Máy ảnh Liên Xô

[nguyentien]

Lời mở đầu

Vào một ngày tháng 5/2011, nguyentien rất may mắn khi được một người bạn tặng cho chiếc máy Minolta XG-1 (n) và mua được một ống kính 50mm 1:1,4 với giá khá là mềm. Ban đầu nguyentien chi dự định thâm nhập và làm một bài phóng sự về thú chơi máy film, song lại bị chính cái thú chơi hoài cổ này mê hoặc và trở thành một tín đồ của dòng máy film.

Cái cảm giác khi cầm một chiếc máy ảnh film với tuổi đời hơn mình rất nhiều, phải nâng niu nhẹ nhàng nhưng cũng phải dứt khoát khi bấm, mùi film nồng nồng hơi khó chịu và cách lắp film không quá cầu kỳ, phức tạp nhưng phải rất chú ý. Rồi đến lúc hồi hộp khi đợi lấy ảnh, chặc lưỡi tiếc rẻ một kiểu ảnh hỏng hay thon thót vì máy kẹt film. Là một người ngại dùng photoshop, nguyentien dần dần yêu chất màu máy film và cả cái hạt (noise) khá đặc trưng.

Trộm nghĩ các bác, các cô chú và các anh chị trên NướcNga.net cũng có nhiều người là phóng viên, nhiếp ảnh gia… hay cũng có người được sở hữu một chiếc máy ảnh của Liên Xô sản xuất. Với nhiều người, những chiếc máy này một thời là cả một gia tài, là người bạn đồng hành tin cậy trên nhiều chặng đường.

Chính vì thế, một tham vọng nho nhỏ (và là một bài viết dài sau một thời gian vắng bóng) của nguyentien sẽ được gửi gắm trong bài viết này – Thương hiệu máy ảnh của Liên Xô. Sau khi hoàn tất, nguyentien xin phép nhờ BQT edit lại bài viết đầu để chèn phần mục lục sao cho người đọc dễ tìm đến các phần đề mục mà mình quan tâm nhất.

Ghi chú

• Bản quyền nội dung (phần chữ viết) thuộc về NướcNga.net. Việc phát hành lại trên mọi hình thức truyền tải nội dung đa phương tiện (phát thanh, báo mạng, báo in…) phải được Ban quản trị NướcNga.net đồng ý.
• Nội dung được tổng hợp từ các dự án mở trên mạng (được ghi tại mỗi phần). Hình ảnh sử dụng thuộc hình ảnh công cộng được chia sẻ trên mạng (có dẫn chứng nguồn).
• Bài viết chỉ gói gọn trong các dòng máy của Liên Xô (cũ), không đề cập đến các dòng máy ảnh của các nước XHCN khác (như Đông Đức…). Bên cạnh đó, những mẫu máy của Liên Xô nguyentien chưa có điều kiện để sử dụng qua nên bài viết có thể có sai sót, mong mọi người lượng thứ và chỉ ra lỗi sai đó để bài viết có thể được hoàn thành một cách trọn vẹn nhất.

Máy ảnh của Liên Xô

FED, Kiev và LOMO cùng lá cờ búa liềm
Nguồn ảnh: Flickr

Với thế hệ đi trước ở miền Bắc, thời chiến tranh Việt Nam, những thương hiệu Nikon, Canon hay Minolta khá xa lạ bởi đây là sản phẩm của Nhật – một đồng minh với Mỹ. Thời đó, những chiếc Zenit, Praktica ăn sâu vào tiềm thức của nhiều người dân miền Bắc, đến nỗi mà Nguyễn Minh Châu có đưa vào tác phẩm “Chiếc thuyền ngoài xa”.

“Chẳng phải lựa chọn xê dịch gì nữa, tôi gác máy lên bánh xích của chiếc xe tăng hỏng bấm "liên thanh" một hồi hết một phần tư cuốn phim, thu vào chiếc Pratica cái khoảnh khắc hạnh phúc tràn ngập tâm hồn mình, do cái đẹp tuyệt đỉnh của ngoại cảnh vừa mang lại.” (Sách giáo khoa và nhiều bản in viết sai tên Praktica).

Sau khi chính quyền được thành lập, người dân Liên Xô được quyền sở hữu máy ảnh nếu họ không chụp ảnh về các bí mật quân sự hay quốc gia. Những mẫu máy của Liên Xô thường được xuất khẩu chủ yếu sang các nước XHCN, tuy nhiên có một số lại được xuất sang các quốc gia khác. Những sản phẩm tốt (cao cấp) không được sản xuất với số lượng lớn, như Sport hay Leningrad, có lẽ các hãng sản xuất nghĩ người dân không có khả năng để mua. Thế nhưng máy ảnh và ống kính của Liên Xô vẫn được nhiều người đánh giá là “nồi đồng cối đá”, “mấy chục năm vẫn chạy tốt”.

[nguyentien]

Zenit (Zenith)

Nguồn tổng hợp: Wikipedia, Camera-wiki, Sovietcamera.com

Zenit (Tiếng Nga: Зени́т) là thương hiệu máy ảnh của hãng KMZ có trụ sở tại thị trấn Krasnogorsk gần Moskva. Thương hiệu này có mặt từ năm 1952 tại Nga và sau đó BelOMO tại Belarus cũng sản xuất máy ảnh thương hiệu này từ những năm 1970. Thương hiệu Zenit được gắn liền với sản phẩm máy ảnh SLR (ống kính rời) 35mm. Trong những nắm 1960 và 1970, Zenit được Mashpriborintorg xuất khẩu đến 74 quốc gia trên thế giới.

Tên gọi Zenit đôi khi được chuyển tự thành Zenith trong một số bản hướng dẫn sử dụng được nhà nhập khẩu Zenit tại Anh TOE phân phối. Tuy nhiên, trước nắm 1963 thì thương hiệu Zenit là của máy ảnh Zeint, còn Zenith lại được sử dụng cho dòng máy Zorki.

Thời kỳ đầu

Zenit (Zenit-1) - Nguồn ảnh: Flickr

Những chiếc Zenit đầu tiên được chế tạo dựa vào thiết kế của dòng máy Zorki (bản sao của Leica II). Thiết kế lại máy để biến Zorki từ mẫu máy kiểu rangefinder (lấy nét theo khoảng cách) sang SLR (máy ảnh ống kính rời). Khe cắm kính ngắm phía trên được loại bỏ, thay vào đó là khe ngắm (thường thấy trên máy ảnh) và cục gù, một gương lật nằm phía dưới với hệ thống dây-ròng rọc cùng ngàm M39×1.

Trong những năm đầu tiên, Zenit được phát triển song song với Zorki. Zenit-S có hệ thống đồng bộ dành cho Flash giống Zorki-S, và Zenit 3M là anh em sinh đôi với Zorki-6. Cục gù của Zenit cho hình ảnh nhỏ hơn so với khung hình tiêu chuẩn, chỉ vào khoảng 2/3 khung hình này. Mãi đến khi Zenit-E ra đời năm 1967, Zenit và Zorki mới chính thức “đường ai nấy đi”.

Zenit-E và những người kế nhiệm

Zenit-E với ống 50-2 50/3.5 - Nguồn: Wikipedia

Từ năm 1967 đến năm 1969, KMZ bắt đầu sản xuất dòng máy tự động đại trà nhắm đến người dùng phổ thông. Các mẫu máy ảnh được trang bị ngàm lắp ống M42x1 (còn được biết đến với tên gọi ngàm Praktica). Ngôi sao của dòng sản phẩm này, Zenit-E và các phiên bản cải tiến được sản xuất rất nhiều, có đến hơn 12 triệu chiếc máy này được xuất xưởng. Zenit-E được sản xuất với tiêu chí đơn giản và tiết kiệm.

Khác với nhiều mẫu máy SLR khác với cấu trúc lò xo, dòng máy này sử dụng “nút” chụp gắn liền với gương lật với chức năng đẩy gương lên xuống. Cơ chế chụp độc lập với cơ chế lên phim khiến cho đôi khi người chụp làm “chồng ảnh” (chồng film), đôi khi những tấm ảnh này lại được đánh giá cao về mặt sáng tạo. Điều đó khiến cho việc chụp bằng máy khó, lâu, dễ bị rung đồng thời hiếm có dây nối phù hợp để chụp từ xa. Dòng sản phẩm này bao gồm các máy có ngàm M39×1 và M42×1 cùng các ống kính dành cho Zenit-E và Zenit-B.

Zenit-ET - Nguồn: Wikipedia

Trong suốt giai đoạn của của thế kỷ 20, chính Zenit-E lại là trở ngại cho việc phát triển các dòng máy của Zenit mới. Chuẩn mực kỹ thuật của Zenit-E được áp dụng cho hầu hết các máy thuộc dòng bình dân với tiêu chí “méo mó có hơn không”.

Những dòng máy hiện đại

KMZ bắt đầu nghiên cứu chế tạo dòng máy ảnh chuyên nghiệp cao cấp với mẫu máy Start vào năm 1958. Mẫu máy này có đầy đủ các tốc độ màn trập từ 1 đến 1/1000 giây, ống kính với khẩu tự động sử dụng ngàm đặc biệt, cũng như trang bị tính năng cắt film. Người sử dụng có thể ngắm qua khe ngắm hoặc sử dụng thước đo khoảng cách gắn ngoài. Vấn đề ở chỗ dòng máy Start rất ít lens, chỉ có duy nhất mẫu Helios-44 f2/58 được chế tạo.

Với thành công của Zeiss-Ikon Contaflex vào giữa những năm 1950 cùng người kế nhiệm Bessamatic, Retina- và Paxette-reflex, Zenit tiếp tục cho ra mắt các dòng sản phẩm kế tiếp như Zenit-4 (1964), -5 và -6. Những mẫu máy này sử dụng ngàm của Voigtländer (Bessamatic-type) với màn trập nằm gần lens. Tuy nhiên, thiết kế này không bền, giá thành cao trái ngược với thiết kế truyền thống của Zenit buộc KMZ phải có điều chỉnh lại. Mẫu máy Zenit-5 là mẫu SLR đầu tiên của Liên Xô có môtơ điều khiển và mẫu lens zoom đầu tiên của Liên Xô (Rubin-1c 2.8/37–80, dựa trên thiết kế của Voigtländer Zoomar) được trang bị cho Zenit-6.

Sau đó, hai mẫu máy cao cấp khác được ra mắt với tên gọi Zenit-7 (1968) và Zenit-D (1969). Cả hai mẫu máy này đều sử dụng cấu trúc màn trập thép mới. Zenit-D còn được trang bị cơ chế hẹn giờ. Mỗi chiếc máy này đều có cơ chề ngàm riêng (“mount 7” và “mount D). Những mẫu máy này sớm bị ngừng sản xuất và chỉ có duy nhất một lens dành cho mỗi dòng được xuất xưởng. Điều thú vị là Start, Zenit-7 và Zenit-D sử dụng cùng ống kính - Helios-44 2/58. Zenit-D là dòng máy hiếm nhất với chỉ 63 chiếc được xuất xưởng.

Sau khi mẫu máy Zenit-16 không thành công và được sản xuất với số lượng nhỏ, nắm 1979 mẫu máy Zenit-19 bắt đầu ra mắt. Đây là mẫu máy sử dụng cơ chế kéo màn trập nam châm điện đầu tiên với ngàm M42 và tốc độ màn trập từ 1-1/1000 giây. Máy chỉ có duy nhất hai chế độ chụp tay. Zenit-19 được đánh giá là mẫu máy đỉnh cao của dòng máy sử dụng ngàm M42 do Liên Xô sản xuất.

Dòng máy ngàm Pentax-K

Zenit-AM2 - Nguồn: Wikipedia

Năm 1984, Zenit-Automat bắt đầu được sản xuất. Những mẫu máy này được trang bị ngàm Pentax-K, sử dụng màn trập kim loại. Năm 1988, mẫu máy này được chỉnh lại thiết kế với màn trập kim loại FZL-84 và mang tên gọi Zenit-AM. Phiên bản Zenit-AM2 có giá rẻ hơn AM và không có chế độ chụp tự động.

Sản phẩm tiếp theo của dòng này là Zenit-APK. Người ta thay đổi một chút màn trập cho chiếc máy này.

Mẫu máy mới nhất của Zenit là Zenit-KM được sản xuất năm 2001. Đây là mẫu máy thứ hai sử dụng vi xử lý điều khiển, và là mẫu máy thứ 2 được trang bị môtơ điều khiển sau Zenit-5. Tốc độ màn trập từ 1 đến 1/2000 giây. Năm 2004, KM được cải tiến và mang tên gọi Zenit-KM plus

Zenit-KM plus là mẫu máy cuối cùng của thương hiệu Zenit. Sau năm 2005, KMZ ngừng sản xuất máy ảnh. Tuy nhiên, với gần 50 năm thương hiệu, Zenit để lại nhiều ấn tượng với thị trường các nước khối XHCN và cả các quốc gia khác trên thế giới.

Chính sách xuất khẩu của Liên Xô

Tại các quốc gia phương Tây, thương hiệu Zenith đạt được những thành công nhất định. Điều này nhờ vào nhà nhập khẩu TOE với chất lượng dịch vụ tốt, cũng như chính sách thuế khá nặng của Anh nhắm vào các dòng máy ảnh. Mặc dù gặp khó khăn do các nhà cung cấp của Liên Xô không chịu bán những dòng ống kính chất lượng cao, TOE chọn lựa giải pháp đặt hàng các mẫu ống kính từ Nhật dưới thương hiệu “Helios”.

Tên gọi Zenit

Mặc dù Zenit là thương hiệu được đăng ký của nhà máy KMZ, song nhà máy này lại thuộc sở hữu của Bộ Công nghiệp Quốc phòng Liên Xô nên thương hiệu này còn được sử dụng cho nhiều mẫu máy ảnh được chế tạo do các nhà máy khác thuộc sở hữu của bộ này.

Một trong những chiếc máy được mang thương hiệu này là dòng Salut được chế tạo tại Kiev với tên gọi Zenith-80 (chú ý chữ “h” ở tên gọi). Sau đó một số mẫu máy LOMO-compact được xuất khẩu với tên gọi Zenit LC-A.

Nhà máy BELOMO Belarus sản xuất hàng triệu chiếc máy ảnh Zenit, tuy nhiên sau năm 1991 hãng này không còn quyền sử dụng thương hiệu Zenit. Tuy nhiên một số mẫu máy (tính đến tháng 3/2006) vẫn còn mang logo của Zenit.

Các dòng máy của Zenit

Các dòng máy đời đầu:

• Zenit (1953–56)
• Zenit-S (S là ký hiệu cho khả năng đánh đồng bộ với đèn Flash, 1955–61)
• Zenit-3 (1960–62)
• Kristall/Crystal (1961–62)
• Zenit-3M (1962–70)

Dòng Zenit-4 bán tự động

• Zenit-4
• Zenit-5
• Zenit-6

Dòng Zenit-E với đo sáng Selenium

• Zenit-E
• Zenit-V, còn được biết đến với tên gọi Zenit-B (giống E nhưng không có đo sáng)
• Zenit-EM
• Zenit-VM, còn được biết đến với tên gọi Zenit-BM (giống EM nhưng không có đo sáng)
• Zenit-ET
• Zenit-10
• Zenit-11

Dòng Zenit-E với đo sáng TTL và ngàm M42

• Zenit-TTL
• Zenit-12
• Zenit-12xp, Zenit-12sd
• Zenit-122
• Zenit-122V, còn được biết đến với tên gọi Zenit-122B
• Zenit-312m
• Zenit-412DX
• Zenit-412LS

Dòng Zenit-E với đo sáng TTL và ngàm Pentax-K

• Zenit-122K
• Zenit-212K

Máy không có ngàm tiêu chuẩn

• Start
• Zenit-7
• Zenit-D

Máy bán tự động ngàm M42

• Zenit-16
• Zenit-19
• Zenit-18
• Zenit-MT-1 Surprise (mẫu Zenit-19 nửa khung hình)

Dòng Zenit-Ax (Ngàm Pentax-K)

• Zenit-Automat, còn được biết đến với tên gọi Zenit-Auto
• Zenit-AM
• Zenit-AM2
• Zenit-APM
• Zenit-APK
• Zenit-KM
• Zenit-KM plus

[Hanoi2010]

Cám ơn bác về bài viết. Những bức ảnh Hanoi2010 vẫn hay chụp như một thú vui đều từ những chiếc máy ảnh Liên Xô. Những chiếc máy ảnh một thời bị lãng quên bởi ai cũng rỉ tai nhau rằng: ồi, máy Liên Xô, chất lượng kém lắm, chả ai chơi. Và những chiếc máy Liên Xô chả ai chơi đấy, lại có thể cho ra được những bức ảnh đáng ngạc nhiên.

Những chiếc máy ảnh Liên Xô, cho dù có là bản copy của máy Đức nhưng vẫn mang một nét gì đó rất riêng, rất đặc biệt !

Chờ đợi bài viết của bác, và rất mong có dịp sớm được gặp bác nguyentien !

[nikon57]

Cảm ơn bác nguyentien về bài viết. Những chiếc máy ảnh LX với riêng tôi mang nhiều kỷ niệm. Nhờ những chiếc máy đó mà tôi chập chững bước vào thế giói ảnh kỳ diệu cùng với những buổi học ở clb DOSAAF vùng Moskva . Những chiếc máy đó với OK Industar hay Helios cho ta những bức hình màu rất đáng yêu,dịu dàng, ấn tượng như những bức họa màu nước.Tôi giữ gìn cẩn thận những chiếc máy này từ khi về nước ( những năm 70 - 80 ) đến nay.Lúc đó có cái thì mua mới ở của hàng đồ ảnh , có cái thì mua ở " còm mi si on nưi " Những lúc vui cũng như khi rõi rãi tôi nâng niu, lau chùi chúng thú vị như gặp lại trò chuyện cùng những người bạn thân thời sinh viên. Hiện nay tại Nga không biết còn có nhiều người chơi hay dùng những máy này hay không? Tôi xem trên Flickr nhóm chơi Zenit hay Zorki cũng tới vài ngàn người. Rất mong được đoc nhiều bài viết nữa về máy ảnh thời LX cũ trên forum này của các bác có cùng sở thích.
Nhân tiện khoe các bác vài cái máy ảnh Nga cũ của tôi:
1/Zenit ET "đầu bạc", OK Helios 44-2

2/Zenit ET "đầu đen", OK Helios 44M-4

3/ Zenit 122, OK Helios 44M-4

4/ Zorki 4, OK Industar 61 L/D

[trongnghia_mta]

giá bán nhu thế nào nhỉ

[nikon57]

@trongnghia mta:
Mình trân trọng các bạn trên diễn đàn NN yêu thích máy ảnh LX (cũ ) nên mời các bạn ngắm mấy cái máy đó thôi. Với mình những cái máy đó có nhiều điều đáng nhớ.
Chiếc Zenit đầu bạc giống chiếc Zenit B là cái máy ảnh đầu tiên của mình, mua mùa hè năm 1967 ( sau khi hết năm thứ nhất trường МЭИ ) để tham gia club Фотолюбители của ДОСААФ.
Thân máy Zenit 122 là của một bạn đồng nghiệp người nga cho khi mình sang công tác tại ВТИ vùng Москва năm 1992 nóng bỏng. OK thì mình tìm mua thêm ngoài chợ.
Chiếc Zenit đầu đen mua tại Минск cuối năm 1982 trong kỳ đi nghỉ sau khi thi минимум. Chiếc Zorki 4 ( xuất xưởng 1967 ) là quà của bà проф. докт. Мартынова ( МЭИ) tặng khi mình bảo vệ xong диссертация канд. техн. наук năm 1984.
Mình giữ gìn những chiếc máy đó lắm. Mình không rao bán nên không có giá đâu bạn thân mến ạ.
Вам всего хорошего.

[Lính thuỷ]

Cách đây 40 năm, mình đã mê chụp ảnh, dùng máy Zenit và giấy ảnh, thuốc hiện thuốc hãm Nga.

[nikon57]

Добро пожаловать bác Lính thủy. Mình dính vào cái sự chụp choẹt khởi đầu là từ máy của nga quãng 1966 1967 khi vừa sang tới МЭИ được vài tháng. Tới bây giờ đã chụp nhiều máy từ số tới phim nhưng vẫn giữ những cái máy ảnh nga nhiều kỉ niệm. Nay, chơi bình thường thì chụp máy số, chỉ dịp long trọng mới mang máy nga ra chụp một cuộn cho vui. Chân tay lóng ngóng rồi nên chụp xong mang ra tiệm tráng và scan thôi.

[nikon57]

Lâu quá, hơn một năm rồi mà bác nguyentien chưa tiếp tục dự án " Máy ảnh Liên xô". Trong lúc chờ đợi mình mời các bác ngắm thử " bộ đôi" đồ ảnh LX của mình. Đó là chiếc máy Зоркий 4 và cái фотоэкспономерт Ленинград 2.

Hình dáng rất đáng yêu mà cho ảnh cũng hay

film Fuji Proplus 200/ lens I.61L/D.
Xin thưa thêm là chiếc фотоэкспономерт Ленинград 2 mặc dù đã lên lão từ lâu ( xuất xưởng từ năm 1961) nhưng cho tới nay vẫn dùng tốt. Đo so sánh với máy Sekonic cũng chỉ sai 1/2 stop.