Nhật ký Leningrad

[nthach]

Ngày 9 tháng Tám 1942

Gian phòng hoà nhạc lại đầy người giống như hồi trước chiến tranh hay hồi chiến tranh mới bắt đầu ấy.
Những người tấu nhạc rất xúc động. Nhạc trưởng hình như cũng thế.
Nghe bản giao hưởng số 7 xong, tôi cảm thấy như cả nhạc phẩm đó nói về Lê-nin-grát. Tiếng rít của xe tăng địch đã có trong đó. Nhưng cái kết thúc rực rỡ hãy còn trong tương lai.
Chi-khô-nốp đã viết:
"Để cho cuộc sống như sự khéo léo của một bậc thầy,
Bước vào tiếng rì rào của lá,
Như bài hát Đại-tây-dương
Cùng nhịp với bài hát của sông Nê-va và Tem-da".

[nthach]

Ngày 14 tháng Tám 1942

Đêm
Vào lúc nửa đêm, có điện thoại gọi nhà tôi đến ngay khu uỷ. Bây giờ lại gọi đến bảo đi nhanh lên. Thật là căng thẳng. Hôm nay sau một thời gian im ắng dài lại bắt đầu có pháp kích. Năm quả đạn rơi vào khu Li-tai-nư.

[nthach]

Ngày 15 tháng Tám 1942

Đêm qua nhà tôi được gọi đến khu uỷ là để kiểm tra lại tình hình chuẩn bị đề phòng quân địch đổ bộ. Chẳng lẽ chúng tôi sẽ thấy các lỗ châu mai của chúng ta hoạt động hay sao?

[nthach]

Ngày 17 tháng Tám 1942

Quân ta lại rút lui khỏi Mai-cốp.

Ngày 20 tháng Tám 1942

Quân ta đã rút khỏi Cra-xnô-đa-rơ, nhưng lại oanh tạc Đan-xich, Kê-nin-xbe và Tin-dit
Hôm qua lúc tôi đi một mình về nhà thì gặp pháo kích. Những viên đạn (mới, bắn xa) rít lên mạnh đến nỗi chỉ ra được mảnh trời mà đạn bay qua giống như có người lấy đinh nhọn siết trên mặt kính.
Khi phát đạn đầu tiên vừa nổ, một người đàn bà đi trên phố bảo: "Nào, lại loạn não rồi!" Chị ta chửi Hít-le đấy.
Tôi rất phấn khởi thấy mình hoàn toàn không sợ gì nữa. Bước vào nhà trong lúc vẫn còn rền vang tiếng súng, tôi thấy nhà tôi đứng trên chiếc ghế đóng lên tường một cái đĩa sản phẩm xô-viết của xưởng Lô-mô-nô-xốp.
Bên lề đĩa đó in hàng chữ:
"Trí tuệ không chịu được tù túng!"
Thật là tượng trưng!

[nthach]

Ngày 23 tháng Tám 1942

Trên những đường phố có dán những thông báo của "TASS" (Thông tấn xã Liên-xô), với bài thơ "Đập tan quân thù" của tôi.

Ngày 24 tháng Tám 1942

Tôi đến đây đã được một năm. Một năm trọn vẹn và quan trọng nhất trong cuộc đời tôi. Ngày kia tôi sẽ đi Crôn-sơ-tát mấy hôm.

Ngày 26 tháng Tám 1942

"Tình hình phức tạp đã diễn ra" gần Xta-lin-grat.
Két-lin-xcai-a, Béc-gôn. Ma-ca-gô-nhen-cô và tôi đi Crôn-sơ-tát. Chúng tôi sẽ nói chuyện ở đó.

[nthach]

Ngày 27 tháng Tám 1942

Quân ta đã phá được vòng vây của địch ở mặt trận phía Tây và mặt trận Ca-li-nin, đánh bật chúng ra được bốn mươi nhăm ki-lô-mét. Địch chết và bị thương bốn vạn năm nghìn tên. Quân ta thu được rất nhiều chiến lợi phẩm. Tình hình mặt trận phía Nam cũng sáng sủa hơn hay ít nhất thì cũng không xấu hơn. Ngay ngày hôm qua thôi, chúng ta vẫn còn lo ngại cho Xta-lin-grat.
Tin này do đài phát thanh truyền đi. Khi phát thanh viên đọc đến mấy chữ "Tin giờ chót" qua giọng nói tôi biết ngay là sẽ có một cái gì khác thường.
Thật kỳ lạ, bản tin tổng hợp này làm thay đổi bao nhiêu nét mặt. Hôm nay người nào cũng như được tưới một luồng nước sống. Ép-phrô-xi-ni-a I-va-nô-vna đến, mặt rạng rỡ nói: "Giặc Đức lùi rồi!"
Hôm nay chúng tôi đến Crôn-sơ-tát. Đi ca-nô, ngay từ cầu Tu-sơ-cốp.

[nthach]

Ngày 29 tháng Tam 1942


Crôn-sơ-tát. Câu lạc bộ Hải quân.
Chúng tôi chờ ở cầu Tu-sơ-côp rất lâu, đến tận chiều tối, tàu nhỏ chỉ đi đêm. nhưng cái đếm trăng vằng vặc như thế này, liệu nó có thể che chở được không. Nhưng tất cả đều yên tĩnh. Thỉnh thoảng mấy chiếc pháo hiệu vút bay lên. những chiếc tàu bảo vệ đi hộ tống chạy giữa chúng tôi và bờ sông. Dưới ánh trăng các khẩu pháo nhỏ càng trở nên đen nhánh.
Chúng tôi ngồi trên mạn tàu cho đến khi thấy thấm lạnh mới chui vào trong căn buồng nhỏ nơi cấm hút thuốc vì nó mở cửa về phía bờ giặc đóng.
Đến Crôn-sơ-tat (chúng tôi đến đây đêm đã khuya lắm rồi) có người đón và đưa chúng tôi về câu lạc bộ Hải Quân. Cả thành phố tắm trong ánh trăng, im lặng như tờ. Đội tuần tra kiểm soát giấy thông hành dưới ánh sáng vàng của ngọn đèn đã được che kín, đặt sát mặt đất. Những ánh đèn vàng cũng bị ánh trăng át đi.
Ở đây chiến tranh thấy rõ hơn ở Lê-nin-grát nhiều. Đường phố vắng hơn, tàn phá rõ hơn. Những cây cổ thụ bị bom đạn phạt đứt. Tôi gặp một người đàn bà ngoài phố, bế đứa con đi thay băng. đầu và mắt đứa trẻ bọc trong băng vải, tay nó lủng lẳng sau vai mẹ. Đứa trẻ bị thương đã ba ngày vào lúc địch pháo kích. để trẻ con ở lại đây thật không đúng. Theo tôi thì nên mang tất cả chúng nó ra khỏi nơi này.
Trước mắt tôi tất cả đều gợi lên hình tượng một chiếc tàu nơi chúng tôi sẽ nói chuyện ở đó. Thực ra đây không phải là tàu chiến nữa, mà là một cứ điểm xây trên mặt nước. Năm ngoái máy bay ném bom của địch làm nó bị những vết thương rất nặng, các pháo đài mất liên lạc giữa nhau, và chiến đấu đơn độc như những cứ điểm riêng rẽ.
Khi đồng chí chỉ huy từ pháo đài trung ương ra lệnh cho chiến sĩ liên lạc đến mũi tàu thì đồng chí này báo về là nó không còn nữa, thay vào chỗ nó, người ta sẽ nhìn thấy đằng xa một nhà thờ và một khoảng không mênh mông.
Cả một núi sắt gỉ nằm trên đống đá trên bờ cạnh chiếc quân hạm. Đó là những thứ gì mà người ta thu nhặt lại từ chiếc tàu đó sau những trận chiến đấu. Tuy bây giờ chiến hạm nằm một chỗ nhưng nó vẫn làm kẻ thù khiếp sợ.
Khi những pháo đài của nó còn lại khai hoả thì chúng tôi ở Lê-nin-grát có thể nghe thấy tiếng nổ, và Ép-phrô-xi-ni-a I-va-nô-vna sẽ nói: " Ôi, chúa phù hộ đấy".
Buổi nói chuyện văn học của chúng tôi chuyển vào phòng họp chung, một nơi ấm áp, nóng nữa là khác vì nó sát buồng máy và số lượng người đến nghe chúng tôi lại rất đông.
Cả thành phố là một cái tổ thật sự của biển cả. Ngoài phố rất ít phụ nữ. Từ sân nhà Hải quân nhìn vào một cửa sổ, chúng tôi thấy một con cá: Chị diễn viên tóc vàng của sư đoàn tiền tiêu phơi ra nắng con cá xơ-ga do những học viên biết ơn mang tặng. Mà ở đây những người đến nghe quả là những người biết ơn .

[nthach]

Ngày 2 tháng Chín 1942

Nếu Crôn-sơ-tat là cái chìa khoá của Lê-nin-grat thì Crôn-sơ-lốt là cái chìa khoá nhỏ của Crôn-sơ-tat. Cái đảo nhỏ này được đắp lên từ thời Pi-e đại đế, nằm ngay cạnh cửa ra vào của Crôn-sơ-tat. Vượt nó khi vào thành phố là không thể được.
Đảo Crôn-sơ-lôt nhỏ đến nỗi tôi cứ tưởng nó chỉ là một cái gì ở dưới biển nổi lên. Đi khắp một vòng quanh đảo cũng chỉ mất có hai mươi phút. Ở đây chúng tôi không nhìn thấy một người phụ nữ nào. Anh em thuỷ quân ở đây gọi đùa Crôn-sơ-lôt là " Hòn đảo không lấy được vợ".
Chúng tôi đến đây bằng một chiếc thuyền con gắn máy. Những bức tường của cái nhà, nơi chúng tôi nói chuyện dày đến nỗi không sợ bất cứ loại đạn nào. Sau khi nói chuyện, các đồng chí dẫn chúng tôi lên bức tường thành bằng đá hoa cương. Nơi đây cảnh Pê-tê-gốp bị tàn phá gần một nửa hiên nên rõ rệt trong không khí mùa thu trong vắt. Chúng tôi nhìn thấy những đường viền của cung điện, chóp nhà thờ và những ngọn cây. Ở đấy là quân thù. một đồng chí sĩ quan nói: "không sao, sẽ đến lúc…".
Buổi chiều, lúc trở về gặp gió to. Ngày mai chúng tôi sẽ đến đầu bên kia của cái bán đảo này để thăm những người lái máy bay của Hải quân.

[nthach]

Ngày 4 tháng Chín 1942

Tôi đã viết một bút ký về những người lái máy bay cho một tờ báo nước ngoài. đầu đề bài bút ký là : "AX" (con chủ bài) bài bút ký như sau:
Phòng đọc sách báo của cá chiến sĩ lái máy bay đặt trong một ngôi nhà gỗ ở trong rừng. Những tờ báo và tạp chí đặt trên bàn thơm mùi lá thông. Trên tường treo những biểu ngữ. Một trong những biểu ngữ đó có vẽ một "Ax" nổi tiếng. Thượng uý cận vệ Pê-tơ-rốp. Chiếc mũ quân sự bằng da của ông ta đang làm nổi bật khuôn mặt đầy đặn và nghiêm nghị. Pê-tơ-rốp khoảng chừng 30 tuổi. Bên dưới bức chân dung có ghi những thành tích của chiến sĩ lái máy bay này như sau: 500 lượt bay chiến đấu, 50 trận chiến đấu trên không. Một mình bắn rơi 5 chiếc máy bay của phát xít Đức. Oanh tạc 30 lần. Trinh sát 40 lần. Đánh lui máy bay địch 36 lần.
-Nếu Pê-tơ-rốp có thì giờ rỗi, tôi muốn nói chuyện với đồng chí ấy,-Tôi nói với đồng chí Liên đội trưởng đi theo chúng tôi.
-Chị gặp may-Anh đáp-Hôm nay Pê-tơ-rốp được nghỉ. Tôi đi gọi ngay đồng chí ấy đến với chị.
Tôi dừng lại một mình trên ngưỡng cửa ngôi nhà, nhìn ra sân bay bị cây cối vây kín chung quanh. Đàn máy bay khu trục thường trực như một đàn chuồn chuồn đậu trên bãi cỏ rộng. Hoàn toàn yên tĩnh. Chỉ có trên bầu trời xanh lam xa thẳm của mùa thu là có tiếng vang của động cơ máy bay.
Thời gian trôi qua mà chưa thấy Pê-tơ-rốp xuất hiện. Hai đồng chí lái máy bay trẻ tuổi đi qua bên cạnh tôi, vừa đi vừa nói chuyện sôi nổi. Một đồng chí thợ máy mặc quần áo công tác đi qua. Rồi một cậu con trai rất trẻ, mắt xanh má núm đồng tiền đi qua. Một con chó hung đi theo anh, chạy xổ đến chỗ tôi.
-Gép-bên, quay lại!-Người chiến sĩ lái máy bay trẻ tuổi quát con chó.
-Tại sao lại Gép-bên.-Tôi hỏi.
-Vâng, chính tôi cũng hỏi: "Tại sao?" có ma mà biết được. Làm hại con chó.-Người chiến sĩ lái máy bay vội vã đáp-Mà nó thì lại quen với cái tên này rồi.
Người chiến sĩ lái máy bay đến đứng gần tôi. Chúng tôi im lặng.
-Không biết làm thế nào đây-Tôi nói-Tôi đang chờ một người, mà thời giờ tôi còn quá ít.
-Tôi cũng thế-Người chiến sĩ lái máy bay thở dài nói-Tôi cũng không có nhiều thì giờ. Đồng chí trung đoàn trưởng bảo tôi đến phòng đọc sách báo. Đến để làm gì, đồng chí đó không nói.
-Thế xin hỏi đồng chí, đồng chí chính là Pê-tơ-rốp?-Tôi ngạc nhiên hỏi.
-Đúng ạ.
-Chính là Ax?
-Người ta gọi tôi như thế.
Tự nhiên tôi quay lại nhìn bức chân dung để đối chiếu ảnh với người. Thì ra giữa ảnh và người như hai anh em, chẳng qua chỉ có khá nhau về tuổi.
-Tôi đấy-Pê-tơ-rốp nói-có điều ảnh hơi già một chút.
-Đúng, hơi già một chút,-tôi đồng ý và giấu nụ cười-Nhưng xin lỗi, đồng chí bao nhiêu tuổi!
-21-Đồng chí ngừng lại một lát-Sắp 21.
Thế là lúc đó tôi hiểu: người nhiếp ảnh lúng túng trước vị Ax quá trẻ nên cố làm cho ảnh của anh già đi.
-Đồng chí Pê-tơ-rốp, xin đồng chí cho biết, đồng chí đã chiến đấu như thế là do bẩm sinh hay do đồng chí tự rèn luyện thử thách?
Pê-tơ-rốp ngồi xuống khúc gỗ, con chó Gép-bên quấn quít quanh chân anh.
-Tôi thấy khó trả lời câu hỏi của chị. Dũng cảm … anh hùng … tôi chưa hề nghĩ tới. Tôi cất cánh là để tiêu diệt giặc Đức. Tôi chỉ nghĩ có thế thôi. Và tôi đã hạ được chúng. Để làm chuyện đó tôi sẵn sàng làm tất cả. Và chẳng phải chỉ có mình tôi. Về mùa đông chúng tôi thường phải đeo mặt nạ và đeo kính để bay. Để phòng lạnh. Nhưng nó làm yếu tầm nhìn của chúng tôi. Mùa đông năm ngoái, chúng tôi không đeo mặt nạ và kính để bay nữa.
-Thế ai nghĩ ra cách bay như vậy?
-Một trong số chúng tôi.
-Có thể chính là anh?
-Cái đó không quan trọng. Điều quan trọng là bằng cách đó chúng tôi đã tăng sức chiến đấu của mình. Nói chung về mùa đông phải vất vả. Đã có lúc chúng tôi phải trực suốt mấy ngày đêm không hề rời khỏi máy bay nửa bước. Thậm trí ngủ ngay dưới cánh máy bay. Trên trời kẻ địch mạnh hơn chúng ta. Nơi nào chúng tới, chúng cho rằng nhiệm vụ của chúng là bay trên chúng tôi và ném bom vào chỗ ấy.
-Thế hiện nay?
-Hiện nay thì chúng bay một vòng xa để tránh chúng tôi.
-Xin đồng chó kể cho một câu chuyện nào đó trong những chuyến bay của đồng chí.
-Cách đây không lâu, tôi đánh nhau với hai chiếc "Mát-xéc-sơ-mít 109". Thoạt đầu tôi bắn bổ đôi ngay môt chiếc. Còn chiếc thứ hai tôi cứ dẫn nó đi từ đám mây này sang đám mây khác. Tôi thoắt ẩn, thoắt hiện, thoắt ẩn, thoắt hiện làm cho nó không nhẫn lại được nữa nên mắc phải một sai lầm rất lớn, dành cho tôi một khoảng không gian rất lớn để đánh nó. Tôi hạ nó xong bắt đầu quay trở về. Bỗng tôi lại phát hiện… Ôi, lạy chúa! Một đồng chí lái máy bay của chúng tôi đang nhảy dù và tên giặc lái trên chiếc Méc-xéc-sơ-mít thứ ba đang dùng súng tự động bắn người chiến sĩ lái máy bay của ta. Thế là tôi bay ngoặt lại buộc tên giặc Đức phải bỏ chạy. Tôi không thể hạ nó được. Bản thân tôi đã kiệt sức lắm rồi và dầu xăng cũng sắp hết.
-Đồng chí thấy thế nào? Liệu giặc Đức có cứu đồng đội của chúng như thế không?
-Qua lời khai của những tên giặc lái máy bay Đức bị bắt, chúng tôi được biết, bọn chúng mỗi lần hạ được của ta một máy bay là chúng được hưởng một khoản tiền lớn. Chị hiểu chứ? Tiền ! Giặc Đức chỉ cần hạ được máy bay của ta là chúng chạy ngay đến phòng kế toán. Còn như bảo vệ cho đồng đội hắn nhảy dù ra thì chả được cái gì cả. Chúng nó đánh chác như vậy đấy. Bọn chó chết. Đồ súc vật tham lam ấy.
Pê-tơ-rốp đứng lên. Đôi mắt màu xanh nhạt của người thanh niên sẫm lại. Hai vết nhăn rất sâu hiện lên hai bên mép. Những mạch máu xanh trên cổ nổi lên.
Ax Pê-tơ-rốp đứng trước mặt tôi lúc này giống hệt anh trong bức ảnh.

[nthach]

Ngày 5 tháng Chín 1942

Hôm qua tảng sáng thì tôi từ Crôn-sơ-tát trở về sau khi ở đấy một tuần lễ. Chúng tôi đã nói chuyện ở đấy mười một lần, không kể những buổi nói chuyện trên đài truyền thanh.
Buổi gặp gỡ cuối cùng được tổ chức ở câu lạc bộ Hải quân. Có tới tám trăm người đến dự. Tất cả đều nhuộm màu xanh của áo hải quân và sáng chói màu vàng những chiếc neo. Họ rất thích nghe chúng tôi.
Chúng tôi rời khỏi Crôn-sơ-tát trong đêm khuya vơi nhiều chuyện rủi ro. Thoạt đầu chúng tôi chở tàu bảo vệ rất lâu. Không có chúng, các đồng chí không cho chúng tôi đi. Song cuối cùng chúng tôi cũng đã đi không cần tàu bảo vệ.
Chuyện phiền phức nhất là chiếc phà, mà chiếc xuồng máy chúng tôi phải kéo nó nhưng không kéo nổi. Gió mạnh quá gần như bão.
Mọi vật trông trở lên dữ tợn: trăng hạ tuần, những đám mây đen, gió biển gào rít, sóng biển càng to. Một chiếc phà lớn dưới ánh trăng tỏ mà dây xích lại không cột chặt nên lúc thì nó đánh vào đuôi chiếc xuồng máy của chúng tôi, lúc lại đập vào hai mạn xuồng. Rồi nó còn uy hiếp đập vào xuồng chúng tôi nữa.. Trên đường đi nó gây cho chúng tôi đủ tình đủ tội. Nó bị đứt dây thế là chúng tôi lại phải đi tìm nó ở giữa biển. Pháo sáng của địch ở bờ bên kia làm chúng tôi thấy mình ở vào một tình cảnh bất lợi, và chúng tôi càng tiếc là không có tàu bảo vệ. Nhưng cuối cùng mọi việc rồi cũng ổn, tuy nó xóc làm chúng tôi mệt lử, choáng váng đứng không vững. Có lúc ở dưới khoang mọi thứ như đè lên người tôi.
Đến cầu Tu-sơ-cốp thì trời đã rạng sáng. Tất cả đều nhuốm màu hồng. Chưa có tài điện. Tôi và Két-lin-xcai-a đi bộ qua đại lộ về nhà. Ăn xong, chúng tôi uống cà phê rồi đi ngủ. Trên đất liền thật tốt hơn trên mặt biển biết bao.

[nthach]

Ngày 6 tháng Chín 1942

Cuộc chiến đấu ở Miền Nam thật vô cùng ác liệt. Chắc Xta-lin-grat có thể đứng vững và đang đứng vững. Tôi đang làm bài ca: "Điểm cao N.". Tôi rất muốn viết ba bài nữa và gửi cho Sô-xta-cô-vích.

[nthach]

Ngày 7 tháng Chín 1942

¬Nửa đêm không ngủ được, tôi thức dậy vì "Điểm cao".
Hôm nay trời êm có lất phất mưa thu, thoang thoảng mùi thơm cây cỏ. Mùa thu rụt rè đã sắp đến. Và rồi nó sẽ biến thành một bà phù thuỷ, có kinh nghiệm. Bây giờ nó mới bắt đầu bằng một nàng tiên. Mà tôi yêu nó với tất cả những hình dáng của nó. Viết vào một ngày như thế này thật là thú vị.
Hôm qua tôi đến thăm vườn Bách thảo. Mùa hè từ giã nó thật tuyệt đẹp. Những con chuồn chuồn bay lượn trên một hồ nước nhỏ. Không có lấy một luồng gió nhẹ. Những con đường trong vườn bắt đầu ngả màu vàng. Cây hoè dại lấp lánh dưới bóng nước. Có lúc tôi cảm thấy Lê-nin-grat này bây giờ là một trong những thành phố tĩnh mịch nhất trên thế giới.

[nthach]

Ngày 9 tháng Chín 1942

Hôm qua đúng một năm ngày thành phố Lê-nin-grat bị oanh tạc lần đầu tiên (ngay cái kho Ba-đa-ép-xki nổi tiếng bị cháy). Chúng tôi đã đi xem vở kịch "con dơi" ở nhà hát.
Cũng từ tối hôm đó trở đi, tôi không còn được gặp Phê-di-a nữa. Anh đã bị chết đói. Thoạt đầu anh còn sức đến đọc truyện ở bệnh viện. Ở đấy người ta cho anh ăn. Về sau anh cứ yếu dần và càng ngày càng không nhúc nhích được nữa.

[nthach]

Ngày 10 tháng Chín 1942

Tôi lại bắt đầu viết chương bốn cho bài thơ của tôi. Đó là một chương mới.
Ở phía Nam, ở Xta-lin-grat tình hình tốt. Còn ở Nô-vô-rô-xich-xki cuộc chiến đấu đã diễn ra trên đường phố.

[nthach]

Ngày 12 tháng Chín 1942

Tối
Quân ta lại bỏ Nô-vô-rô-xích-xki.
Gió dữ. Có nguy cơ xảy ra tai nạn lụt. Ngay con sông nhỏ Ca-rơ-pốp-ca của chúng tôi nước cũng dâng lên đến sợ.
Chương bốn của bài thơ hình như viết đầy cảm hứng.

[nthach]

Ngày 13 tháng Chín 1942

Gió đã ngừng-Nước đã rút. Ngoài mặt trận "không có gì thay đổi lớn".
Chương bốn của bài thơ đang từ từ tiến. Tôi bắt đầu cảm thấy ấm áp trong chương thơ này giống như ở bên trong một căn phòng. Tôi hầu như sưởi ấm nó bằng hơi thở của mình nhưng vẫn còn e sợ, như Pa-xtéc-nắc đã nói: "Bài thơ như treo trên sợi tóc".
Tôi đang đọc Pa-xtéc-nắc và tiểu thuyết Pháp. Trong lúc này điều rất quan trọng là đừng có đổi sách, nên tập trung vào một hoặc hai quyển sách. Để chiều hướng tư tưởng và tình cảm đã hình thành của bạn không bị rối loạn. Nếu lúc đó bạn lại đọc một sách gì khác thì tư tưởng sẽ phân tán. Sẽ khó mà viết được.

[nthach]

Ngày 15 tháng Chín 1942

Lúc ở nội thành về, hai lần nhỡ tàu điện vì đứng nghe đài truyền đi bài nói chuyện của Chi-khô-nốp. Đó là buổi nói chuyện với Cô-ca-dơ rằng: "Hỡi những người con của Gơ-ru-di-a, A-xê-tin, Đa-ghe-xtan…" Chi-khô-nôp dùng một câu trong bài hát cũ để khuyên bảo họ "Đấy sẽ là một ngày nóng bỏng mà chúng ta chỉ có thể trông vào bóng những thanh kiếm của chúng ta".
Trên quảng trường Lê-nin-grat mờ tối trong buổi chiều mùa thu, với tiếng súng nổ ở đằng xa, rất nhiều người đứng nghe bài nói chuyện đó.

[nthach]

Ngày 16 tháng Chín 1942

Chúng tôi lại dọn sang nhà mới. Bây giờ chúng tôi có hai buồng. Rõ ràng là nếu số chúng tôi may mắn thì chúng tôi có thể ở đây cho đến khi chiến tranh kết thúc được.
Hôm qua tôi đến nói chuyện ở nhà máy Mác Hên-xơ. Những thanh niên làm nghề thủ công đang làm việc tại đây. Họ ngồi yên lặng nghe rất chăm chú.
Lúc tôi nói xong, có một thanh niên đầu đội mũ bịt tai từ hàng đầu bước đến trước mặt tôi ở chỗ bàn nói chuyện. Đồng chí bí thư Đảng uỷ nói nhỏ với tôi:
-Anh ta là một chiến sĩ thi đua giỏi nhất của phân xưởng này đấy.
Thay mặt toàn thể phân xưởng, anh ta cám ơn tôi. Tôi hỏi anh có yêu thơ không. Anh ngừng lại một lát rồi trả lời:
-Nhưng đấy không phải là thơ mà là sự thật…
Một lời khen cao nhất.
Lúc về nhà qua sông Ca-rơ-pốp-ca có hai đồng chí kỹ sư trong nhà máy xách đèn đưa tôi về. Trong nhà máy họ không rời nhau ra. Gia đình đã tản cư đi hết rồi. Nhưng một trong hai người mới mấy hôm trước về thăm nhà. Anh ta sống ở một ngôi nhà gỗ nhở ở xóm mới.
Anh chạy về nhà, nhưng ngôi nhà nhỏ không còn nữa. Bàn ghế trong nhà đã thành từng mảnh. Trong đống gạch vụn anh tìm thấy mấy tấm ảnh vợ con còn lại. Anh kỹ sư bảo: "cả nhà tôi bây giờ nằm gọn trong túi áo và tôi mang nó đi theo mình".

[nthach]

Ngày 18 tháng Chín 1942

Người ta đang đóng đinh bằng hai cái búa. Họ mắc màn cửa và đặt cái hoả lò con. Chúng tôi chuẩn bị cho mùa đông. Mùa đông thứ hai ở Lê-nin-grát.
Hôm qua tôi cùng với Chi-khô-nốp và Prô-cốp-phi-ép nói chuyện ở sở cảnh sát. Chương hai bài thơ tác động rất mạnh.

[nthach]

Ngày 20 tháng Chín 1942

Chiến sự ác liệt ở gần Xta-lin-grat. Nhưng nó đứng vững được.
Tên tướng Đức Phôn Cơ-lai-xtơ đã tử trận gần Mô-dơ-đốc. Quân Anh đã oanh tạc mu-ních
Lúc tin tức đáng mừng thì cứ nhìn qua những nét mặt cũng biết. Có thể thấy ngay trên tàu điện, ngoài đường phố.