Các vở ba lê Nga

[Nina]

Vấn đề cuối cùng trong các nhà hát hiện đại hầu như luôn luôn là nhân vật nam chính, Hoàng tử Siegfried. Tháng sáu này các khán giả đã có thể đặc biệt hài lòng thưởng thức vai múa của Ruslan Skvortsov trong các lần phát sóng của Nhà hát Bolshoi (chỉ cần nhìn cách anh đứng và dáng đi đẹp đẽ của anh đã thấy được khía cạnh anh hùng của vai diễn). Họ cũng có thể hài lòng với vai Rothbart của David Hallberg tại Nhà hát Ballet Mỹ, người là hiện thân của cảm giác rằng câu chuyện này là nhiệm vụ hiệp sĩ của hoàng tử cho các khía cạnh của linh hồn riêng của mình, hơn bất kỳ một vũ công nam nào khác ngày nay.

Vở "Hồ thiên nga" trên sân khấu Nhà hát Mariinsky

Khi Sara Mearns múa Odette-Odile ở Nhà hát Ballet Thành phố, chúng ta sẽ không bao giờ nghi ngờ rằng cô ấy đang đối mặt với số phận của mình. Cô đã làm cho vũ đạo vừa thân mật vừa hoành tráng ở một mức độ phi thường, và một bộ phim truyền hình diễn ra hồi hộp. Theo tôi (Alastair Macaulay) không có diễn viên nào ở Nhà hát Ballet Hoàng gia Anh có cùng đẳng cấp này, nhưng các buổi biểu diễn của bà Nuñez (đặc biệt) và Lauren Cuthbertson cũng rất hấp dẫn và lộng lẫy. Nữ diễn viên Mariya Aleksandrova của Nhà hát Bolshoi, trên phim, đã múa vai này khá khác biệt: uy quyền ảm đạm của cô khiến cho vở ballet này có một sự bế tắc biểu cảm, đẹp nhưng bị kẹt không thoát ra được giữa sự sợ hãi và hy vọng.

Tại Nhà hát Ballet Mỹ tuần trước tôi không biết thêm gì về Polina Semionova so với cuối vở "Don Quixote" của cô: cô đã làm mọi thứ cần thiết, nhưng không bộc lộ được gì. Vai Odette của Veronika thì, ngược lại, tình cảm mạnh mẽ, nhìn chằm chằm vào đôi mắt của hoàng tử và trìu mến đặt bàn tay của anh vào má cô. Vũ điệu của cô có nhiều khoảnh khắc đẹp khoan thai như suối kem tuôn chảy - và chắc chắn nó có sự căng thẳng anh hùng, nhưng có khuynh hướng hướng đơn điệu. Không ai thể hiện sự ra đi của Odette cuối màn II hay hơn Wiles Michele (điều này là chứng minh đây là vai diễn chia tay của cô với Nhà hát), cánh tay của cô đột nhiên đập không khí ngày càng cấp bách.

Trong các buổi biểu diễn tôi (Alastair Macaulay) đã thấy tuần trước, đáng chú ý nhất là của Gillian Murphy. Chỉ mới năm ngoái, cô còn trình diễn một vai múa hào nhoáng và thất vọng. Nhưng lần này, cùng với Hallberg, cô đã tỏ ra thuyết phục hơn nhiều. Mặc dù sự thể hiện hoặc sự lựa chọn của cô có vẻ như lạc hướng, cô vẫn đã cho thấy sự hùng vĩ và sức mạnh mà chắc chắn là một tầm cao mới của cô. Trong phần coda (đoạn đuôi) của mình trong Màn II cô đột nhiên thêm một động tác xoay tròn ba vòng trên một chân mềm mại bất ngờ khiến khán giả nín thở hổn hển không chỉ bởi sự điêu luyện của diễn viên, mà còn vì tính đúng đắn bất ngờ của nó: nó làm cao hơn ánh sáng của Odette. New York quả là may mắn có các nghệ sĩ tầm cỡ như Gillian Murphy và Sara Mearns. Thật tệ là họ phải múa trong các dàn dựng lòe loẹt như vậy./.

Tác giả: Alastair Macaulay (New York Times)
Người dịch: Lưu Hải Hà

[Nina]

Xin phép giới thiệu bài viết đã đăng ở báo Thể thao văn hóa
thú thực là biên tập không như mong muốn, nhưng mà имеем то что имеем.
http://thethaovanhoa.vn/326N20110716...u-the-gioi.htm

“Bão” Hồ thiên nga sân khấu thế giới

Thứ Sáu, 22/07/2011 07:39
(TT&VH Cuối tuần) - Sau thành công của bộ phim Thiên nga đen (Black Swan) công chúng hiện đang có nhu cầu xem lại những phiên bản khác nhau từ vở ballet Hồ thiên nga của nhà soạn nhạc P.I.Tchaikovsky hơn bao giờ hết. Ballet Hồ thiên nga đang được đón chào ở nhiều nơi.

Kín lịch



Nữ diễn viên Natalia Bessmertnova,
một vẻ đẹp rất thiên nga

Khoảng thời gian gần đây, công chúng có thể được xem Hồ thiên nga qua những buổi diễn được phát sóng HD trực tiếp từ Nhà hát Bolshoi (Moskva) tại nhiều rạp chiếu bóng trên thế giới, các buổi diễn của Nhà hát Hoàng gia London, cũng như tại nhiều nhà hát khác. Các nhà hát ballet ở New York cũng đang ăn nên làm ra với vở này: tuần ballet Hồ thiên nga tại Nhà hát Opera Metropolitan vừa kết thúc thì Nhà hát ballet New York lại sắp xếp một loạt Hồ thiên nga vào gần cuối mùa diễn Đông của họ và đã lên kế hoạch diễn vở này trong mùa Thu tới.
Tuy nhiên, các nhà hát ballet hàng đầu New York hiện đều đang không có những dàn dựng xứng đáng với vở ballet cổ điển này. Cho dù, nếu nhìn kỹ thì vẫn phát hiện ra những sai sót rõ ràng trong dàn dựng của Nhà hát Bolshoi (trong một buổi biểu diễn hôm 19/6 vừa qua) và của cả Nhà hát Vũ kịch Sadler’s Wells (trong ba buổi biểu diễn vào mùa Xuân vừa rồi). Tuy nhiên, cần phải biết rằng cả hai dàn dựng đó có những giá trị hết sức nghiêm túc, trong khi dàn dựng của các nhà hát hàng đầu của Mỹ, nói như cây bút bình luận nghệ thuật của nhật báo uy tín New York Times, chỉ đơn giản là tầm thường hóa vở ballet này.

Tuy nhiên vẫn có những nhân vật lóe sáng hiếm hoi. Khi Sara Mearns múa vai thiên nga đen - trắng Odette-Odile ở Nhà hát New York City Ballet, cô đã khiến người xem không một chút nghi ngờ rằng cô như thể đang đối mặt với số phận của mình. Cô đã làm cho vũ đạo vừa thân mật, gần gũi vừa hoành tráng ở mức độ gần như phi thường, giống như một bộ phim đang đến hồi gay cấn và nghẹt thở. Trong khi đó, ở nhà hát ballet Mỹ, thiên nga trắng do Gillian Murphy thể hiện đã lan tỏa một sức mạnh đưa cô lên một tầm cao mới. Trong phần coda (đoạn cuối) ở màn hai cô đột nhiên thêm một động tác xoay tròn ba vòng trên một chân mềm mại bất ngờ khiến khán giả nín thở. Điều này không chỉ thể hiện sự điêu luyện của diễn viên, mà còn vì tính đúng đắn bất ngờ của nó: nó tỏa ra thứ ánh sáng cao hơn ánh sáng của thiên nga trắng Odette. Thành phố New York quả là may mắn khi có các nghệ sĩ tầm cỡ như Gillian Murphy và Sara Mearns. Chỉ có điều, thật tệ là họ phải múa trong các phiên bản dàn dựng một cách… lòe loẹt. Xem những phiên bản đương đại này không khỏi khiến người ta nhớ tới phiên bản được xem là “kinh điển” của vở ballet này cách đây hơn một thế kỷ.

Trở về quá khứ

Khi bắt đầu viết Hồ thiên nga, P.I.Tchaikovsky đã là một nhà soạn nhạc nổi tiếng mặc dù vẫn còn rất trẻ. Tchaikovsky viết vở ballet đầu tiên của mình theo đơn đặt hàng của Nhà hát Lớn, một phần cũng do nhuận bút khá cao so với thời bấy giờ - 800 rúp. Mặc dù là một người yêu thích ballet, nhưng nhạc sĩ vẫn cho rằng ballet “không có được sự tồn tại vững chắc”. Bởi những vở ballet hồi đó không trụ trên sân khấu được lâu, còn âm nhạc trong những vở ballet thì ngay từ đầu đã không đặt mục đích trở thành âm nhạc nghiêm túc.

Chỉ tiếc rằng năm 1877, khi Hồ thiên nga được trình diễn lần đầu tiên trên sân khấu Moskva thì chẳng có nhà biên đạo nào hiểu được tác giả và có thể ở ngang tầm những tư tưởng của nhà soạn nhạc. Khi đó Julius Reizinger, biên đạo múa của Nhà hát Lớn đã rất chăm chỉ, cần mẫn thử đem những giải pháp sân khấu của mình để minh họa cho kịch bản văn học. Reizinger sử dụng âm nhạc như truyền thống - âm nhạc chỉ là phần nền nhịp điệu. Kết quả là Hồ thiên nga đã thất bại nặng nề và bị quên lãng trong một thời gian khá lâu.



Vở ballet Hồ thiên nga là sự luân phiên giữa các lễ hội và bi kịch lãng mạn

Hồ thiên nga tái sinh sau đó hơn 10 năm. Năm 1893, sau khi nhà soạn nhạc vĩ đại đã qua đời - tại một buổi trình diễn âm nhạc tưởng nhớ Tchaikovsky, Lev Ivanov, một biên đạo múa Peterburg đã cho trình diễn trước công chúng hồi hai của vở ballet, hồi múa “thiên nga” trong phương án biên đạo của mình. Lúc bấy giờ Lev Ivanov là một biên đạo múa khiêm tốn của Nhà hát Mariinsky, người luôn luôn là cái bóng của bậc thầy biên đạo Marius Petipa lừng danh. Vốn rất yêu những nhạc phẩm của Tchaikovsky, Ivanov đã cảm nhận rất sâu sắc và tinh tế thế giới cảm xúc của vở ballet này, và đã sáng tạo ra một bản giao hưởng vũ đạo tương tự “những bài ca chân thành” của Tchaikovsky. Đã hơn 100 năm trôi qua kể từ ngày ấy, nhưng “bức tranh thiên nga” do Ivanov biên đạo vẫn còn có thể nhìn thấy trong bất kỳ dàn dựng cổ điển nào của Hồ thiên nga.

Chính Ivanov đã sáng tạo nên hình ảnh những cô gái trắng bị phù phép với đôi tay bắt chéo trên bộ váy ballet và mái đầu cúi thấp - ngay trong tư thế ấy người ta đã đoán ra hình bóng một con chim xếp cánh. Ivanov đã tìm ra cho các nữ diễn viên ballet dáng vẻ và sự uy nghi uyển chuyển của từng chuyển động, bắt những đôi tay hát lên thành nhạc - và ngay lập tức trước mắt mỗi khán giả xuất hiện hình tượng những bài hát buồn bã kéo dài, những dàn đồng ca trầm mặc của những nàng tiên cá, những cánh đồng vô tận và thiên nhiên giản dị của phương bắc. Và tâm hồn Nga đã được thổi vào câu chuyện của Siegfried, chàng Hoàng tử Đức và Nữ hoàng thiên nga với cái tên Pháp, Odette.

Biên đạo lừng danh Marius Petipa nhận ra ngay giá trị giải pháp tuyệt vời của Ivanov và đề nghị Ivanov cùng biên đạo dàn dựng trọn vẹn vở ballet. Petipa và nhạc trưởng Richard Drigo bắt đầu từ bản tổng phụ, còn Modest Tchaikovsky, em trai của nhạc sĩ, biên tập lại. Marius Petipa biên đạo những cảnh dạ vũ và hội hè của cung đình. Ông đã để thiên nga trắng Odette tương phản với thiên nga đen Odile - sự mệt mỏi bi thương tương phản với sự quyến rũ mạo hiểm và sự xảo trá dịu dàng. Điệu múa trầm mặc của đàn thiên nga đối lập với những đan xen phức tạp của những điệu Valse cung đình và sự náo nhiệt rực rỡ của những điệu múa Hungary, Ba Lan, Tây Ban Nha, Italia và Nga.

Lần đầu tiên nền ballet Nga nhận được một vai nữ do hai nhà biên đạo múa cùng sáng tạo - vai diễn kép Odette-Odile, vai diễn luôn luôn là ước mơ của bất kỳ nữ diễn viên ballet nào, đồng thời cũng là hòn đá thử vàng đối với những khả năng kỹ thuật và nghệ thuật của diễn viên ấy. Người đầu tiên đóng vai Odette-Odile trong vở kịch của Petipa - Ivanov là nữ diễn viên ballet người Ý Pierina Lenhiani. Diễn viên này đã khiến công chúng phải kinh ngạc vì một màn ảo thuật trước giờ họ chưa từng thấy, màn ảo thuật mà đến tận ngày nay vẫn làm cho trí tưởng tượng của công chúng, kể cả những khán giả đầy kinh nghiệm lẫn những khán giả chưa hề xem ballet phải hồi hộp - 32 fuette - 32 động tác xoay tròn trên một chân liên tiếp. Và chính trong Hồ thiên nga Petipa đã làm cho màn ảo thuật này trở thành đặc trưng thuyết phục của hình tượng.

Từ sau buổi trình diễn năm 1895, Hồ thiên nga đã được thừa nhận là đỉnh cao trữ tình của nhà hát ballet và đã được dàn dựng rất nhiều lần, tại nhiều nhà hát trên thế giới. Có những dàn dựng với ý đồ nghệ thuật nghiêm túc và những tìm tòi mới, cũng có những dàn dựng lòe loẹt làm tầm thường hóa vở ballet kinh điển này.

Hồ thiên nga có giá trị bền vững trong lòng người Nga kể cả trong những thời khắc khó khăn năm 1991 khi chính quyền Xô Viết sụp đổ. Thời điểm ấy, hai kênh truyền hình quốc gia Liên Xô chỉ phát đúng các chương trình tin tức và chiếu đi chiếu lại bộ phim-ballet Hồ thiên nga do nữ diễn viên Natalia Bessmertnova múa vai chính thời kỳ hoàng kim của mình. Bởi thế, sau đó truyền hình Nga không dám phát sóng vở ballet này, bởi nhiều người lại xem đó là tín hiệu… đảo chính.

Lưu Hải Hà

[Nina]

Hơn một năm rồi mình chưa viết gì về ballet ở diễn đàn NNN. Ngẫu nhiên đọc một bài viết trên Facebook của bạn bè nên bình luận cũng hơi dài, dù sao cũng chẳng sai chủ đề

Nhạc cổ điển viết

Vở ballet "Người đẹp ngủ trong rừng” do Tchaikovsky viết nhạc dựa trên câu truyện cổ tích cùng tên ra mắt công chúng lần đầu năm 1890 tại St.Petersburg. Khán giả đón nhận hết sức nồng nhiệt mặc dù tác phẩm bị giới phê bình tẩy chay với những lý lẽ như "nhạc của Tchaikovsky không thể múa được”. Ngay trong mùa diễn đầu tiên, "Người đẹp ngủ trong rừng" đã được trình diễn tới 21 lần. Một thành tích đáng nể vào thời bấy giờ. Bản thân Tchaikovsky cũng luôn xem đây là tác phẩm đỉnh cao của mình. Chúng ta cùng thưởng thức điệu Waltz tươi sáng trong Màn I của tác phẩm và chiêm ngưỡng dàn múa đẹp như mơ của Royal Opera House nhé:
http://youtu.be/uthSz6nPg2Y

Có lẽ là trong trường hợp này, các nhà phê bình thời đó đã tỏ ra nguy hiểm quá mức cần thiết. Vì thực tế, Tchaikovsky sáng tác nhạc trong sự hợp tác chặt chẽ với Marius Petipa, biên đạo múa lừng danh của Nhà hát opera và ballet Hoàng gia Nga. Chưa kể, Petipa cũng là một trong hai tác giả của libretto. Ai chứ Petipa mà lại còn không biết - nhạc nào múa được, nhạc nào không hay sao!

Chưa kể, với bản tính hiền lành của bác Tchaikovsky, đảm bảo bác Tchaikovsky sẽ chiều ý bác Petipa, theo kiểu - muốn waltz thì có waltz, muốn nhạc múa kiểu Pháp thì cũng có kiểu Pháp, muốn nhanh có nhanh, muốn chậm được chậm! Bác ấy chiều cả cái anh biên đạo đã khiến Hồ thiên nga thất bại thảm hại cơ mà, làm sao không chiều maestro Petipa được!

Về mặt biên đạo, vì lý do lịch sử nên dù lần công diễn đầu tiên rất thành công, nhưng mà phương án dàn dựng của Petipa cũng chịu sự thay đổi đáng kể. Hầy như biên đạo múa có tên tuổi nào cũng tự thấy có trách nhiệm phải đưa vào vở múa những tìm tòi của riêng mình. Tất nhiên là có những màn kinh điển không thay đổi.

Petipa là một biên đạo múa cung đình dày dạn kinh nghiệm, và gặt hái vô số thành công. Chính vì vậy, mà dàn dựng của ông rất chuyên nghiệp, kể cả việc đáp ứng khả năng của diễn viên, lẫn thị hiếu của Hoàng gia và giới quý tộc. Chúng ta có thể thấy các màn ba trong các vở ballet của Petipa - luôn tràn ngập màu sắc lễ hội với các màn múa của đủ các dân tộc, các màn múa cá tính. Đây gần như là chữ ký của bác Petipa rồi, bác ấy phải luôn luôn dựng một màn thật hoành tráng, phong phú, thật màu sắc, rực rỡ, và các động tác múa thật điêu luyện để thu hút sự chú ý của khán giả vốn là giới quý tộc và đại quý tộc

Điều này luôn luôn khiến màn lễ hội trở thành thách thức lớn đối với các diễn viên múa chính. Lý do là họ phải trình diễn màn solo của mình vốn đầy các động tác khó, vào lúc cũng đã hơi hơi mệt (cuối vở rồi còn gì!), mà quan trọng nhất là trước con mắt chuyên nghiệp của hàng đống đồng nghiệp của mình đứng đầy trên sân khấu!

[Nina]

Lâu mới có hứng thú cắt dán và viết về ballet Mặc dù mấy ngày nay đứt cáp, nên xem clip chất lượng hơi chán.

Fouetté là một thuật ngữ ballet có nguồn gốc từ tiếng Pháp chỉ một chuyển động của ballet cổ điển, theo đó diễn viên thực hiện các động tác quay liên tiếp ở một chỗ với tempo nhanh. Trong ballet cổ điển, các fouette thường được các nữ diễn viên ballet thực hiện trên mũi chân trong các màn cuối của Pas de deux, và là một trong những tiêu điểm của các màn này.

Mở ngoặc để nói về Pas de deux - hiểu đơn giản thì nó là vũ điệu của 2 diễn viên. Nó gồm sự xuất hiện của 2 diễn viên trên sân khấu, một đoạn múa chung chầm chậm tình cảm (adagio), rồi 2 màn solo của 2 diễn viên, và đoạn kết (coda). Thường đây là điểm nhấn của ballet, và cũng thường do nam và nữ diễn viên chính thể hiện, nơi họ có thể phô diễn kỹ thuật cá nhân điêu luyện của mình.

Vì vậy, fouette có thể gặp trong nhiều vở ballet cổ điển. Trong các vở "Le Corsaire", "Paquita", "Don Quixote", "Hồ thiên nga", nữ diễn viên chính thực hiện 32 fouette liên tiếp. Một ngoại lệ hiếm thấy là vở "La Bayadère", khi mà nữ diễn viên chính thực hiện "chỉ có" 20 fouette.

Nhân tiện, mấy cái màn 32 fouette trên chả hiểu sao toàn nằm trong các vở do bác Petipa biên đạo. Chắc vở đầu là tình cờ, vở thứ hai là trùng hợp, còn vở thứ ba, thứ tư là thói quen rồi.

Mời các bạn xem thử phần thể hiện 32 fouette của nữ diễn viên Svetlana Zakharova trong vai Kitry, vở Don Quixote, nhạc L. Minkus, biên đạo M.Petipa nhé. Các bạn đếm xem cô ấy quay bao nhiêu vòng, và cố gắng đừng chóng mặt nhé, dù hình ảnh clip này có vẻ hơi bị kéo ra theo chiều cao.

http://youtu.be/-YSKWuWETFU

Clip này thì hơi mờ, nhưng không tìm được cái nào rõ hơn, nên vẫn phải giới thiệu với các bạn. Vẫn là 32 fouette của Kitry thôi, nhưng do nữ diễn viên Ekaterina Maximova thực hiện. Các bạn lưu ý nhé - tay của nữ diễn viên chống vào hông, tức là cô ấy phải giữ thăng bằng trong quá trình quay hoàn hảo đến thế nào!

http://youtu.be/COAiNdWepkw