng hôn xuống mau, chúng tôi lại lội bùn đi trên đường. Thỉnh thoảng lại gặp từng toán lính ; họ đứng lại, vây quanh tôi và trừng mắt nhìn tôi, truyền nhau xem tờ giấy thông hành của tôi và thảo luận với nhau xem có nên đêm tôi ra bắn không.
Tối mịt, chúng tôi mới đến doanh trại bộ đội bộ binh thứ hai của Xác-côi-ê, một dãy nhà thấp dọc theo đường cái. Binh lính đang đi dạo trước cửa xúm xít lại hỏi. Gián điệp à ? Một thằng khiêu khích à ? Chúng tôi lên một cầu thang xoắn ốc và tới một phòng lớn trần trụi. Giữa phòng có một bếp sưởi lớn, và trong phòng, trên những ổ rải ngay ở sàn nhà, khoảng một nghìn người đang đánh bài, nói chuyện, ca hát hoặc ngủ. Trên trần, có một lỗ thủng lớn do đạn đại bác của Kê-ren-xki.
Tôi dừng lại ở cửa ; mọi người thốt nhiên yên lặng và nhìn về phía tôi. Rồi bỗng họ đứng lên tiến lại tôi, mới đầu còn chầm chậm, sau như sấm sét, với nét mặt đầy căm hờn. Một người gác tôi kêu lên :
- Các đồng chí ! Các đồng chí ! Ủy ban ! Ủy ban đâu ?
Họ dừng lại quanh tôi, lầu bầu. Một thanh niên đeo băng tay đỏ, lách đám đông vào, gắt gỏng hỏi :
- Ai đấy ?
Các người lính kể chuyện. Anh ta nói :
- Đưa xem giấy đó.
Sau khi đọc lỹ lưỡng mảnh giấy, vừa đọc vừa thỉnh thoảng liếc nhìn tôi, anh ta mỉm cười và trả lại giấy.
- Các đồng chí ! Đây là một đồng chí Mỹ. Tôi là chủ tịch Ủy ban, xin có lời chào mừng đồng chí tới thăm trung đoàn…
Mọi người thở phào, rồi nhao nhao lên chào hỏi. Họ chem nhau tới bắt tay tôi.
- Đồng chí chưa ăn à ? Chúng tôi đã ăn rồi. Để chúng tôi đưa đồng chí tới buồng ăn các sĩ quan. Có người biết nói tiếng của đồng chí …
Anh ta dẫn tôi qua sân, tới cửa vào một nhà khác. Ngay lúc đó, một người trẻ tuổi, bộ điệu quý phái, đeo cấp hiệu trung úy, bước vào. Đồng chí churt ích giới thiệu tôi, bắt tay rồi cáo từ. Viên trung úy nói tiếng Pháp rất sõi :
- Tên tôi là Xtê-pan Gioóc-giê-vích Mô-rốp-xki. Tôi sẵn sàng giúp đỡ ông.
Từ căn phòng ngoài đó trang trí rất lịch sự, có một cầu thang lỗng lẫy đèn chiếu áng choang dẫn lên tầng ba ; ở đầu cầu thang thấy các cửa mở vào phòng chơi bi-a, phòng đánh bài, phòng đọc sách. Chúng tôi vào phòng ăn ; ở giữa, quanh một cái bàn dài, chừng hai chục sĩ quan đang ngồi. Họ đều mặc lễ phục, đeo kiếm cán bịt vàng và bạc, và đeo các huân chương của Nga hoàng. Thấy tôi vào, ai nấy đều đứng dậy rất lịch sự và xê ghế cho tôi ngồi cạnh viên đại tá, dáng người đường bệ, râu đã hoa râm. Các lính hầu, bộ dạng thông thạo, mang thức ăn ra. Không khí ở đây là không khí ở châu Âu. Thế thì cách mạng ở cái chỗ nào ? Tôi hỏi Mô-rốp-xki :
- Các ông không phải là bôn-sê-vich à?
Mọi người đều cười mỉm, nhưng tôi nhác thấy vài người liến nhìn lính hầu. Ông bạn tôi trả lời :
- Không. Trong trung đoàn chỉ một sĩ quan bôn-sê-vich, nhưng anh ta đi Pê-tơ-rô-gơ-rát vắng. Đại tá là men-sê-vích, đại úy Ke-lốp đây, kia là K.Đ., còn tôi là xã hội cách mạng cánh hữu … Tôi cho là phần lớn các sĩ quan trong quân đội không phải là bôn-sê-vich nhưng cũng như tôi, họ là dân chủ ; họ nghĩ rằng phải theo quần chúng binh lính …
Sau bữa ăn, người ta mang các bản đồ lại. Viên đại tá trải bản đồ ra bàn, mọi người xúm quanh. Viên đại tá vừa trỏ những vạch bút chì vừa nói :
- Đây, vị trí chúng ta sáng nay là ở đây, Vơ-la-đi-mia Ki-ri-lô-vích, đại đội của ông ở đâu ?
Đại úy Ke-lốp đặt ngó tay lên bản đồ.
- Theo lệnh, chúng tôi đã đóng dọc con đường này. Đến 5 giờ thì Các-xa-vin đã đến thay tôi.
Lúc đó, cửa mở và viên chủ tịch ủy ban trung đoàn bước vào, theo sau là một người lính nữa. Họ nhập vào đám đông xúm quanh viên đại tá và cùng theo dõi trên bản đồ. Viên đại tá nói :
- Được ! Trong khu chúng ta, bọn Cô-dắc đã ráu lui mười cây số. Tôi cho là không cần phải chiếm đóng những vị trí tiền tiêu. Như vậy thì đêm nay các ông cứ giữ vững chiến tuyến hiện tại và củng cố các vị trí bằng …
Viên chủ tịch uỷ ban trung đoàn ngắt lời :
- Xin lỗi ! Ở trên chỉ thị phải tiến nhanh và chuẩn bị giao chiến với bọn Cô-dắc ở phía bắc Gát-si-na sáng mai. Nhất thiết phải đè bẹp chúng. Đề nghị ông thi hành các biện pháp cần thiết …
Một phút im lặng. Viên đại tá trở lại bản đồ và nói bằng giọng khác :
- Tốt lắm. Xtê-pan Gioóc-giê-vích, đề nghị …
Vừa cầm búi chì xanh gạch những con đường mới, ông ta vừa đọc lệnh cho một viên trung sĩ viết tốc kí. Rồi viên trung sĩ đi ra và mười phsut sau đêm vào bản chỉ thị đã đánh máy làm hai bản.
Viên chủ tịch uỷ ban cầm lấy một bản và nghiên cứu bản đồ :
- Được lắm.
Rồi nah ta đứng dậy, gấp bản sao cho vào túi. Còn tờ kia thì anh ta lý và lấy trong túi ra một con dấu đóng vào đó, rồi giao cho viên đại tá…
Bây giờ thì tôi lại thấy đúng là cách mạng rồi !...
Tôi quay trở lại cung điện xô-viết ở Xác-côi-ê bằng xe hơi của bộ tham mưu trung đoàn. Vẫn cái đám đông thợ thuyền, binh lính, thuỷ thủ ra vào, vẫn chật ních những xe vận tả, xe thiết giáp, đại bác ở trước cửa, và chỗ nào cũng tràn ngập vui mừng trước thắng lợi đã bao lâu mong chờ. Năm sáu xích vệ dẫn một thầy tu lách đám đông vào. Họ bảo đó là thầy tu I-văng ; trước đây, khi quân Cô-dắn tiến vào thành phố, y đã ban phước cho chúng. Tôi nghe nói sau đó thầy tu này bị xử bắn.
Đi-ben-cô bước ra, vừa đi vừa quay bên phải ngảnh bên trai ra lệnh. Tay anh ta cầm khẩu súng lục to tướng. Một chiếc xe hơi chờ nen hè, máy mở sẵn. Anh ta ngồi một mình vào ghế sau. Anh đi Gát-si-na để đánh bại Kê-ren-xki.
Chập tối, anh đến gần thành phố, rồi tiếp tục đi bộ. Không ai biết Đi-ben-cô nói gì với quân Cô-dắc, nhưng kết quả là tướng Cơ-rát-xnốp và bộ tham mưu, và cả vài gnhìn quân Cô-dắc nữa , ra hàng và khuyên Kê-ren-xki cũng ra hàng …
Còn về phần Kê-ren-xki thì tôi ghi lại dưới đây lời khai của tướng Cơ-rát-xnốp sáng ngày 14 tháng 11 :
Gát-si-na ngày 14-11-1917.
Hôm nay, lúc 3 giờ sáng, viên chỉ huy tối cao (Kê-ren-xki) cho gọi tôi đến. Ông ta coi bộ rất lo lắng và mất bình tĩnh. Ông ta nói :
- Ông đã phản tôi ! Quân Cô-dắc của ông nói là sẽ bắt tôi giao cho bọn thuỷ thủ.
- Vâng, đúng là người ta nói thế đó và tôi biết là chẳng ở đâu người ta ưa ông cả.
- Mà các sĩ quan cũng nói thế.
- Vâng, các sĩ quan đặc biệt bất bình đối với ông.
- Tôi làm thế nào bây giờ ? Chỉ còn nước tự tử.
- Nếu ông là một người lương thiện, ông hãy cầm cờ trắng ra hàng phục ngay Pê-tơ-rô-grát, và ông sẽ nhân danh là người đứng đầu chính phủ điều đình với Uỷ ban quân sự cách mạng.
- Được lắm, tôi sẽ làm như thế.
- Tôi sẽ cho một đội lính đi hộ vệ ông, và tôi sẽ đề nghị để một thuỷ thủ đi theo ông.
- Không, không, rất là không nên có thuỷ thủ nào cả. Ông biết là Đi-ben-cô hiện nay ở đây.
- Tôi không biết Đi-ben-cô là ai cả.
- Đó là kẻ thù của tôi.
- Thế đã sao. Ông đánh nước bạn to thì phải biết gánh lấy trách nhiệm.
- Đúng rồi. Đêm nay tôi sẽ đi.
- Sao lại thế ? Họ sẽ cho là ông bỏ trốn. Ông hãy bình tĩnh cà công khai ra đi để ai nấy đều thấy rằng ông không bỏ trốn.
- Được. Nhưng ông phải cho tôi một đội hộ vệ tin cẩn.
- Đồng ý.
Tôi đi ra, gọi anh Cô-dắc Rút-xa-nốp thuộc trung đoàn sông Đông số 10, và ra lệnh cho hắn chỉ định 8 nguwòi Cô-dắc để hộ vệ viên chỉ huy tối cao. Nửa giờ sau, lính Cô-dắc tìm tôi và nói là không thấy Kê-ren-xki đâu cả, hắn đã bỏ trốn. Tôi ra kệnh báo động và cho đi tìm hắn, cho là hắn không thể trốn khỏi Gát-si-na và đang ẩn náu đâu đây. Nhưng không sao tìm thấy.

Kê-ren-xki đã một thân một mình mặc giả thuỷ thủ lẩn trốn như vậy và còn tý chíut uy tín bào với quần chúng Nga thì cũng mất nốt …

Tôi trở về Pê-tơ-rô-grát ngồi trên ghế đằng trước của một chiếc xe vận tải do một côngnhân lái và chở đầy xích vệ. Vì chúng tôi không có dầu hoả nên đèn không thắp. Đuwòng xá chất ních quân đội vô sản kéo về nghỉ và quân đội dự bị kéo đi thay thế họ, Trong đêm tối, xuất hiện nào là xe vận tải, nào là hàng đoàn pháo binh, nào là xe ngựa,tất cả cũng đều không đèn đóm như chúng tôi. Mặc dầu vậy, chúng tôi phóng thục mạng, ngoặt phải ngoặt trái, tránh những húc nhau nhiều khi hầu như không sao tránh khỏi, va chạm vào bánh những xe khác, theo sau là tiếng chửi bới của những người đi bộ.
Ở chân trời, ánh sáng thủ đô lấp lánh, ban đêm đẹp hẳn lên gấp đôi, như một con đê bằng châu báu chắn ngang cánh đồng trơ trụi.
Người công nhân già một tay cầm lái, một tay vui sướng chỉ về phía thủ đô ngời sáng đằng xa ; bác ta phấn khởi kêu lên, mặt mày rạng rỡ :
- Mi là của ta rồi ! Pê-tơ-rô-grát của ta ơi, bây giờ mi là của ta rồi !
(Hết chương 9)