Cuộc phong tỏa Leningrad - Alexander Werth

[danngoc]

Như ta đã biết, đợt cắt giảm tiêu chuẩn đầu tiên là vào ngày 2 tháng 9, đợt thứ 2 ngày 10 tháng 9, đợt thứ 3 ngày 1 tháng 10, đợt 4 ngày 13 tháng 11 và đợt thứ 5, đợt thấp nhất, là vào ngày 20 tháng 11. Ngay từ đợt giảm thứ 4, đã bắt đầu có người chết vì đói. Ngoài việc thiếu lương thực, còn xuất hiện tình trạng thiếu chất đốt nghiêm trọng ở Leningrad. Cả dầu đốt lẫn than đá đều thiếu thấy rõ kể từ cuối tháng 9. Hy vọng duy nhất là cắt xẻ bất cứ khúc gỗ nào còn lại trong khu vực bị phong tỏa.

Ngày 8 tháng 10, Thành ủy và Tỉnh ủy quyết định tổ chức đi đốn củi tại vùng Pargolovo và Vsevolozhsk phía Bắc thành phố… Các đội đốn củi hầu hết bao gồm phụ nữ và thiếu niên; họ đi vào rừng mà không có các dụng cụ cũng như quần áo cần thiết, và cũng không có lán trại hay phương tiện di chuyển. Toàn bộ kế hoạch bị đe dọa phải sụp đổ. Vào ngày 24 tháng 10 mới chỉ thực hiện được có 1 % định mức kế hoạch … tại 1 khu vực, chỉ có 216 người đang làm việc thay vì 800 như kế hoạch ban đầu… Trong điều kiện ấy các Đoàn viên Komsomol, hầu hết là con gái, đã được gửi tới Pargolovo và Vsevolozhsk. Không có quần áo và giày ủng ấm, đôi khi lại chỉ mặc áo choàng và đi giày mỏng, đồng thời phải chịu đựng đói và rét, tuy nhiên những cô gái của Đoàn Komsomol Leningrad đã làm việc những kỳ tích. Các cô gái thuộc Chi đoàn Smolny đã xây được, trong giá rét 40 độ âm, một tuyến đường ray hẹp nối từ khu rừng tới tuyến đường sắt gần nhất. Họ xây được khu lán trại, lắp vào những lò sưởi thô sơ, và rồi vận chuyển số lượng lớn củi về cho Leningrad. * Karasev, Sđd, p. 237-238

Việc này đã giảm nhẹ chút ít tình hình căng thẳng về chất đốt tại Leningrad, tuy nhiên không thể giải quyết được hoàn toàn. Vào cuối tháng 10, nguồn điện của thành phố chỉ còn cung cấp được 1 lượng rất nhỏ so với trước đây. Việc sử dụng đèn điện bị cấm ở mọi nơi, ngoại trừ tại Bộ tham mưu, điện Smolny*(Đây là Sở chỉ huy của Hội đồng phòng thủ Leningrad dưới quyền Zhdanov và văn phòng của Xô viết Thành phố và các cơ quan đầu não khác), văn phòng Đảng ủy, các trạm (station) phòng thủ thành phố, và 1 số văn phòng đặc cách khác; nhưng các căn nhà ở bình thường, cũng như hầu hết các văn phòng làm việc phải làm việc không có ánh sáng điện trong suốt những đêm dài mùa đông. Lò sưởi trung tâm không được sử dụng tại các căn hộ, văn phòng và nhà ở, còn tại nhà máy thì lò sưởi trung tâm được thay bằng các bếp lò nhỏ đốt củi. Do thiếu điện, hầu hết nhà máy phải đóng cửa, hoặc sử dụng những phương pháp sơ đẳng nhất để làm máy chạy được – ví dụ như quay pê đan xe đạp. Xe điện mặt đất (tram-car) giảm hoạt động đột ngột từ tháng 10, và tới tháng 11 chúng ngưng chạy hoàn toàn. Không thực phẩ, không ánh sáng, không sưởi ấm, và trên hết là các cuộc không kích pháo kích liên tục của quân Đức – đó là cuộc sống tại Leningrad mùa đông năm 1941-42.

[danngoc]

4
Tuyến đường cứu sinh Ladoga


Với việc Leningrad bị quân Đức vây chặt từ đầu tháng 9, người ta đã nghĩ ra các biện pháp tuyệt vọng để chở tiếp tế đến cho thành phố. Người ta cũng không còn tin vào chuyện có thể phá vỡ vòng phong tỏa trên đất liền torng thời gian ngắn sắp tới. Do đó, ngày 9 tháng 9, Hội đồng phòng thủ Leningrad quyết định cho xây 1 bến cảng trong cái vịnh nhỏ tại Osinovets trên bờ tây của hồ Ladoga gần cuối của tuyến đường sắt ngoại ô, khoảng 35 dặm ở đông bắc của Leningrad. Người ta cho là, bằng con đường này có thể sơ tán 1 số thiết bị quan trọng khỏi Leningrad, và thực phẩm cùng các hàng hóa khác có thể tiếp tế cho TP. Bến cảng dự định sẽ tiếp nhận 12 tàu thuyền mỗi ngày vào cuối tháng 9. Giang đội Ladoga, được gắn thêm một số pháo phòng không, được giao nhiệm vụ bảo vệ bến cảng mới này.

Cũng cần phải nói rằng do quân Đức chỉ cách Osinovets khoảng 25 dặm về phía nam, máy bay của chúng không chỉ thường xuyên theo dõi bến cảng mới mà còn theo dõi cả bến cảng thô sơ nhỏ bé Novaya Ladoga trên bờ nam của Hồ mà qua đó các hàng tiếp tế được chuyển tới, cũng như theo dõi bất cứ chuyến hàng nào chuyển qua hồ giữa 2 điểm này. Rất nhiều tàu kéo và bè bị đánh chìm trong những tuần đầu tiên của “Tuyến đường cứu sinh Ladoga”, cùng với nhiều phụ nữ và trẻ em được sơ tán khỏi Leningrad.

Tuyến đường cứu sinh mong manh này hiển nhiên là không khả quan chút nào. Trong tháng đầu tiên sau khi bến cảng đối phó tại Osinovets mở cửa, chỉ có 9.800 tấn thực phẩm được chuyển tới từ phía Hồ Ladoga. Số lượng này chỉ bằng 8 ngày ăn cho Leningrad, vì thế người ta đã phải sử dụng đến kho thực phẩm dự trữ của TP trong 22 ngày còn lại. Thảm họa còn tăng thêm do vào tháng 11, mặt hồ bị đóng băng mỏng không thể sử dụng cho việc vận chuyển cả bằng tàu thuyền lẫn xe cộ. Một vài biện pháp khẩn cấp do đó đã được áp dụng, và vào khoảng từ 14 tháng 10 cho tới 20 tháng 10, 5000 tấn thực phẩm được đưa từ Novaia Ladoga tới Osinovets; nhưng cũng vẫn quá ít. Giữa 20 tháng 10 và đầu tháng 11, 12 ngàn tấn bột mì và 1 ngàn tấn thịt được đưa từ nội địa nước Nga tới Hồ Ladoga, và mặc cho các cuộc không kích liên tục của quân Đức, mặc cho những cơn gió lạnh mùa thu giờ đây đã quét trên mặt hồ, hầu hết số thực phẩm trên đã được an toàn chuyển đến Leningrad. Ngoài thực phẩm, một số lượng đáng kể đạn dược cũng được chuyển đến.

[danngoc]

Nhưng vào ngày 15 tháng 10, việc di chuyển trên Hồ Ladoga không còn thực hiện được nữa. Kết luận cho thời kỳ này của tuyến đường cứu sinh Ladoga, Pavlov đã viết:

Tuyến cứu sinh đường thủy vào mùa thu năm 1941 là một sự hỗ trợ vô cùng lớn cho thành phố bị bao vây. Khoảng từ giữa 12 tháng 9 cho đến khi không thể đi lại được vào ngày 15 tháng 11, 24 ngàn tấn bột mì và ngũ cốc, 1.131 tấn thịt và bơ sữa đã được vận chuyển, ngoài ra còn có một lượng đáng kể đạn dược và nhiên liệu. 25 ngàn tấn thực phẩm ấy chỉ chiếm 1 phần của số lượng cần thiết, nhưng vẫn cho phép Leningrad giữ được thêm 20 ngày, và trong 1 pháo đài bị phong tỏa thì mỗi ngày đều đáng quý. Các công nhân của giang đoàn Volkhov, các thủy thủ và công nhân bến cảng của Ladoga, các binh lính và sĩ quan có tham gia các nhiệm vụ ấy, rất nhiều người trong số họ đã phải hy sinh cuộc đời mình, đang bảo vệ từng tấn thực phẩm chống lại bão tố, hỏa hoạn, không quân địch và nạn cướp bóc. Công việc mà họ đã thực hiện là không thể bị lãng quên. * Pavlov, SĐD, p. 118.

Ngày 16 tháng 11 một thời kỳ thử thách mới đến với Leningrad. Thành phố giờ đây chỉ có thể tiếp tế được bằng đường không. Mặc dù Trận Maskva đang hồi cao điểm, Hội đồng Quốc phòng Liên Xô vẫn cấp cho Leningrad một số máy bay vận tải và tiêm kích để vận chuyển hàng từ Novaia Ladoga tới Leningrad – khoảng cách khoảng 100 dặm. Bởi vậy quân Đức đã tiến hành ném bom sân bay Novaia Ladoga, và 2/3 lượng hàng hóa đã phải cất cánh từ các sân bay sâu hơn trong nội địa. Hơn nữa, các chuyến vận tải thường xuyên bị máy bay Đức tuần tiễu trên hồ tấn công, và một số máy bay Nga bị bắn rơi. Do không gian vận tải hàng rất có giới hạn, chỉ có thịt sấy và những thực phẩm cô đặc khác mới được vận chuyển tới Leningrad theo cách thức phức tạp và tốn kém như vậy. “Cầu vận chuyển” quy mô nhỏ này về lâu về dài không thể giải quyết vấn đề nuôi ăn gần ba triệu người.

Trên tất cả, giờ đây đang xuất hiện những thất bại quân sự mang tính thảm họa thực sự. Đầu tháng 11, quân Đức đã gắng chiếm được toàn bộ bờ nam của Hồ Ladoga, gồm cả đầu mối đường sắt Volkhov; quân của tướng Fediuninsky chỉ tìm cách chặn được quân Đức ở ngoài Volkhov; tuy nhiên, về phía Đông, quân Đức thành công trong việc cắt đứt tuyến đường sắt chính Leningrad-Vologda, và ngày 9 tháng 11 thì chiếm được Tikhvin. Việc đánh mất Tikhvin thật đáng trách. Những lượng thực phẩm nhỏ vẫn có thể, với rất nhiều khó khăn, chuyển tới bằng đường không. Vấn đề vận chuyển lượng thực phẩm quy mô lớn hơn băng qua hồ Ladoga, thậm chí ngay cả khi nó đã đóng băng cứng, đã trở nên hầu như không giải quyết được. Các kho ở Volkhov và Novaia Ladoga bị vô hiệu hóa khi quân Đức cắt đứt tuyến đường sắt từ phía đông tới đó. Trạm đường sắt mới giờ đây là nhà ga nhỏ Zaborie tại một vùng rừng 100 dặm về phía đông Volkhov và khoảng 60 dặm về phía đông Tikhvin. Chỉ một đầu óc đang trong cơn tuyệt vọng mới có thể khiến Hội đồng Phòng thủ Leningrad ra lệnh xây dựng một “con đường ô tô” dài gần 200 dặm dọc theo những lối mòn cũ trong rừng và băng qua các khu rừng nguyên sơ, tạo thành một vòng cung từ Zaborie tới Novaia Ladoga. Binh lính và nông dân được động viên để làm “con đường” này vào tháng rét nhất của mùa đông; con đường cuối cùng đã hoàn tất ngày 6 tháng 12. Toàn bộ khu vực này không có dân cư và :

Dọc những quãng khá dài, con đường rất hẹp đến nỗi xe tải gặp nhau đối đầu thì không thể vòng qua được; hơn nữa, tuyết ngập dày và những sườn đồi dốc trên địa hình hoàn toàn không thông thuộc với tài xế dẫn tới những hỏng hóc và chậm trễ. May thay, tình cờ 3 ngày sau khi con đường hoàn tất, tình thế quân sự đã thay đổi khả quan hơn nhờ việc Hồng quân chiếm lại được Tikhvin. Hiển nhiên là con đường mới này không thể cứu được Leningrad sống thêm lâu hơn chút nào. Một đoàn xe tải đi từ Zaborie tới Novaia Ladoga mất 14 ngày để quay về căn cứ, và trong 3 ngày trên quãng từ Novaia Ladoga và Yeremina Gora có hơn 350 xe tải bị kẹt lại trong tuyết. Những chuyến vận tải ấy di chuyển với tốc độ 20 dặm 1 ngày… * (Pavlov, SĐD, p. 155)

[danngoc]

Nhờ đánh bật quân Đức khỏi Tikhvin và sông Volkhov vào giữa ngày 9 và 15 tháng 12, quân của tướng Meretskov đã đúng nghĩa là cứu sống Leningrad. ** (Một hệ quả lớn khác của việc tái chiếm Tikhvin là đã đặt dấu chấm hết cho mối đe dọa của một cuộc “hợp quân” Đức và Phần Lan). Quân Đức, trước đó qua radio đã rêu rao lớn tiếng về sự đầu hàng không tránh khỏi của Leningrad vào ngày Tikhvin thất thủ, nay nói rất ít về việc để mất “chìa khóa” (padlock) vào Leningrad. Nếu Tikhvin còn trong tay quân Đức, không thể biết được có cách nào tiếp tế được cho Leningrad, do 200 dặm đường làm thêm kia gần như là vô dụng. Và vào lúc này, với cuộc phản công của quân Nga tại Maskva đang hồi cao điểm, sẽ không thể đặt vấn đề cung cấp cho Leningrad số lượng máy bay vận tải và tiêm kích cần thiết để lập cầu hàng không. Không chỉ quân của tướng Meretskov đã đuổi quân Đức khỏi Tikhvin, mà tới cuối tháng Chạp quân của Cụm Tập đoàn quân Volkhov cũng đã đánh quân Đức bật ra xa đáng kể khỏi Voibokalo, nằm giữa Volkhov và Mga (nơi này vẫn còn nằm trong tay quân Đức). Ngày 1 tháng 1 1942, các đoàn tàu hỏa đã có thể di chuyển suốt từ Maskva và Vologda tới Voibokalo, nơi hàng tiếp tế được đưa bằng xe tải băng qua Hồ Ladoga giờ đã đóng băng cứng để tới Leningrad. Nhưng việc tổ chức “Con đường cứu sinh” dọc qua Hồ Ladoga đóng băng vẫn còn là một câu chuyện dài và rắc rối, thật sai lầm khi nhận định rằng, với việc giải phóng Tikhvin ngày 9 tháng 12, vấn đề tiếp tế cho Leningrad đã được giải quyết.

[danngoc]

5
NẠN ĐÓI KINH HOÀNG


Lúc này đã là tháng 11, người dân tại Leningrad (trước hết là người già) bắt đầu chết vì đói, nói cho hoa mỹ thì là vì “thiếu dinh dưỡng”. Chỉ nội trong tháng 11 có trên 11.000 người chết; việc cắt giảm khẩu phần ngày 20 tháng 11 – lần thứ 5 kể từ đầu cuộc phong tỏa – đã làm tăng đáng kể tỷ lệ tử vong.

Trên giấy tờ, và chỉ là trên giấy tờ, những khẩu phần hàng ngày ở thời điểm thấp nhất ấy như sau:

Bánh mì:
Công nhân và quản lý kỹ thuật 9 oz.
Nhân viên văn phòng 4,5 oz.
Người phụ thuộc 4,5 oz.
Trẻ em 4,5 oz.

Chất béo:
Công nhân và quản lý kỹ thuật 2/3 oz.
Nhân viên văn phòng 1/3 oz.
Người phụ thuộc 1/4 oz.
Trẻ em 3/5 oz.

Thịt:
Công nhân và quản lý kỹ thuật 1,75 oz.
Nhân viên văn phòng 1 oz.
Người phụ thuộc 0,5 oz.
Trẻ em 0,5 oz.

Ngũ cốc:
Công nhân và quản lý kỹ thuật 1 + 3/4 oz.
Nhân viên văn phòng 1 + 1/6 oz.
Người phụ thuộc 3/4 oz.
Trẻ em 1 + 2/5 oz.

Đường và đồ ngọt:
Công nhân và quản lý kỹ thuật 1 + 3/4 oz.
Nhân viên văn phòng 1 + 1/6 oz.
Người phụ thuộc 1 oz.
Trẻ em 1 + 2/5 oz.

Tổng cộng:
Công nhân và quản lý kỹ thuật 15 oz. hoặc 1087 calories
Nhân viên văn phòng 8 + 1/6 oz. hoặc 581 calories
Người phụ thuộc 7 oz. hoặc 466 calories
Trẻ em 8 + 1/3 oz. hoặc 684 calories


Thậm chí các con số calories không thể tưởng tượng nổi ấy - vốn chỉ cung cấp được, đặc biệt với 3 mục thực phẩm cuối cùng, một phần rất nhỏ nhu cầu của con người - cũng vẫn là phóng đại “lạc quan” so với thực tế. Do khẩu phần thịt và chất béo không được cấp đúng hạn, hoặc được thay thế bởi những thứ không hề tương đương (ví dụ như ruột cừu), lượng calories của khẩu phần trong thực tế còn thấp hơn nhiều, ngoại trừ (đã được xác thực) trong trường hợp tiêu chuẩn trẻ em. Trong tháng Chạp 52.000 người chết, bằng số người chết cả năm trong thời bình; trong khi vào tháng Giêng 1942, có khoảng 3500 tới 4000 người chết mỗi ngày; trong tháng 12 và tháng 1 có 200.000 người chết. Mặc dù vào tháng 1 khẩu phần có tăng đôi chút, hậu quả của trận đói vẫn còn tác động sau đó nhiều tháng; ngoài ra, theo con số chính thức từ phía Nga đưa ra tại Tòa án Nuremberg, 632.000 người chết tại Leningrad do ảnh hưởng trực tiếp của Cuộc Phong tỏa – một con số không nghi ngờ gì là đã bị giảm nhẹ. Năm 1959 tôi được Shostakovich, người từng ở tại Leningrad trong giai đoạn đầu của cuộc phong tỏa, kể rằng có 900.000 người chết, và thậm chí còn có những con số thống kê còn cao hơn thế.

[danngoc]

Ngoài nạn đói, người dân còn phải chịu đựng giá rét trong những căn hộ không được sưởi ấm. Người ta đốt lửa bằng đồ gỗ và sách – nhưng chúng không cháy được lâu.

Để làm đầy dạ dày, làm giảm bớt những đau đớn dữ dội do cái đói, mọi người đi tìm những thứ thay thế không thể tưởng tượng ra nổi: họ tìm bắt quạ và ác là, hoặc mèo, hoặc chó mà vì lý do nào đó vẫn còn sống sót; họ lục lọi tủ thuốc để tìm dầu thầu dầu, dầu bôi tóc, vaseline hay glycerine; họ nấu súp hoặc cháo từ hồ dán (cạo từ giấy dán tường hay đồ gỗ gãy hỏng). Nhưng không phải công dân nào của cái thành phố khổng lồ ấy đều tìm được nguồn “thực phẩm” bổ sung như vậy.

Cái chết có thể tóm lấy con người trong mọi tình huống: khi đang đi trên đường phố, họ có thể ngã xuống và không bao giờ ngồi dậy được nữa; hoặc khi ở trong nhà họ có thể ngủ thiếp đi và không thức dậy nữa; khi trong xưởng máy, nơi họ gục xuống trong lúc đang làm việc. Không có phương tiện vận chuyển, do đó xác chét thường được xếp lên xe trượt được kéo bởi hai hay ba người thân của người chết; thường là kiệt sức trên quãng đường dài tới nghĩa trang, bọn họ sẽ bỏ lại xác chết giữa đường, mặc cho chính quyền lo liệu.
(Pavlov, SĐD, p 136-37)

Theo lời 1 nhân chứng khác thì:

Gần như không có cách nào kiếm được 1 chiếc quan tài. Hàng trăm xác chết bị bỏ mặc trong nghĩa địa hoặc giữa các khu dân cư, thường là chỉ được quấn bằng 1 tấm vải giường… Chính quyền chôn cất tất cả những xác chết vô thừa nhận ấy trong những nấm mồ tập thể; chuyện này do những đội dân quân thực hiện với sự hỗ trợ t\bằng thuốc nổ. Người ta không đủ sức để đào những nấm mộ thông thường trong lớp đất đóng băng… Ngày 7 tháng 1, 1942, Ủy ban Quản trị của Xôviết Thành phố Leningrad nhận thấy xác chết rải rác khắp nơi, ngập đầy các nhà xác và khu nghĩa trang; một số được chôn không cần quan tâm tới các quy tắc cơ bản về vệ sinh.
(Karasev, SĐD, p 189)



Sau đấy, vào tháng Tư, trong cuộc tổng vệ sinh thành phố - vô cùng cần thiết để ngăn chặn bệnh dịch ngay khi mùa xuân bắt đầu – hàng ngàn xác chết được tìm thấy trong các căn hầm, hào đất và trong lớp tuyết đang tan, nơi chúng đã nằm đấy trong suốt nhiều tháng trời. Như Bí thư Đoàn Komsomol Leningrad khi ấy đã viết lại: “Việc đào bới những xác chết thực vô cùng kinh khủng, chúng tôi sợ ảnh hưởng của việc ấy tác động lên tinh thần của trẻ em và thiếu niên. Một thông báo khô khan đơn giản như sau: “Đoàn Komsomol chịu trách nhiệm về tất cả chiến hào và hầm trú ẩn.” Trong thực tế công việc ấy không tài nào có thể tả nổi.

(Karasev, SĐD, p 227)

[danngoc]

Các bệnh viện không hỗ trợ được gì nhiều trong nạn đói. Không chỉ vì bản thân các bác sĩ và y tá cũng đang dở sống dở chết vì đói, mà còn vì thứ bệnh nhân cần giờ đây không phải là thuốc men mà là thực phẩm, và thứ ấy ở đấy không có.

Trong tháng 12 và tháng 1 giá rét làm đóng băng các ống cấp nước và cống rãnh, và giờ đây những đường ống vỡ khắp thành phố có thể gây thêm khả năng lan truyền bệnh dịch. Nước dùng phải xách về bằng xô từ sông Neva hoặc từ vô số kênh đào quanh Leningrad. Thứ nước này tuy vậy rất bẩn và không an toàn khi uống, và trong tháng Hai, khoảng 1,5 triệu người đã được tiêm ngừa thương hàn.

Từ giữa tháng 11 tới cuối tháng 12, 35.000 người được sơ tán khỏi Leningrad, hầu hết bằng máy bay; ngày 6 tháng 12 nhiều người được phép rời thành phố băng qua mặt băng Hồ Ladoga, nhưng cho tới ngày 22 tháng 1, cuộc sơ tán này tiếp tục trong tình trạng vô kiểm soát: hàng ngàn người đơn giản là đi bộ băng qua mặt hồ Ladoga, nhiều người trong số đó chết thậm chí trước cả khi họ tới được bờ hồ phía nam.

Mãi tới 22 tháng Giêng, với hỗ trợ của một dòng xe buýt chạy dọc Con đường Băng giá mới mở, cuộc sơ tán qua Hồ Ladoga mới bắt đầu trở nên quy củ.

Có một số bằng chứng mâu thuẫn về ảnh hưởng của nạn đói tác động lên con người: xét về tổng thể, những người chết chỉ với cảm giác cam chịu, trong khi những người sống sót tiếp tục sống trong niềm hy vọng: việc tái chiếm Tikhvin và khẩu phần tăng nhẹ ngày 25 tháng Chạp đã tạo 1 ảnh hưởng tích cực. Tuy nhiên, Karasev đã kể về nhiều trường hợp bị ‘chấn thương tinh thần’ gây ra bởi đói và rét, bởi các cuộc ném bom và pháo kích của quân Đức, và về cái chết của vô số người thân và bạn bè. Không có con số chính xác về số trẻ em bị chết vì đói và rét; nhưng tỷ lệ chết của trẻ em được tin là tương đối thấp, chỉ bởi vì cha mẹ các em thường đã hy sinh khẩu phần ít ỏi của họ.

Chính tình cảm yêu quê hương và một kỷ luật sắt, một phần được thúc buộc bởi chính quyền, đã khiến biến mất thấy rõ bất cứ sự vô kỷ luật hay náo loạn do nạn đói gây ra. Các biện pháp nhằm chống lại tình trạng ‘phản xã hội’ (anti-social) được tiến hành rất quyết liệt, như được rút ra từ lời phát biểu vào tháng Tư của Kuznetsov, Bí thư Thành ủy Leningrad: ‘Chúng tôi thường bắn bỏ những ai dám lấy cắp 250 gram bánh mì giành cho dân thường.’ (We used to shoot people for half-a-pound of bread stolen from the population) Hiển nhiên, vẫn có một vài kẻ ăn cướp ăn chặn xuất hiện đâu đó; nhưng xét tổng thể thì kỷ luật được giữ khá tốt.

[danngoc]

Pavlov kể lại 1 sự kiện đáng chú ý như sau:

Người lái chiếc xe tải đang chở những ổ bánh mì tới một tiệm bánh thì 1 quả đạn pháo rơi trúng phía trước xe và giết chết người lái… Những ổ bánh văng tung tóe trên vỉa hè. Tình huống rất thuận tiện để cướp giấu. Nhưng mọi người đã bu xung quanh chiếc xe bị hỏng, kéo chuông báo hiệu (raised the alarm) và canh gác những ổ bánh cho tới khi có chiếc xe tải khác đến. Tất cả những người ấy đều đang đói khát và sự cám dỗ của việc chộp lấy 1 ổ bánh mới thật như không thể cưỡng lại được. Vậy mà đã không một ổ bánh nào bị lấy cắp.
Pavlov, SĐD, p. 109

Tuy nhiên, mặt khác, như Pavlov đã nói bóng gió, thật khó phân biệt 1 người cất tiếng la hét giữa đám đông đang sắp hàng mua bánh kêu gọi họ cướp phá cửa hàng là điệp viên của quân thù hay đơn giản chỉ là 1 người đã dở điên dở dại vì đói; rất nhiều người đã trở nên dở điên dở dại, như theo lời của Karasev và 1 số nhân chứng khác.

Tinh thần mọi người, thậm chí trong những điều kiện kinh hoàng giữa lúc nạn đói đang cao trào, đã được giữ vững bằng mọi cách: có rất nhiều ghi nhận cho biết các buổi biểu diễn nhà hát vẫn tiếp tục trong suốt mùa đông, diễn bởi những diễn viên đã gần ngất xỉu vì đói, họ ăn mặc giống hệt khán giả, dùng bất cứ thứ gì để có thể giữ cho ấm người.

Đoàn Thanh niên Komsomol Leningrad đã đóng vai trò khá quan trọng trong việc giúp đỡ mọi người trong điều kiện khốn cùng tột độ. Đoàn Komsomol đã tổ chức những đội bytovyie otriady (‘đội sinh hoạt thường nhật’) gồm hàng ngàn thanh niên tham gia:

Những đội này bao gồm 1 tổng số 1000 thanh niên; hơn thế tại mỗi quận có khoảng 500 tới 700 người hỗ trợ nhất thời, thường xuyên tham gia. Mệt mỏi và kiệt sức, những thanh niên ấy, hầu hết là nữ, tham gia giúp đỡ người dân vượt qua những điều kiện khó khăn khủng khiếp. Ghé thăm những căn hộ bẩn thỉu và lạnh giá, họ dùng đôi tay sưng phù, nứt nẻ vì lạnh và lao động nặng của mình để chặt củi, châm chiếc bếp lò nhỏ burzhuika hoặc xách những xô nước lên từ sông Neva, hoặc đem bữa tối đến từ căng tin, hoặc lau sàn nhà và giặt quần áo, và rồi nụ cười thảm hại của người dân Leningrad đang hoàn toàn kiệt lực sẽ thể hiện lòng biết ơn của ông ta đối với công việc cực nhọc và đầy vinh dự kia. Chỉ riêng trong quận Primorski, các Đoàn viên Komsomol của những đội ấy trong tháng Hai-tháng Ba đã kiểm tra 1810 căn hộ, chăm sóc 780 người bệnh và giúp đỡ được 7678 người… Các chi đoàn Komsomol được giao quyền để tái định cư mọi người tới những căn nhà phù hợp hơn, đưa trẻ em vô gia cư tới những nhà nuôi dưỡng trẻ, và tổ chức những cuộc sơ tán… Phần lớn thông qua sự giúp đỡ của những đội Komsomol, hơn 30.000 trẻ mồ côi được tới sống tại 85 nhà nuôi trẻ mới thành lập trong vòng tháng Giêng và tháng Năm 1942.

Karasev, SĐD, p190

Hầu hết những trẻ em đó là mô côi do cha mẹ chúng đã chết vì đói.

[danngoc]

Nếu cộng đồng dân cư Leningrad phải chịu đựng tất cả nỗi khốn khổ của nạn đói và nhiều người trong số họ phải chết, bởi không có giải pháp nào khác trong khi việc sơ tán quy mô lớn là không thể thực hiện được, vậy thì không thể xem xét tới khả năng phải để cho binh lính chịu đói, bởi mọi thứ đều đang vô cùng tùy thuộc vào họ. Tuy vậy, khẩu phần của chiến sĩ cũng phải chịu cắt giảm. Khẩu phần Hồng quân quy định ngày 20 tháng 9 năm 1941 có 3450 calories cho các chiến sĩ ngoài mặt trận và 2659 calories cho các ‘cán bộ hậu phương’, với 2 cấp khẩu phần trung gian giữa 2 mức này.

Trong điều kiện của Leningrad những cấp khẩu phần như vậy không thể duy trì lâu dài được. Vào giữa tháng 11 năm 1941 và tháng Hai 1942, khẩu phần của lính tiền tuyến bị giảm xuống còn 2593 calories, còn của lính ‘hậu phương’ chỉ còn 1605 calories; từ 20 tháng 11 – tức là lúc cao điểm của nạn đói trong thời kỳ chịu phong tỏa – lính tiền tuyến được cấp 1 lb. bánh mì và khoảng 4 oz. thịt, ngoài ra còn thêm 1 lượng nhỏ các thực phẩm khác. Mức này, vào lúc cao điểm của giá rét mùa đông, thật còn xa mới có thể gọi là đủ, mặc dù việc biết rõ những gì đang xảy ra tại Leningrad cùng khi ấy đã khiến binh sĩ cảm thấy họ đang được ưu tiên vô cùng so với dân thường. Bất cứ khi nào dân thường tới thăm tiền tuyến, binh lính thường chia khẩu phần khốn khổ của mình với họ. Hơn nữa, hầu hết lượng khoai tây dự trữ của Leningrad đã được chuyển cho các bếp dã chiến Hồng quân, và việc này tạo ra ảo giác thật ‘to lớn’; cũng vậy, bánh mì quân đội có chất lượng tốt hơn 1 chút so với bánh dân thường.

Binh lính, tuy vậy, vẫn phải chịu thiếu thốn nghiêm trọng vì việc thiếu thuốc lá của Leningrad, và mọi thứ chất động đã được thêm vào – ví dụ như cỏ và lá khô. Những phương thức tuyệt vọng được áp dụng để giữ cho lính được cung cấp đủ thuốc lá, vốn rất cần thiết để giữ vững tinh thần. Rất ít binh lính, như được biết, đã đồng ý đổi khẩu phần thuốc lá của mình lấy thậm chí là sô cô la, vốn nằm trong số những thực phẩm ‘cô đặc’ được chở tới Leningrad bằng máy bay.

[danngoc]

6
CON ĐƯỜNG BĂNG GIÁ


Chỉ có 2 phương cách quyết liệt để giải quyết nạn đói kinh hoàng mà Leningrad đang phải chịu đựng, đặc biệt kể từ cuối tháng 10: giải pháp thứ 1 là sơ tán càng nhiều người càng tốt; cách còn lại là tổ chức 1 tuyến đường tiếp tế thực phẩm, nhiên liệu và nguyên liệu thô đáng tin cậy. Việc tổ chức 1 con đường băng giá băng qua Hồ Ladoga đã nằm trong đầu những lãnh đạo Leningrad thậm chí ngay từ khi vòng phong tỏa trên bộ vừa khép kín quanh Leningrad ngày 8 tháng 9; mặt hồ được hy vọng là sẽ đóng băng vào tháng 11 hoặc đầu tháng 12. Nhưng mọi thứ đều tùy thuộc vào độ lạnh của sương giá; được xây được 1 con đường cơ giới thỏa dụng trên mặt băng, băng cần phải phủ dày tối thiểu 2 m. Chiều dày này chỉ đạt được mau chóng khi thời tiết đạt ít nhất âm 15 độ C.

Ngày 17 tháng 11 mặt băng chỉ được 1 m dày, nhưng tới 20 tháng 11 – chính vào ngày khẩu phần cắt xuống thấp nhất tại Leningrad – đã đạt tới chiều dày 1,8m; xe ngựa kéo đã khởi hành trên mặt băng, nhưng lũ ngựa thiếu ăn tới nỗi rất nhiều con gục xuống và chết trên đường. Các đánh xe được lệnh phải xẻ thịt lũ ngựa ấy và chở chúng tới Leningrad làm thịt phân phối. Ít nhất, ngày 22 tháng 11, đoàn vận tải cơ giới đầu tiên đã mạo hiểm xuất hành trên mặt hồ; nhưng băng vẫn quá mỏng nên chỉ có thể chất ít hàng trên các xe tải 2 tấn, và ngay cả khi ấy, nhiều xe vẫn bị chìm xuống hồ. Sang ngày hôm sau 1 hệ thống được áp dụng để nối xe trượt vào với xe tải và chất hầu hết số hàng trên xe trượt, sao cho trải rộng tải trọng đều trên mặt băng. Trong khoảng từ 23 tháng 11 tới 1 tháng 12 chỉ có 800 tấn bột mì được chở qua mặt băng theo những cách khác nhau như trên, và trong quá trình thực hiện, có khoảng 40 xe tải bị mất, 1 số là rơi xuống mặt băng, thường là kéo theo cùng với tài xế. Kết quả của nỗ lực đầu tiên sử dụng con đường Cứu sinh này là không đáng kể. Cần nhớ rằng, vào thời điểm này, Tikhvin đang nằm trong tay quân D(ức, và rằng hầu hết thực phẩm được vận chuyển trong tuần lễ ấy xuất phát từ những kho hàng thiếu thốn từng được tích cóp lại từ phía nam của hồ trước khi Tikhvin thất thủ ngày 9 tháng 11. Những tiếp tế mới – nếu có – giờ đây được mong đợi sẽ tới được Hồ Ladoga dọc theo con đường bổ sung dài đến khó tin nổi kéo từ Zaborie, cực đông của Tikhvin. Để duy trì khẩu phần đói khát mà người ta đã buộc phải áp dụng tại Leningrad ngày 20 tháng 11, cần thiết phải chở tới cho thành phố ít nhất 1000 tấn thực phẩm mỗi ngày, chưa kể đạn dược và nhiên liệu vốn vô cùng cần thiết cho quân lính của Phương diện quân Leningrad. Thậm chí trong điều kiện tốt nhất có thể, ta cũng chỉ hy vọng không hơn được 600 tấn mỗi ngày từ tuyến đường Zaborie. Do đó, việc giải phóng Tikhvin ngày 9 tháng 12 mang ý nghĩa rằng Leningrad đã được cứu sống. * (Pavlov, SĐD, p. 156)

Việc tái chiếm Tikhvin thực ra cũng không phải đã giải quyết được tất cả - còn lâu mới được như thế. Mặc dù Tikhvin, nằm trên tuyến chính Vologda-Leningrad, giờ đây đã trở thành căn cứ thực phẩm chính cho Leningrad và đã trở thành, ngay từ khi được tái chiếm, ‘tựa như 1 tổ kiến khổng lồ’ (Pavlov), nhiệm vụ vận chuyển thực phẩm và những đồ hậu cần khác từ Tikhvin tới Leningrad vẫn còn là việc vô cùng gian nan. Do quân Đức trong lúc rút lui đã đặt nổ tung tất cả những cầu đường sắt nối giữa Tikhvin và Volkhov, không còn lựa chọn nào khác trong thời gian trước mắt để vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ, cụ thể là từ Tikhvin tới một loạt những điểm tiếp nhận bên bờ hồ như Kabona hoặc Lednevo, thực hiện trên quãng dài trên 100 dặm trong thời tiết mùa đông rất xấu. Phải tới tận mùng 1 tháng Giêng những cây cầu đường sắt giữa Tikhvin và Volkhov mới được dựng lại; đến lúc này quân Đức cũng đã bị đẩy 1 khoảng khá xa khỏi Volkhov và Voibokalo (đại khái là về ‘mấu lồi Mga’ mà chúng đã chiếm được hồi tháng 9), và chính là Voibokalo, nằm trên tuyến đường sắt chính Leningrad-Vologda và ngay tại phía nam của Vịnh Schusselburg , đã trở thành ‘vựa lương thực’ chính. Nó chỉ cách Osinovets khoảng 35 dặm về phía bờ Leningrad của hồ. Hơn nữa, trong những tuần tiếp theo, 1 tuyến đường nhánh đã được xây dựng trong điều kiện mùa đông cực kỳ kinh khủng, nối từ Voibokalo tới Kabona, dài khoảng 20 dặm để đưa các đoàn tàu tới ngay sát bờ hồ, tại đây thực phẩm được chất lên xe tải.

[danngoc]

Mặc dù việc tiếp tế thực phẩm tại Leningrad vẫn còn khá tồi tệ và bấp bênh vào dạo cuối tháng 12, Hội đồng quân sự (có lẽ là của Leningrad-Danngoc) đã quyết định băng khẩu phần bánh mì lên 1 chút vào ngày 25 tháng 12. Việc này không đủ để giảm tỷ lệ tử vong, nhưng gây được 1 tác động quan trọng lên tinh thần mọi người.

Nhìn chung, kể từ khởi đầu cuộc phong tỏa ngày 8 tháng 9 cho tới 1 tháng Giêng, khoảng 45.000 tấn thực phẩm được chuyển tới Leningrad theo những cách sau (đơn vị: tấn):

Bột và bột mì
Bằng tàu thuyền: 23.041
Bằng máy bay: 743
Bằng con đường trên băng: 12.343
Tổng cộng: 36.127

Ngũ cốc
Bằng tàu thuyền: 1.056
Bằng máy bay: 0
Bằng con đường trên băng: 1.482
Tổng cộng: 2.538

Thịt và sản phẩm từ thịt
Bằng tàu thuyền: 730
Bằng máy bay: 1.829
Bằng con đường trên băng: 1.100
Tổng cộng: 3.659

Chất béo và phô mai
Bằng tàu thuyền: 276
Bằng máy bay: 1.729
Bằng con đường trên băng: 138
Tổng cộng: 2.143

Sữa cô đặc
Bằng tàu thuyền: 125
Bằng máy bay: 200
Bằng con đường trên băng: 158
Tổng cộng: 483

Bột trứng, sô cô la v.v.
Bằng tàu thuyền: 0
Bằng máy bay: 681
Bằng con đường trên băng: 44
Tổng cộng: 725

Tổng hợp
Bằng tàu thuyền: 25.228
Bằng máy bay: 5.182
Bằng con đường trên băng: 15.265
Tổng cộng: 45.675

Khi xem xét rằng có khoảng 2,5 triệu người tại Leningrad thì những con số đó, tất nhiên, là khá ít, và hơn nữa, số lượng hàng được chuyển cho tới ngày 1 tháng Giêng qua mặt băng là khá đáng thất vọng. Cần thiết phải nói thêm rằng ngoài thực phẩm, 1 lượng đáng kể đạn dược và nhiên liệu cũng được chở tới Leningrad cùng thời kỳ này.

[danngoc]

Nhìn chung, kể cả thời kỳ tháng 12 lẫn thậm chí là tháng 1, Con đường băng giá chưa bao giờ được đánh giá là hoạt động đáng hài lòng (satisfactorily), và đến đầu tháng Giêng Zhdanov đã bộc lộ sự bất bình tột độ của mình với tất cả những gì đang diễn ra. Những vấn đề rắc rối vẫn tồn tại là tình trạng cũ nát của tuyến đường sắt ray hẹp (trước kia đây là tuyến đường sắt ngoại đô vô chủ quản, xây dựng từ rất lâu trước Cách Mạng) nối giữa Osinovets và Leningrad. Tuyến đường sắt này thậm chí thiếu cả các tháp nước, còn đầu máy phải được đổ nước làm nguội bằng tay xách, và cây gỗ phải được chặt ngay tại chỗ để làm chất đốt, thứ chất đốt này ẩm ướt và hoàn toàn không thích hợp chút nào. Tuyến đường này vốn thường dùng phục vụ cho 1 chuyến tàu mỗi ngày, giờ đây được kỳ vọng sẽ thực hiện được 6 tới 7 chuyến tàu chở nặng hàng hóa. Các công nhân đường sắt ốm đói liên tục phải chiến đấu chống lại những thử thách khủng khiếp.

Ngoài ra còn vấn đề thiếu thốn nghiêm trọng vật liệu làm vỏ đóng gói tại nước Nga và do đó 1 lượng lớn thực phẩm chở tới Leningrad đã bị thất thoát. Trong thực tế, mãi tới cuối tháng Giêng, hoặc thậm chí tới mùng 10 tháng Hai 1942, tuyến đường nhánh từ Voibokalo tới Kabona vẫn chưa hoàn tất, phải mãi cho tới khi việc tái tổ chức được thực hiện triệt để thì tuyến đường Cứu sinh băng qua Hồ Ladoga mới bắt đầu hoạt động quy củ trật tự. Tới lúc này rất nhiều tuyến đường cơ giới rộng rãi đã được làm trên mặt băng, và hàng trăm xe tải giờ đây chở thực phẩm tới Leningrad, đồng thời sơ tán hàng ngàn cư dân của nó đi, rất nhiều trong số họ đang sắp chết vì đói. Quân Đức làm mọi điều để ngăn chặn cả việc xây dựng tuyến đường sắt tới Kabona lẫn ngăn chặn tuyến đường trên băng; những tuyến đường này thường bị pháo kích và ném bom, nhưng tiêm kích Nga bảo vệ chúng hết công suất, và cảnh sát giao thông luôn đóng dọc theo con đường. Một trong những nhiệm vụ của họ là đặt những cây cầu nhỏ băng qua bất kỳ khe hố nào trên mặt băng do bom đạn Đức gây ra.

Ngày 24 tháng 1 1942, tiếp tế thực phẩm đã cải thiện đáng kể để cho phép có đợt tăng mức khẩu phần lần thứ 2 tại Leningrad; công nhân giờ đây được nhận 14 oz. bánh mì, nhân viên văn phòng 11 oz., người phụ thuộc và trẻ em 9 oz., còn lính tiền tuyến 21 oz.; ngày 11 tháng Hai, khẩu phần lại tăng lần thứ 3.

Ngày 22 tháng 1, Dân ủy Quốc phòng quyết định sơ tán nửa triệu người khỏi Leningrad; ưu tiên là phụ nữ, trẻ em, người già và người bệnh. Trong tháng 1 có 11.000 người được sơ tán, trong tháng Hai là 117.000, trong tháng 3 là 221.000, trong tháng Tư 163.000; tổng cộng 512.000. Trong tháng 5, sau khi tuyến đường thủy trên hồ Ladoga được khôi phục, việc sơ tán tiếp tục, và trong khoảng từ tháng 5 tới tháng 11 năm 1942, 449.000 người nữa được sơ tán, tổng cộng trong năm 1942 là gần 1 triệu người. Hơn thế, việc sơ tán ngành công nghiệp, vốn bị ngưng lại đột ngột trong tháng 9 năm 1941, đã được nối lại: từ tháng 1 tới tháng 4, hàng ngàn dụng cụ thiết bị được sơ tán qua mặt băng về phía đông. Hơn thế, 1 đường ống dầu được lắp đặt từ tháng 4 tới tháng 6 1942 đi qua dưới đáy hồ Ladoga để tiếp tế nhiên liệu cho Leningrad. Những cố gắng Quân Đức để làm hỏng tuyến ống bằng cách thả khối nổ sâu xuống hồ đều thất bại. Tương tự như vậy, khi nhà máy điện Volkhov hoạt động lại trong tháng 5 1942, 1 tuyến điện được thả băng qua đáy hồ Ladoga để cung cấp điện cho Leningrad.

Tuyến Cứu sinh Leningrad – đườnbg băng trong mùa đông và đường thủy trong mùa hè, tiếp tục hoạt động tốt cho tới tháng 1 1943 khi vòng phong tỏa trên bộ bị chọc thủng và tàu hỏa ngay sau đó bắt đầu chạy xuyên qua ‘khe thủng Schlusselburg’ chật hẹp.

[danngoc]

Với việc dân số giảm đáng kể, ban đầu là do nạn đói, sau đó là do được sơ tán, việc nuôi ăn Leningrad không còn là vấn đề không thể khắc phục được nữa. Thực tế là sau tháng 3 năm 1942, để bù cho những gì thành phố đã phải chịu đựng, khẩu phần tại Leningrad đã cao hơn mọi nơi khác của đất nước, và những nhà ăn đặc biệt với thực phẩm chất lượng cao (extra-good food) được dựng lên, đặc biệt ưu tiên cho những công nhân có sức khỏe kém. Tuy nhiên, nạn đói mùa đông đã để lại dấu ấn lên vô số người. Trong những tháng hè 1942 1 tỷ lệ lớn công nhân quá ốm yếu không thể làm việc được – tại 1 nhà máy vũ khí được Karasev đề cập tới, 35 % công nhân quá yếu không thể làm việc cho tới tận tháng 5, và 31 % trong tháng 6. Ngày 23 tháng 5 1942, nữ thi sĩ Vera Inber, có chồng làm việc tại 1 bệnh viện ở Leningrad, đã ghi lại trong nhật ký của mình:

Khu bệnh viện của chúng tôi đã được dọn quang đổ nát và đã trở nên gần như không thể nhận ra được – thậm chí còn đẹp hơn cả hồi trước chiến tranh, như người ta nói với tôi. Thay vào chỗ những đống rác bây giờ là những mảnh vườn rau mới trồng. Tại khu cư xá sinh viên người ta đã mở 1 phòng ăn ‘bổ sung dinh dưỡng’; chúng có tại mọi quận. Những con người yếu ớt, xanh xao, kiệt sức (loạn dưỡng mức độ hai – second degree distrophy) chậm chạp lê bước, gần như còn ngạc nhiên với suy nghĩ rằng họ vẫn còn sống sót… Họ thường ngồi xuống nghỉ chân và duỗi cẳng chân dưới ánh nắng mặt trời, vốn giúp chữa những ung nhọt hoại huyết (scurvy ulcers) … Nhưng trong số những người Leningrad cũng có 1 số không còn có thể di chuyển hay đi lại nữa (loạn dưỡng mức độ ba). Họ nằm lặng lẽ trong những căn nhà lạnh lẽo của mình, ở trong đó thậm chí mùa xuân cũng dường như không thể xuyên thủng mà chui vào. Những căn nhà đó được các bác sĩ trẻ, sinh viên y khoa và y tá tới thăm; những ca nặng nhất được chở tới bệnh viện; chúng tôi đã dựng 200 chiếc giường mới trong bệnh viện của mình, bao gồm cả khu cho sản phụ; quá ít trẻ em ra đời vào lúc này, cũng có thể nói không 1 bé nào được sinh ra! *

* Vera Inber, Pochti tri goda (Gần ba năm trời) (Leningrad, 1947), p. 118-119

Một tỷ lệ tử vong cao tồn tại cho tới ít nhất là tận tháng Tư; và mặc dù, vào tháng 6, người ta đã thôi không chết vì đói hay vì những hậu quả của nó, sự căng thẳng do những gì họ đã trải qua, cũng như do những trận ném bom và pháo kích thành phố liên tục, tiếp tục để lại hậu quả. Karasev kể về 1 ‘tổn thương tinh thần’ lan rộng, có biểu hiện đặc biệt là áp huyết tăng rất cao; tình trạng này diễn ra thường xuyên gấp 4-5 lần so với trước chiến tranh.

[danngoc]

7


LENINGRAD CẬN CẢNH

Khi tôi tới Leningrad vào tháng Chín 1943 *, chiến tuyến quân Đức vẫn còn xách xí nghiệp Kirov chỉ chừng 2 dặm về phía nam ngoại ô thành phố. Tổng số cư dân giờ đây đã giảm xuống còn khoảng 600.000 và thành phố, mặc dù vẫn đẹp như xưa mặc cho có những tàn phá đáng kể do bom đạn và hỏa hoạn gây nên, hiện mang một vẻ hoang vắng kỳ lạ. Đây là 1 thành phố tiền tuyến, chắc chắn là vậy, và 1 lượng lớn cư dân của nó đang mặc quân phục. Thực tế hiện giờ không có ném bom, nhưng vẫn thường bị bắn phá, và cũng thường là chết người. Việc này gây phá hủy rất nhiều cho những tòa nhà, đặc biệt tại phần phía nam mới xây dựng của Leningrad, và rất nhiều người thường nhớ lại ‘những sự việc’ kinh khủng khi 1 quả pháo rơi trúng 1 hàng người xếp hàng tại bến xe điện hay 1 toa xe điện đông đúc: 1 trường hợp như vậy đã xảy ra chỉ cách đây có vài ngày.

* Cùng với trường hợp ngoại lệ của Henri Shapiro của United Press đã có mặt ở đây 3 tuần trước đó, tôi là phóng viên nước ngoài duy nhất được phép tới thăm Leningrad trong thời kỳ bị phong tỏa. Đối với tôi, vốn từng sinh trưởng tại Leningrad và từng sống tại đây cho tới khi 17 tuổi, đây quả là 1 kinh nghiệm đáng cảm động. Sau khi đã vắng mặt 25 năm, tôi tới thăm mọi nơi mà mình từng quen thuộc, gồm cả ngôi nhà mà tôi đã sống thời thơ ấu và khi còn đi học. Rất nhiều ngôi nhà trên phố đã bị phá hủy bởi bom và trong ngôi nhà mà tôi từng sống có rất nhiều người đã chết vì đói trong năm 41-42. Tôi đã miêu tả chuyến đi của mình rất chi tiết tại 1 cuốn sách trước đây (Leningrad, London, 1944), nhưng bởi nó đã bán hết và tôi không thiết tha với việc in lại, nên trong chương này sẽ có 1 vài ghi chép về chuyến thăm đó và những cuộc trò chuyện truyền tải được tinh thần của Leningrad trong thời kỳ bị phong tỏa.

Đúng, theo 1 cách kỳ lạ, cuộc sống có vẻ gần như đã trở lại bình thường. Hầu hết thành phố trông hoang vắng và vào cuối buổi chiều, khi không có bắn phá, có những đám đông lớn đi bộ sang phía ‘an toàn’ của khu Nevsky Prospect (đạn thường rơi xuống phía bên kia*) và thậm chí có cả 1 số món đồ sang trọng được đem mua bán ở đây, vốn không thể mua được vào lúc này ở Moscow, như là những chai nhỏ nước hoa làm tại Leningrad. Và ‘Cửa hàng sách của các văn sĩ’ ở gần Cầu Anichkov tại khu Nevsky đang buôn bán rất ồn ào những cuốn sách cũ. Hàng triệu cuốn sách đã bị dùng làm chất đốt tại Leningrad trong mùa đông đói khát; và vẫn còn có nhiều người đã chết trước khi có thời gian đốt hết sách của mình, và – 1 suy nghĩ thật tàn nhẫn – giờ đây ta có thể kiếm những món lời thật ngoạn mục. Những nhà hát và rạp chiếu phim đã mở cửa, mặc dù bất cứ khi nào có bắn phá là lập tức người ta vội vã sơ tán. Tại Marsovo Pole (Cánh đồng tháng Ba – Champs de Mars) và trong Vườn Mùa đông – những bức tượng cẩm thạch thế kỷ 18 tạc các vị thần nam nữ Hy Lạp tại đây đã được dời tới nơi an toàn – các loại rau đang mọc và 1 vài người đang loay hoay quanh những luống bắp cải và khoai tây. Cũng có những luống bắp cải chạy vòng quanh bức tượng Người kỵ sĩ đồng được bọc các bao cát (bức tượng nổi tiếng tạc Piotr Đại đế tại St. Petersburg - Danngoc).

* Xem ở đoạn dịch sau.

[danngoc]

Gần như ngay khi tôi tới Leningrad – khi bay tới đây ngang qua Tikhvin và rồi, vào ban đêm, khi chỉ cách mặt nước hồ Ladoga có vài yard – tôi bắt đầu được nghe những câu chuyện kể về nạn đói. Ví dụ như câu chuyện dưới đây vào ngay đêm đầu tiên gặp Anna Andreievna, người phụ nữ quý phái lớn tuổi chịu trách nhiệm chăm sóc tôi tại (khách sạn) Astoria:

Giờ này Astoria trông giống như 1 khách sạn, nhưng giá mà anh được nhìn thấy nó vào giữa nạn đói! Nó đã được chuyển thành 1 bệnh viện – y như địa ngục vậy. Người ta đưa tới đây mọi loại người, hầu hết là dân trí thức, đang chết dần vi đói. Cho họ uống viên vitamin, cố gắng động viên họ 1 chút. Nhưng rất nhiều người trong số đó đã quá kiệt quệ và chết gần như là ngay khi vừa đến được đây. Tôi biết rõ đói là như thế nào. Tôi cũng quá yếu đến nỗi đi lại rất khó khăn. Phải dùng 1 cái gậy chống để hỗ trợ. Nhà tôi chỉ cách đây 1 dặm, tại khu Sadovaya… Tôi phải dừng lại và ngồi xuống cứ mỗi 100 bước… Mất đến hơn 1 giờ để đi được về đến nhà…

Anh không hiểu được điều đó là thế nào đâu. Anh dẫm phải xác chết cả trên đường phố lẫn ở trong cầu thang. Anh đơn giản là không còn chú ý tẹo nào nữa. Lo nghĩ cũng chẳng ích gì. Những chuyện khủng khiếp thường xuyên xảy ra. Một số người phát điên vì đói. Còn việc giấu người chết đâu đó trong nhà và dùng sổ gạo của họ thì xảy ra rất phổ biến. Có quá nhiều người chết dần tại cùng 1 nơi, chính quyền không thể nắm bắt hết về mọi cái chết… Anh phải nhìn thấy tôi vào dịp tháng Hai 1942. Ôi trời ơi, tôi trông khi ấy thật ngộ ngĩnh (funny)! Người tôi tụt từ 70 kg xuống còn 40 kg chỉ trong 4 tháng! Hiện giờ tôi quay trở lại 62 kg – cảm thấy mình khá tròn trịa rồi…

[danngoc]

Sang ngày hôm sau tôi có cuộc trò chuyện tại Viện Kiến trúc, nơi người ta đang làm việc về việc sắp tới tái trùng tu rất nhiều công trình lịch sử như dinh thự của Pushkin (Tsarskoie Selo) và Cung Peterhof vốn đã bị bọn Đức phá hủy:

Chúng tôi tiếp tục công việc trên bản vẽ từ ngay trong mùa đông năm 1941-42… Đó quả là điều phúc lành đối với đám kiến trúc sư chúng tôi. Vị thuốc tốt nhất mà chúng tôi có thể nhận được ngay giữa nạn đói. Tác động tâm lý rất lớn khi mà 1 người đói khát biết được mình có 1 công việc hữu ích để làm… Nhưng cũng không có nghi ngờ gì về điều này: 1 người công nhân chịu đựng vất vả tốt hơn người trí thức. Rất nhiều người của chúng tôi không cạo đầu nữa – dấu hiệu đầu tiên cho thấy người đó đã rời rã… Hầu hết những người đó đã tự xốc lại mình khi họ được giao nhận công việc. Nhưng nói chung đàn ông sụp đổ dễ dàng hơn phụ nữ, và thoạt đầu tỷ lệ tử vong của đàn ông là cao hơn. Tuy nhiên, những người sống sót qua thời kỳ tồi tệ nhất của nạn đói cuối cùng đã tồn tại được. Cánh phụ nữ cảm nhận hậu quả nghiêm trọng hơn đàn ông. Nhiều người chết khi sang mùa xuân, lúc mọi sự tồi tệ nhất đã qua rồi. Nạn đói gây 1 tác động thể xác đặc biệt lên con người. Phụ nữ quá kiệt sức đến mức họ mất hẳn kinh… Rất nhiều người chết đến nỗi chúng tôi phải chôn họ không có quan tài. Cảm giác mọi người cùn nhụt đi, không còn có thể khóc trước đám tang nữa…. Chôn cất được tiến hành trong im lặng hoàn toàn, không có biểu lộ cảm xúc nào. Khi mọi việc đã được cải thiện, dấu hiệu đầu tiên là phụ nữ bắt đầu thoa phấn hồng và son môi lên gương mặt xanh xao hốc hác của mình. Vâng, chúng tôi đã trải qua địa ngục quá đủ rồi; nhưng anh đáng ra nên có mặt tại đây vào cái ngày vòng phong tỏa bị chọc thủng – mọi người trên đường phố khóc lên vì vui mừng, và những người lạ ôm chầm lấy cổ nhau. Giờ này thì cuộc sống hầu như đã trở lại bình thường. Vẫn có pháo kích, tất nhiên, và vẫn có người bị giết, nhưng cuộc sống đã lại trở nên đáng giá.

Tôi cũng nhớ cuộc nói chuyện dưới đây với thiếu tá Lozak, một sĩ quan tham mưu đã dẫn tôi đi khắp Mặt trận Leningrad:

Trong những ngày ấy có 1 nét gì đó hiện trên gương mặt con người tiên báo cho bạn biết rằng anh ta sắp chết trong vòng 24 giờ tới… Tôi đã sống tại Leningrad suốt cuộc đời mình, và bố mẹ tôi cũng sống tại đây. Họ đã già, và trong những năm tháng đói khát ấy tôi phải chia với bố mẹ một nửa khẩu phần lính của mình, nếu không họ sẽ chết. Do là sĩ quan tham mưu nên rất bình thường thôi, và cũng rất đúng đắn, tôi nhận được khẩu phần ít hơn đáng kể so với những người ngoài mặt trận: 250 gram 1 ngày thay vì là 350. Tôi sẽ luôn nhớ mãi quãng đường mình đi bộ mỗi ngày từ nhà mình ở gần Vườn Tauris tới nơi làm việc ở trung tâm thành phố, dài khoảng 2-3 km. Tôi cứ đi một chốc lại phải ngồi xuống để nghỉ. Nhiều lần tôi trông thấy có người đột nhiên gục xuống trên tuyết. Ta chẳng thể giúp được gì. Ta chỉ có thể bước tiếp… Và, khi trên đường quay trở về, tôi sẽ nhìn thấy 1 dáng người to sụ phủ đầy tuyết chính tại nơi mà hồi sáng tôi thấy người kia ngã xuống. Ta cũng không lo phiền nữa; biết được thế nào là tốt hơn? Mọi người không tắm rửa suốt nhiều tuần lễ; chẳng có nhà tắm lẫn củi đốt. Nhưng ít nhất mọi người buộc phải cạo râu. Và trong mùa đông ấy tôi không nhìn thấy có người nào nở miệng cười. Thật đáng sợ. Ngoài ra có một thứ kỷ luật nội tâm khiến mọi người phải tiếp tục giữ vững (carry on – tiếp tục sống, tiếp tục chịu đựng v.v. – danngoc) Một quy định mới về hành vi ứng xử hình thành trong đám người đang đói khát. Họ thận trọng tránh bất cứ đề cập nào đến chuyện thức ăn. Tôi còn nhớ mình đã ngồi cả buổi chiều đói khổ đói sở cùng 1 cụ già thuộc Ủy ban Phát thanh (Radio Committee). Ông cụ khiến tôi suýt phát điên – ông nói suốt buổi chiều về Kant và Hegel. Nhưng tuy vậy chúng tôi không bao giờ gục ngã, buông xuôi. Trận phản công Maskva đã cho chúng tôi niềm tin tuyệt đối rằng kết thúc sẽ luôn tốt đẹp. Nhưng tới đầu tháng Hai thì mọi chuyện đã thay đổi hoàn toàn và Con đường Băng giá bắt đầu hoạt động hiệu quả! Những kiện hàng khổng lồ bắt đầu được chuyển tới từ mọi miền tổ quốc – mật ong và bơ tươi, thịt sấy và xúc xích! Dĩ nhiên, các khó khăn của chúng tôi vẫn chưa hẳn đã kết thúc. Các đợt bắn phá vẫn gây nhiều phiền toái. Có lần tôi đang đi trên phố Nevsky thì một quả pháo rơi ngay gần đấy. Cách tôi 10 bước là một người bị cắt gọn cái đầu vì một mảnh đạn. Tôi nhìn thấy anh ta bước hai bước cuối cùng của mình với cái đầu đã bị đứt phăng – và xung quanh máu me văng tung tóe trươc khi anh ta gục xuống. Thật kinh khủng. Tôi trông thấy anh ấy bước thêm hai bước cuối cùng trước khi gục xuống. Tôi nôn ọe ngay tại đấy và rồi ốm suốt ngày hôm ấy – mặc dù tôi đã từng thấy rất nhiều điều khủng khiếp từ trước. Tôi sẽ không bao giờ quên cái đêm mà 1 bệnh viện nhi đồng bị trúng 1 quả bom cháy (oil bomb); rất nhiều trẻ em bị giết và toàn bộ ngôi nhà bị bốc cháy, có ai đó đang chêt trong ngọn lửa. Thần kinh con người không thể chịu nổi khi trông thấy những cảnh đó; lực lượng cấp cứu của chúng tôi đã có chỉ dẫn phải rửa sạch máu me trên vỉa hè càng nhanh càng tốt ngay sau khi 1 quả pháo rơi xuống.

[danngoc]

Từ chuyến tới thăm Leningrad đó tôi thu được vô số ấn tượng về nỗi thống khổ sức chịu đựng của con người. Mặt trận xung quanh Leningrad lúc này đã trở nên ổn định, và Leningrad, mặc dù vẫn bị bao vây, đã tự tin theo dõi quân Đức lần lượt rút lui dọc suốt chiều dài mặt trận Xô-Đức, và chờ đợi tới lượt mình cuối cùng sẽ được giải vây. Mặc dù không còn đói nữa, cuộc sống vẫn vô cùng khó khăn đối với rất nhiều người, ít nhất là với những đàn ông và phụ nữ ở khu Nhà máy Kirov, nơi hầu như vẫn nằm ngay sát chiến tuyến. Tại đây, cũng như tại các nhà máy quan trọng khác, tôi không chỉ được cho xem thực tế cuộc sống nơi đây đang diễn ra thế nào, mà còn được kể lại rằng chúng đã diễn ra ra sao trong thời kỳ trận đói. Có 2 ghi chép. Ghi chép đầu là về chuyến thăm một xưởng máy quan trọng chế tạo dụng cụ quan trắc:

Tại đây hầu hết công trình nhỏ bằng gỗ đã bị tháo để làm củi sưởi trong hai mùa đông đầu tiên. Đây là một nhà xưởng lớn, những bức tường gạch bao quanh lỗ chỗ vết đạn. Đồng chí Semyonov, giám đốc xưởng máy, với khuôn mặt đầy cứng rắn, mặc chiếc áo tunic vải khaki trơn trên đeo chiếc huy chương Bảo vệ Leningrad và Huân chương Lenin, là một chuyên gia Xô viết điển hình để ta ngắm nhìn và lắng nghe – rất chính xác và xúc tích. Tại văn phòng của anh có 1 bộ sưu tập những thức khác nhau là sản phẩm hiện nay của nhà máy – lưỡi lê, kíp nổ và những ống ngắm quang học cỡ lớn, còn trên tường là chân dung của Stalin và Zdanov… Ngoài ra, tôi chú ý thất tại Leningrad có 1 thái độ tách biệt với Maskva, một cảm giác rằng mặc dù nơi đây vẫn là một phần của diễn biến tổng thể, nhưng nơi đây cũng , theo 1 cách nào đó, là một diễn biến (a show) riêng biệt, trong đó Leningrad đã sống sót được phần lớn bởi chính nhờ các nỗ lực to lớn kỳ diệu của mình.

Semyonov nói rằng đây là xưởng máy lớn nhất toàn Liên Xô chế tạo dụng cụ quan trắc… “Nhưng trong những ngày đầu của chiến tranh, phần lớn thiết bị quang học của chúng tôi đã bị sơ tán về phía đông, bởi nó được xem là 1 trong những xưởng máy quan trọng cơ bản của việc phòng thủ. Người ta không thể liều lĩnh chút nào với chuyện đó. Đầu 1942 chúng tôi có đợt sơ tán thứ hai, và những thợ giởi chưa phải đi trong cuộc sơ tán đầu tiên thì được gửi đi đợt này – tức là nói tới những ai vẫn còn sống sót”

“Trong những tuần đầu của chiến tranh, khi hầu hết dụng cụ thiết bị và thợ giỏi của chúng tôi bị gửi đi sơ tán, chúng tôi bắt đầu tại đây một nền tảng hoàn toàn mới – chúng tôi bắt đầu lao động giành riêng cho Phương diện quân Leningrad, và chúng tôi phải chế tạo những thứ thay thế để có được thiết bị sản xuất – còn lại không nhiều. Người của chúng tôi không có kinh nghiệm trong việc này. Thậm chí như vậy, chúng tôi cũng bắt đầu làm ra những thứ mà binh lính của chúng tôi cần nhất. Nhưng Leningrad có một truyền thống sản xuất công nghiệp vĩ đại, một văn hóa công nghiệp vĩ đại, và lựu đạn tay và mìn chống tăng của chúng tôi hóa ra lại là những thứ tốt nhất được tạo ra. Chúng tôi làm ra hàng trăm ngàn sản phẩm như vậy… Trong suốt cuộc phong tỏa chúng tôi cũng vẫn sửa chữa được vũ khí, súng trường và súng máy; còn hiện giờ chúng tôi quay lại sản xuất dụng cụ quan trắc – gồm cả kính ngắm cho tàu ngầm. Với Hạm đội Baltic của chúng tôi thì chúng không vô ích chút nào, như anh đã biết đấy …”

[danngoc]

Tôi đề nghị Semyonov kể lại đôi chút về cuộc sống tại xưởng máy trong thời kỳ phong tỏa và nạn đói. Anh im lặng 1 lát … “Nói một cách chân thực,” anh nói, “tôi không muốn nhắc lại đến thời kỳ đó. Đó là những ký ức cay đắng vô cùng… Vào lúc cuộc phong tỏa bắt đầu, phân nửa số lao động của chúng tôi đã được sơ tán hoặc đã nhập ngũ, vì thế chúng tôi chỉ còn lại đây khoảng 5000 người. Tôi phải nói rằng ban đầu đặc biệt khó khăn để có thể quen được với các trận ném bom, và nếu có ai nói rằng mình không sợ thì anh đừng có tin! Đúng, mặc dù điều này làm mọi người run sợ, nó cũng khuấy lên trong họ lòng căm giận vô bờ đối với quân Đức. Khi chúng bắt đầu ném bom chúng tôi ồ ạt dạo tháng Mười 1941, đám công nhân chúng tôi chiến đấu và làm việc cho nhà máy còn hăng hái hơn cả khi họ bảo vệ chính căn nhà của mình. Một đêm chúng tôi phải đối phó với 300 quả bom cháy chỉ riêng trong khuôn viên xưởng máy. Người của chúng tôi dập tắt đám cháy bằng trong một tinh thần vừa căm giận vừa cuồng nộ và tập trung cao độ. Đến lúc đó họ đã nhận ra rằng chính họ đang ở ngay tiền tuyến – đơn giản vậy thôi. Không còn nơi ẩn nấp. Chỉ có đám trẻ con mới được đưa vào hầm trú ẩn, cùng với người già. Và rồi, vào một ngày tháng Chạp, trong giá lạnh âm 20 độ, tất cả cửa sổ của chúng tôi đều bị vỡ vì bom, tôi tự nhủ: “Không, chúng ta không thể tiếp tục thế này. Không trụ nổi tới mùa xuân rồi. Chúng ta không thể chịu nổi nhiệt độ này, trong khi không có ánh sáng, không có nước máy, và gần như không có thức ăn”. Vậy mà, chúng tôi vẫn không dừng lại. Một thứ bản năng mách bảo chúng tôi rằng chúng tôi không được – rằng điều đó còn tệ hơn cả tự sát, thậm chí còn có gì đó như phản bội. Và đúng vậy, 36 giờ sau chúng tôi đã lại tiếp tục làm việc – làm việc trong những điều kiện kinh khủng, với nhiệt độ âm 8 độ bên trong xưởng máy, âm 14 độ tại ngay trong cái văn phòng mà ta đang ngồi nói chuyện đây. Ồ, chúng tôi cũng có nhiều loại lò sưởi, những chiếc lò nhỏ làm ấm được chỉ vài mét xung quanh chúng. Nhưng công nhân vẫn tiếp tục làm việc. Và cũng cần lưu ý anh rằng, họ đói, đói khủng khiếp…”

[danngoc]

Semyonov dừng lại 1 chút và cau mặt. “Đúng” anh nói, “tới giờ này tôi vẫn không thể quên được. Tôi không hiểu làm cách nào có thể có được sức mạnh ý chí và nghị lực như vậy. Nhiều người trong số họ, chật vật mới bước nổi vì đói, vậy mà vận lê mình tới xưởng máy mỗi ngày, đi bộ tám, mười, thậm chí mười hai cây số. Không còn xe điện. Chúng tôi vận dụng tới mọi thứ thủ đoạn ngốc nghếch để giữ cho công việc tiếp diễn. Không còn ắc quy, chúng tôi dùng pê đan xe đạp để quay máy tiện.”

“Tuy vậy, mọi người đều biết mình đang sắp chết. Tôi còn nhớ 1 trong số những công nhân lớn tuổi lảo đảo bước vào văn phòng này và nói với tôi: “Thưa thủ trưởng, tôi có một đề nghị. Tôi là một trong những công nhân lão thành ở đây, và anh luôn là bạn tốt của tôi, bởi vậy tôi biết anh sẽ không từ chối. Toi sẽ không tới làm phiền anh nữa. Tôi biết rằng hôm nay hoặc ngày mai tôi sẽ chết. Gia đình tôi đang trong tình trạng kh1o khăn – họ rất yếu. Họ sẽ không đủ sức để tổ chức đám tang. Anh có thể, như 1 người bạn, làm cho tôi cái áo quan, gửi nó tới nhà tôi để họ không phải lo lắng thêm về việc làm sao kiếm ra áo quan, được không? Anh biết rõ kiếm được một cái khó như thế nào rồi đó”. Chuyện này xảy ra giữa những ngày đen tối nhất trong khoảng tháng Chạp hoặc tháng Giêng. Và những chuyện như vậy xảy ra ngày này qua ngày khác. Biết bao công nhân đã bước vào văn phòng này đề nghị: “Thủ trưởng, nội hôm nay hoặc ngày mai thôi tôi sẽ chết”. Chúng tôi đưa họ tới trạm xá của xưởng, nhưng họ vẫn chết. Tất cả những gì ăn hoặc không ăn được, người ta đều ăn tuốt. Họ ăn thức ăn gia súc, dầu thô (mineral oils) – chúng tôi phải đun sôi chúng trước – và cả keo dán gỗ. Người ta còn cố cầm cự cả với nước sôi và men bia. Trong số 5000 người còn lại, hàng trăm đã chết. Rất nhiều trong số họ chết ngay tại đây… Nhiều lần có người lê tới xưởng máy, bước vào và ngã ra chết… Mọi nơi đều có xác chết. Nhưng một số chết ở nhà, chết cùng với những người còn lại trong gia đình và trong 1 số trường hợp, thật khó xác định chính xác.... Do không còn phương tiện vận chuyển, chúng tôi không phải lúc nào cũng có thể phái người đi tìm hiểu. Chuyện này tiếp diễn cho tới khoảng 15 tháng Hai. Sau đó, khẩu phần tăng lên và tỷ lệ tử vong giảm nhanh. Cho đến hôm nay để kể lại về điều này đối với tôi thật đau đớn…”

Một trong số những ký ức ghi nhận tại Leningrad nổi bật trong óc tôi là về 1 buổi chiều tháng 9 1943 tôi trải qua tại khu Nhà máy Kirov nổi tiếng, nơi công việc tiếp diễn thậm chí ngay cả khi phải chịu các đợt pháo kích thường xuyên từ chiến tuyến quân Đức cách đó có 2 dặm. Tại đây, thậm chí cả vào năm 1943, ta vẫn cảm nhận được rõ ràng những ngày đen tối và khắc nghiệt nhất của Leningrad; đối với các công nhân Nhà máy Kirov thì đó không chỉ là ký ức về quá khứ; họ vẫn đang tiếp tục sống tại đây trong cái địa ngục đặc biệt này. Với những người này, việc là một công nhân Kirov và đứng vững tới cùng đồng nghĩa với một danh hiệu vinh dự. Các công nhân ở đây không phải là chiến sĩ; sáu mươi chín phần trăm số họ là đàn bà con gái – hầu hết đêu còn trẻ. Họ biết rằng ở đây cũng khó khăn như tại mặt trận; ở 1 khía cạnh nào đó thậm chí còn tồi tệ hơn: người đọc khó mà hiểu được nỗi lo sợ sẽ bị trả thù trực tiếp (ý nói sẽ bị quân Đức trả thù nếu bị bắt- danngoc). Truyền thống cách mạng lâu đời của công nhân Putilov, mà giờ đây là Nhà máy Kirov, chính là yếu tố chính.

[danngoc]

Ngày hôm trước, tại một nhà nghỉ thiếu nhi ở đảo Kamenny, tôi đã trò chuyện với 1 cô gái tên là Tamara Turanova:

Cô gái mới 15 tuổi, xanh xao, gầy gò mảnh khảnh, rõ ràng là đang kiệt sức. Trên áo dài của cô có gắn dải băng huy hiệu màu xanh của Leningrad:

“Làm sao cháu có được nó?” tôi hỏi. Một nụ cười yếu ớt xuất hiện trên gương mặt nhỏ bé xanh xao của cô. “Cháu không biết ông ấy là ai,” cô kể. “Một chú đeo kính tới nhà máy và đưa cháu chiếc huy chương (medal) này”. “Nhà máy nào?” “Ồ, Nhà máy Koriv, tất nhiên rồi,” cô nói. “Cha cháu có làm ở đây không?” “Không”, cô đáp, “cha mất trong thời nạn đói, ngày 7 tháng Giêng. Cháu làm việc tại Kirov khi mới 14, cháu nghĩ vì thế người ta đã tặng cháu huy chương này. Chúng cháu cách mặt trận không xa lắm”. “Cháu có sợ khi làm việc ở đây không?” Cô nhăn khuôn mặt bé nhỏ. “Không, không nhiều; người ta quen dần đi. Khi 1 quả đạn kêu rít thì có nghĩa là nó lao vọt trên cao; khi nó kêu xèo xèo thì tức là bạn sắp gặp nguy hiểm. Đôi khi cũng có tai nạn, tất nhiên, cũng thường xảy ra; có khi nó xảy ra hàng ngày. Ngay tuần trước chỗ chúng cháu có tai nạn; 1 quả pháo rơi xuống xưởng của cháu làm nhiều người bị thương, hai cô gái Stakhanovite bị chết cháy”. Cô kể điều đó với 1 vẻ giản dị đáng sợ và hầu như còn hàm ý rằng chuyện có 2 cô gái Stakhanovite bị chết cũng không có gì nghiêm trọng lắm. “Cháu không muốn đổi sang nhà máy khác sao?” tôi hỏi. “Không”, cô đáp và lắc đầu. “Cháu là một cô gái Kirov, còn cha cháu là công nhân Putilov, và thực sự là những gì tồi tệ nhất nay đã qua rồi, vì vậy chúng chấu chắc chắn sẽ bám trụ được cho tới cùng”. Và ta cảm thấy rõ điều cô bé muốn nói, mặc dù cũng đã rất rõ về những căng thẳng tinh thần khủng khiếp mà cơ thể be nhỏ gầy guộc của cô bé đã phải chịu đựng. “Còn mẹ cháu?” tôi hỏi. “Mẹ cháu mất trước chiến tranh,” cô bé đáp. “Nhưng có anh trai cháu đang ở trong quân đội, ở Mặt trận Leningrad, anh ấy viết thư cho cháu thường xuyên, ba tháng trước anh ấy cùng nhiều đồng đội đã đến thăm cháu ở Nhà máy Kirov”. Khuôn mặt bé nhỏ xanh xao của cô sáng lên khi nhớ lại điều này, và, vừa nhìn những ngọn cây lá thu vàng óng soi qua khung cửa sổ còn lại của những gì còn lại của ngôi nhà, cô bé nói: “Chú biết không, được ngồi thêm ở đây một chút nữa thì thật tuyệt”.