Nhật ký Leningrad

[nthach]

Ngày 17 tháng Hai 1942

Lại bàn đến vấn đề sơ tán của học viện (lần này nêu ra rất nghiêm túc). Thậm trí định rõ cả ngày tháng: Ngày 15 tháng ba. Địa điểm: Thành phố Ar-khan-ghen. Còn Lê-nin-grat… từ giã thành phố này thế nào đây? Nếu xem một tháng là một năm như thời kỳ bảo vệ Xê-vat-xtô-pôn thì chúng tôi ở đây đã sáu năm rồi. Không, ở đây phải tính hơn thế nữa.
Nếu chúng tôi đi thì chúng tôi sẽ mang Lê-la và In-na theo. Di-na A-xi-lô-vna, mẹ của Lê-la sắp chết rồi.

[nthach]

Ngày 18 tháng Hai 1942

Hôm qua tôi nói chuyện ở bệnh viện, chỗ Ta-ra-xen-cốp nằm. Anh ấy càng ốm hơn. Ngày mai tôi phải nói chuyện ở bệnh viện trong học viện Ghéc-xen. Ngày kia sẽ họp Đảng. Đến ngày 21 sẽ cùng với đoàn Đại biểu của Khu phố Pê-trô-grat của chúng tôi ra mặt trận. Phải đi thôi!... Chỉ sợ một điều là rét cóng.

[nthach]

Ngày 19 tháng Hai 1942

Tôi vừa mới nhận được thư của các con viết từ tháng Mười hai năm ngoái. Cháu Mi-sen-ca đã chết không kịp đầy tuổi tôi.

[nthach]

Ngày 20 tháng Hai 1942

Tôi như đọc ngốn ngấu những dòng chữ của bức thư nhận được hôm qua. Tôi thấy như những hàng chữ này nhảy múa lên: "Chúng con không thể nào chịu được một điều bất hạnh lớn là Mi-sen-ca đã chết. Cuộc sống của chúng con ở Si-xtô-pôn bây giờ hình như hoàn toàn vô nghĩa và trống rỗng. Bởi vì cái làm cho chúng con đến đây đã không còn nữa. Căn nhà nhỏ của chúng con và xung quanh sao mà trở lên vắng lặng như thế… có thể chúng con sẽ đáp chuyến tàu thủy đầu tiên về Mát-xcơ-va".
Tôi đọc hết bức thư. Tôi để lại. Sau đó tự nhiên tôi lại cầm bức thư đọc lại một lần nữa với một hy vọng mờ ảo là tất cả những chuyện ấy chỉ là mộng mị. Nhưng không, tất cả đều là sự thật.

[nthach]

Ngày 21 tháng Hai 1942

Ngày mai tôi sẽ ra mặt trận cùng với đoàn đại biểu khu phố. Đi là tốt. Nó sẽ giúp tôi chịu được nỗi đau đớn khó mà dịu đi trong lòng.

[nthach]

Ngày 23 tháng Hai 1942

Ngày Hồng quân. Gô-rô-khô-vex
Tuyết, tuyết! Tôi viết những dòng này tại Cục chính trị quân đội của tướng Phê-đu-nin-xki. Đây là một căn nhà nhỏ bằng gỗ trước kia của một chủ nhà khá giả. Trên tường có treo ảnh, có tủ quần áo. Nhưng trong nhà lại có yên ngựa, súng, giày ủng, giày trượt tuyết và mấy chai dầu xăng…
Trên bầu trời giá băng trong suốt nghe có tiếng động cơ nhè nhẹ và một vệt trắng của chiếc máy bay. Người ta bảo là "A-đôn-phơ" đang bay (chỉ tên Hít-le-N.D). Ở đây nghe tiếng pháo cao xạ không giống như trong những ngôi nhà cao ở Lê-nin-grat.
Hôm qua (chẳng lẽ chỉ có hôm qua thôi ư?) nhà tôi lại dẫn tôi đi từ tờ mờ sáng đến Ủy ban khu phố Pê-tô-grat. Ủy ban đặt ở phố Xcô-pô-khô-đốp, nơi các đại biểu tập trung. Chúng tôi đến đấy đi qua những cái sân vắng vẻ. Trên trời còn đầy sao. Ngôi nhà của Ủy ban trống không. Có đèn điện (chỉ ở Ủy ban các khu phố là còn có điện). Nước trong ấm trà đang sôi sùng sục.
Chúng tôi những đại biểu của khu phố đã đến đủ. Chúng tôi ngồi trên một chiếc ôtô vận tải có ghép ván chung quanh. Nhìn từ đằng sau, bầu trời đầy sao như chuyển động. Những ngôi sao tắt dần trên đường đi. Chỉ có sao Mai rực rỡ theo chúng tôi mãi cho đến khi bình ming rạng dần lên át cả nó đi.
Khi đã đi rồi chúng tôi mới rõ là chúng tôi đi đâu. thì ra sẽ phải đi qua hồ La-đô-ga, đi qua vòng vây của địch đến địa điểm cách thành phố Lê-nin-grat hai trăm cây số. Nhà tôi mệt quá nhưng vẫn vui vẻ vẫy tay tiễn chúng tôi.
Ghế trên xe hẹp, không biết dựa vào cái gì. Dầu xăng bốc lên một mùi khó thở. Tôi ngồi cạnh một thùng xăng to tướng cao đến đầu. Chiếc thùng cứ lắc la lắc lư kêu váng lên. Thế mà vẫn không đủ xăng.
Đến khu phố Xmôi-nưi chúng tôi nghỉ lại rất lâu để chờ đại biểu của các khu phố khác. Cuối cùng mọi người đều đến đủ.
Chúng tôi mang tặng vật ra mặt trận: Năm khẩu súng tự động làm bằng tay (không có điện) trên bảng viết: "Tặng dũng sĩ diệt nhiều quân Đức nhất", áo ngụy trang, dao cạo râu, thuốc lá, găng tay da và lông cừu, xắc-cốt của sĩ quan, khăn mùi xoa, đàn ghi ta và măng-đô-lin. Tôi nghĩ những thứ này không đến nơi hoàn toàn được vì những cây đàn không được đóng gói cẩn thận nên khi ô-tô xóc, những cây đàn đổ xuống rên lên như người vậy. Chúng tôi giữ chúng bằng tay và cả lưng nữa.
Chúng tôi tặng riêng tướng Phê-đu-nin-xki một chiếc hộp đựng thuốc lá bằng da. Mỗi khu phố có những tặng phẩm khác nhau, nhưng yêu cầu thì chỉ có một: Phải phá vỡ vòng vây.
Cuộc hành trình kéo dài đến mười ba tiếng đồng hồ. Mệt và lạnh nhưng không phải là không chịu đựng được.
Qua hồ La-đô-ga đã mất tiếng rưỡi đồng hồ rồi. Băng còn rắn lắm. Nhưng đồng chí lái xe bảo đến giữa trưa nếu trời nắng to thì ôtô năm tấn không thể nào đi qua được. Bởi vì ngoài trời nắng to ra, trên mặt băng còn bị thủng vì bom. Tuy vậy chúng tôi vẫn đi qua một cách êm thấm. Qua đoạn đường lắm dốc, đầy tuyết, xe chúng tôi chạy trên đường băng trên mặt hồ bằng phẳng nên tôi cảm thấy dễ chịu vô cùng. Không xóc, không lắc.
Sau khi qua khỏi hồ, đến một nơi mà chúng tôi phải chờ để đổ thêm xăng, lần đầu tiên chúng tôi thấy dê, chó và gà còn sống. Mọi người trên xe đều thò đầu ra ngoài nhìn cái kỳ quan đó.
Sang bên này hồ, lần đầu tiên chúng tôi nghe tiếng hát. Nhìn sang các bạn đồng hành tôi thấy tất cả đều xúc động. Con người ở đây có cái gì khác với chỗ chúng tôi. Những người ở đây má ửng đỏ, đi lại rất nhanh, họ thở cũng rất mạnh, mỗi lần thở là lại rất nhanh , họ thở cũng rất mạnh, mỗi lần thở là lại có một luồng hơi đặc như khói từ mồm họ bay ra. Còn mặt chúng tôi thì tái mét, hơi thở cũng rất yếu (nhìn kỹ mới thấy hơi trong mồm bay ra), đi lại chậm chạp, nói năng thì rất khẽ.
Đến Giư-ha-liếp, chúng tôi nhìn thấy một đám cháy rất kinh khủng. Giặc Đức bắn sang mấy con đường làm cháy những chiếc xe tải chở dầu máy, ôtô chở dầu hỏa và những toa tàu chở than bùn đang đỗ bên đường ray. Những thứ này vừa chở đến đây. Buổi sáng bọn Đức bay trên không, phát hiện ra những thứ này, thế là đến tối chúng kéo đến ném bom, bắn phá ngay, định không cho đầu máy đến kéo những toa tàu này đi.
Xưa nay tôi chưa bao giờ nhìn thấy một ngọn lửa như vậy. Nó đỏ rực, dày đặc như một khối lửa cuộn trong khói đen và nặng nề cuộn lên trong không khí.
Chúng tôi không kịp nhớ lại giặc Đức bắt đầu đánh phá như thế nào. Bom rơi rất gần. Song cái đáng sợ hơn cả bom đạn đó là súng liên thanh mà giặc Đức nhằm từng chiếc xe ô tô mà xả xuống. Rõ ràng là súng cao xạ của chúng ta còn ít quá.
Mọi người nằm rạp trên tuyết. Cả những đồng chí bộ đội cũng vậy. Trên ôtô chúng tôi có người chạy ra, có người ngồi lại. Đó là Xư-sép ở nhà máy, tôi và hai người đàn ông nữa. Chúng tôi ngồi trong ôtô, ngay dưới những tấm ván (thật là ngốc quá) run lên và cứ gập người xuống khi không khí và những mảnh bom bay vù vù trên đầu chúng tôi.
Lúc này sao tôi nhớ da diết chiếc hầm trú ẩn của chúng tôi ở phố Lép Tôn-xtôi đến thế. Ở đó có những bức tường dày có cái vòm rất chắc, những phiến đá cao cả hứng lấy tất cả mọi mảnh bom, đầu đạn còn ở đây thì chỉ có trời xanh, không khí và những tràng súng liên thanh.
Điều ngu xuẩn của chúng tôi, về khía cạnh nào đó lại trở thành một sự ranh mãnh mang tính chất chiến thuật. Theo người ta giải thích thì giặc Đức sẽ không động đến hai chiếc ôtô này của chúng tôi. Có thể vì chúng nó không ngờ rằng trên hai chiếc xe này lại có người. Chúng cho rằng đây là hai chiếc ôtô vất đi.
Có từ mười năm đến hai mươi chiếc máy bay. Chúng cứ bay lượn mãi trên cái ga xấu số này. Vừa nghỉ lại được mấy phút thì lại nghe thấy tiếng hét: "Chúng nó đánh đợt hai đấy, nằm xuống đi!".
Lúc đó tôi vừa ở trong ôtô nhảy ra. Định đến nấp ở một chiếc hào gần đấy thì một anh bộ đội ở chiếc hào này đứng lên, tôi mới biết là mọi việc đã qua rồi. Có một chị trông rất linh lợi, thế mà lại sợ hơn bất cứ người nào trong chúng tôi (đạn cao xạ bắn lên dày đặc, chắc máy bay địch đang bay gần).
Bây giờ chúng tôi đến đơn vị pháo binh của sư đoàn X… Chúng tôi chỉ mượn được một tờ báo cũ của sư đoàn, trong đó có in bản mệnh lệnh của Xta-lin.
Tôi bằng lòng vì ở đây, trong lòng không muốn như trước nữa. Chỉ có điều ân hận là không được gặp tướng Phê-đu-nin-xki. Hôm qua vào lúc đã khuya lắm rồi ông đến một căn nhà của bộ chỉ huy, nhưng lại không phải căn nhà chúng tôi ở mà là căn nhà khác. Những người khác được bố trí ở căn nhà đó thật là may mắn, họ đều dậy cả và Tướng Phê-đu-nin-xki nói chuyện với họ rất lâu.
Ông đến với gương mặt tươi tỉnh sau khi tắm xong. Ông nói tắm rất thú mặc dầu rất lạnh. Đại bác của ta nổ rền vang. Ngôi nhà rung lên. Ôtô đến. Chúng tôi ra đi.

[nthach]

Ngày 24 tháng Hai 1942

Buổi sáng. Tại sư đoàn N
Nửa đêm tỉnh giấc. Tôi ở đâu thế này. Sau đó mới nhớ ra là tôi đang ở trong hầm. Cùng ở với tôi, đang nằm trên những chiếc giường kia có Ma-ri-a Nhi-cô-lai-ep-vna Va-rốc ở Ủy ban khu phố. Còn đằng kia cũng có một người. Đồng chí trực ban ném củi vào lò. Khói ở những thanh củi ướt làm mắt chúng tôi cay xè. Bỗng nhiên có tiếng súng nổ dữ dội không biết của ta hay địch. Tuy đây là mặt trận, nhưng hình như không khủng khiếp như ở Lê-nin-grat của chúng tôi.
Trời sáng rõ. Đồng chí trực ban mang đến chúng tôi mỗi người một xoong con cháo, bánh mì và một miếng bơ to tướng. Thật quý giá ! Lần sau nhất định tôi phải cái thìa đi theo.

[nthach]

Ngày 26 tháng Hai 1942

Lê-nin-grat
Nằm trên giường trong căn nhà của mình mà chẳng thấy ấm áp gì cả. Trên người tôi một chăn bông, một chăn len, khen quàng vai và áo bành tô đắp lên chân. Tôi mặc áo ấm. Trong nhà 14 độ âm. Hầu như cứ mỗi giờ các đồng chí lại cho tôi uống một thứ gì nóng, thế mà tôi vẫn chả thấy ấm lên chút nào cả.
Trong khi đi thăm mặt trận chưa lúc nào tôi cảm thấy ấm áp thật sự cả. Thực ra bên trong áo Ba-đờ-xuy tôi đã mặc áo bông và quần bông. Song những thứ đó đều đã cũ, những cái trước kia đã luộc để khử trùng. Sức trữ nhiệt của bông đã kém lắm rồi. Trên đầu lúc nào cũng bịt khăn len. Hai tay lúc nào cũng đeo bao. Lại còn một chiếc khăn quàng vai và khăn Phu-la đan quấn cổ màu trắng nữa. Chiếc khăn này lấy ở chỗ chị I-va-nô-vna. Tôi có hứa là sẽ giữ gìn cẩn thận và giữ phiếu bánh mì. Mặc tất cả những thứ này tôi càng giống nhân vật Ca-rô-bốt-ca của Gô-gôn.
Thế nhưng tất cả những thứ đó vẫn không đủ mà nhà tôi là người lính giàu kinh nghiệm, là người đã tham gia hai cuộc chiến tranh, một bác sĩ, một người chồng chăm sóc, thế mà anh cũng không cho tôi mang theo ít rượu thì thật là một sai lầm lớn. Nếu anh nhìn tôi trên đường về khi qua hồ cùng các đồng chí lái xe lại uống rượu mạnh, ăn đường và mỡ. Hình như nhờ có rượu mạnh mà tôi còn sống cho đến bây giờ.
Có một lúc đồng chí lái xe nhìn tôi chăm chú (đồng chí ấy đồng ý cho tôi ngồi trên buồng lái bên cạnh đồng chí) rồi bảo: "Bây giờ bà có thể cầu chúa giúp ôtô đừng hỏng, nếu tôi đóng máy thì bà chết ngay". Thật thế, chỉ khi nào lò trong máy chạy là tôi thấy được sưởi ấm.
Hồ La-đô-ga biến thành một bãi băng khổng lồ. Tuyết dày như ở trên Bắc cực ấy. Cái gì cũng làm từ tuyết mà ra; hàng rào xây bằng tuyết hoặc đắp bằng tuyết, hầm cho pháo binh trú ẩn, bệ pháo … đều bằng tuyết cả. Tất cả đều sạch sẽ, trinh tiết, trắng trẻo dưới một bầu trời xanh.
Một vật khác không phải màu trắng sẽ là một sự kiện đặc biệt. Cách xa một cây số có thể trông thấy chiếc cờ con màu đỏ trong tay người hướng dẫn giao thông.
Không phải ngoa mà ở đây người ta nói: Đối với chiến sĩ, tuyết quý nhất. Họ rúc vào tuyết, ăn tuyết và rửa cũng bằng tuyết. Mắt viễn thị của tôi làm trở ngại khi viết sách, đọc sách, ở đây lại rất tiện, nhìn rõ tất cả mọi vật ở tít chân trời. Những cái chấm màu đang di động trên đường, trên mặt hồ đóng băng là những chiếc ôtô. Nếu bạn nhìn thấy những vật màu đỏ ở trên xe thì đó là người ta chở thịt cừu. Còn cái gì màu đen thì đó ta người ta than đến. Những chiếc hòm bằng gỗ Bạch dương màu vàng thì tôi chịu không biết trong đựng gì. Còn màu trắng nhạt, gần giống như màu tuyết thì đó là những bao bột mì. Đó là bánh mì hàng ngày của chúng tôi, là sinh mệnh của chúng tôi chở từ vùng tự do vào Lê-nin-grat.
Lao động của những chiến sĩ lái xe trên hồ La-đô-ga là lao động thần thánh.!
Chỉ cần nhìn con đường. Con đường mang tên mình biết bao nhiêu thương tích. Suốt ngày đêm không một lúc nào yên tĩnh. Tuyết trên mặt hồ biến thành cát. Khắp nơi ở trong hang chỗ giấu xe, trong hồ, dưới hào, dưới rãnh nước, chỗ nào cũng thấy có ôtô và máy móc bị bắn phá hỏng.
Anh em lái xe trên hồ La-đô-ga mỗi ngày phải chạy bốn lượt trên con đường đầy bom đạn này. Để động viên anh em, dọc đường có những tấm biển đỏ viết: "Đồng chí lái xe, hôm nay bạn đã chạy được hai chuyến chưa?" và người lái xe chạy đủ hai chuyến.
Chúng tôi đến Grô-khô-vat, chỗ ban chỉ huy thì trời đã khuya. Ánh trăng sáng chiếu giữa đám sương giá dày đặc. Cứ nhìn cái quang cảnh này thì chắc trên mặt trăng giá lạnh dữ dội hơn ở trái đất chúng ta.
Ô-tô của chúng tôi vừa đến chỉ huy sở thì các đồng chí vội vã đưa ngay xe vào khu rừng thông để giấu. Các đồng chí bảo chúng tôi, dưới ánh trăng lồ lộ lại đi trên một vùng rất nguy hiểm. Nhưng ở đây lại im lặng quá, im lặng hơn cả trên sông Nê-va.
Chúng tôi từ Grô-khô-vat trở về Lê-nin-grat lúc đêm đã gần tàn, trời hãy còn sao. Dần dần pháo sáng của địch càng tái đi và buổi sáng chuyển mình trên khu rừng. Bầu trời màu xanh tái giống màu quả táo có một nửa màu hồng. Và chính lúc đó anh lái xe bảo tôi cầu chúa cho xe khỏi hỏng nếu không tôi bị chết cóng. Điều bất hạnh lớn nhất là tôi đánh mất cái khăn quàng ấm áp của chị I-va-nô-vna đã đưa tôi. Tôi đánh mất nó trên đường đi từ sư đoàn bộ về quân đoàn bộ. Chiếc ô-tô của chúng tôi chạy rất lâu trong rừng phủ tuyết. Sau đó chúng tôi phải xuống xe và bò qua một cánh đồng tuyết, nơi địch bắn pháo dữ dội nhất. Có một chiến sĩ ra đón chúng tôi chạy bên cạnh, thở ra hơi nóng hổi, không nén được thầm thì hỏi tôi
-Có phải chị là diễn viên ở lữ đoàn về không? Chị sẽ về đơn vị của chúng tôi biểu diễn đấy chứ?
Lúc này rất đáng tiếc là tôi không phải là nữ diễn viên. Chạy trên tuyết một cách rất khó khăn, tôi bị mọi vật xung quanh làm tôi rất hồi hộp nên cái khăn phu-la trắng rơi xuống tuyết trắng lúc nào tôi không biết.
Đến Lê-nin-grat, chúng tôi đi vòng qua phía Rê-giep-ki về. Từ cuộc sống của tiền tuyến sôi nổi, rực lửa chúng tôi trở về một thành phố bị bao vây vô cùng lặng lẽ.

[nthach]

Ngày 27 tháng Hai 1942

Chúng tôi đã ở ngoài vòng vây cả thảy ba hôm.
Chia ra từng nhóm, những đại biểu chúng tôi đi thăm hỏi tất cả các binh chủng. Chúng tôi được dẫn lên một sư đoàn pháo binh cách địch sáu trăm mét. Đây chưa thật là tiền tiêu.
Đến mỗi khẩu đội nấp trong rừng chúng tôi đều mở một cuộc mít tinh ngắn, rất ngắn. Mọi người đều đứng. Một người trong chúng tôi đứng ra nói chuyện rồi một đồng chí trong khẩu đội đứng ra đáp lễ. Những cây thông đầy tuyết, những cây tùng và những khẩu pháo để trần lúc nào cũng sẵn sàng nhả đạn vây quanh chúng tôi. Chủ đề câu chuyện chỉ là một: Phá vây, giải phóng thành phố Lê-nin-grat khỏi bàn tay của địch.
Một chiến sĩ pháo binh nói: "Nhờ các đồng chí chuyển đến Lê-nin-grat khỏi bàn tay của địch.
Một chiến sĩ pháo binh nói: "Nhờ các đồng chí chuyển đến Lê-nin-grat lời chào của khẩu đội I. Xin các đồng chí nói giúp là chúng tôi sẽ đem hết sức mình góp phần giải phóng thành phố Lê-nin".
Một chiến sĩ khác nói; "Đẩy lùi quân địch thì làm được. Nhưng đấy chưa phải là nhiệm vụ. Phải tiêu diệt chúng…". Anh ta đã nói những câu: "Các chiến sĩ lòng nặng căm thù". "Sự trả thù đã thấm sâu trong lòng chúng tôi".
Ở một khẩu đội, cứ mỗi đại biểu đến thì các đồng chí bắn một phát đại bác để chào mừng. Tiếng pháo nổ rầm trời, làm cho tôi ù cả tai. Tuyết trên cây rơi đầy đầu và vai chúng tôi. Sau đó mấy phút giặc Đức cũng bắn trả lại. Nhưng đạn của chúng rơi đâu ấy.
Sau ba ngày sống với quân đội, chúng tôi được biết không chịu nổi những cuộc tấn công vào hai bên sườn và những cuộc bao vây dù một cuộc vây nhỏ nhất. Và chúng nó thiếu lực lượng dự trữ.
Chúng tôi nghe câu chuyện về một người "trốn" ra tiền tiêu. Anh ta là thợ cắt tóc. Vì sự "cần thiết cao độ" nên anh bị giữ diệt ở Bộ chỉ huy. Nhưng người ta không trông anh cẩn thận. Và giờ đây anh ta cạo cho bọn chó Đức bằng khẩu súng máy. Người ta không còn nhớ anh là thợ cắt tóc nữa.
Lại một câu chuyện khác: Có một bà mẹ vợ không thích anh chàng rể của bà, nói với anh ta (khi anh ta về phép ở Lê-nin-grat), "tao nghe đài nói đến đội quân ấy cũng đủ rồi". Chàng rể đáp: "Mẹ cứ nhìn con cũng thế". Thế là lần đầu tiên bà mẹ vợ gọi anh ta: "con của mẹ!".
Người ta nói với tôi: "Nếu chị đưa vị chỉ huy của chúng tôi vào một cái giường êm hay vào một căn phòng ấm áp thì ông ta sẽ bị cúm ngay. Chỉ huy cần giá băng, cần ở trong hầm đất và chịu đựng gian khổ".
Câu chuyện về một chiến sĩ đang đi phát bánh mì cho mọi người thì pháo địch bắn chết. Viên đại bác xé nát vụn người anh. Và dù muốn chân anh cũng không có gì để chôn nữa. Nhưng còn lại một khúc bánh mì thấm đầy máu. Thế là các chiến sĩ nhặt khúc bánh mì ấy và mang đi chôn như chôn con người vậy.
Còn một vài mẩu chuyện nữa nói về những chiếc áo khoác và những đôi giày cạnh đống lửa. Nhưng chiến sĩ đã mệt mỏi, hễ cứ đến là thò ngay chân vào đống lửa. Một đoàn viên Côm-xô-mô được cử đến trực ban ở đấy. Anh cũng buồn ngủ lắm, lại phải đi đánh thức những người đang ngủ để họ khỏi ngã ngào đống lửa. Nhưng nếu không gọi được những người ngủ say thì anh phải bê chân họ ra xa đống lửa. Anh nói: "Các bạn xem cái chân đang ngủ này ban ngày đi hàng chục cây số thì cân nặng bao nhiêu!"
Một thiếu tá nhận xét; "Những người Đức trượt băng thường là không đi giày trượt băng, chẳng biết vì sao? Hay là chúng sợ tuyết Nga!?"
Một công nhân từ vùng duyên hải đến. Trước kia anh là pháo binh, anh nói: "Phải giã cho chúng một trận như giã vừng ấy mới khoái!"
Câu chuyện về vấn đề quy tắc, nghĩa là người nào quay nòng pháo phải quay phần đuôi cho nhanh theo hướng dẫn của khẩu đội trưởng. Đồng chí chỉ huy nói: Trong chiến tranh không những chỉ cần có sức mạnh mà cần biết tính toán cho tốt. Có bạn thanh niên khỏe nhấc được cả khẩu pháo lên. Nhưng không chỉ nhấc lên mà quan trọng ở chỗ là không nên bắn phát đạn thừa".
Đồng chí chủ nhiệm câu lạc bộ trong khi cùng đi với tôi đến đảng ủy khen ngợi thân hình nhỏ nhắn của tôi làm tôi đi đường không cần phải cúi nữa, ở đây đạn giặc Đức chỉ nhằm bắn những người có thân hình tầm thước. Điều đó thấy rõ qua những vết đạn trên cây.
Một chiến sĩ súng máy đi với chúng tôi bảo:
-Sau chiến tranh, những người đẵn gỗ. Mà trên cây nào cũng đầy những mảnh đạn. Cưa sẽ gẫy lưỡi.
Ở khẩu đội pháo về, chúng tôi gặp một toán chiến sĩ anh em vây thành hai vòng xung quanh một người tay cầm giấy đứng ở giữa. Ánh mặt trời màu hồng lúc chiều tà vào những gương mặt chăm chú.
Chúng tôi hỏi có chuyện gì vậy?
Anh em cho biết đó là tòa án quân sự.
-Xử vụ gì thế?
Anh em trả lời chúng tôi ngắn và giọng nói nghiêm khắc:
-Tội hèn nhát.
Ở sư đoàn bộ trước lúc vào một căn hầm, có người nhắc chúng tôi:
-Các đồng chí cứ bình tĩnh, ở đây không có bậc đâu. Mặt dốc bằng.
Chúng tôi vào hầm. Trong bóng tối, những chấm lửa xanh chiếu sáng trên nền nhà. Hai chấm sáng ở sân, vào trong nhà lại có hai chấm sáng nữa. Thì ra đó là mắt những con ngựa. Có một con đang giậm chân. Một chiến sĩ giữ ngựa vuôt ve nó rồi nói:
-Còn bé lắm.
Tôi bỗng nhớ đến những con ngựa bằng đồng xanh ở Lê-nin-grát, chúng bị người ta mang từ cầu A-ni-cốp đến một nơi rất xa để tránh bom đạn giặc. Có lẽ chúng cũng đang đứng trong một chuồng ngựa nào đó ở dưới hầm, lặng lẽ giậm chân. Còn những thanh niên bằng đồng xanh đang đứng giữ dây cương, vỗ về chúng.
Trong hầm của chỉ huy sư đoàn, nơi chúng tôi dùng cơm rất ấm áp nên có đến hai ba chỗ có những mầm Bạch dương non mọc trên bức tường đất dày. Tuy chúng yếu ớt và xanh xao nhưng vẫn là cây sống.
Khi bắt đầu ăn trưa, chúng tôi nâng cốc trước hết chúc sức khỏe đồng chí Xta-lin, chúc cho bản mệnh lệnh của đồng chí công bố ngày hôm nay thu được thắng lợi. Cốc thứ hai chúng tôi chúc thành phố Lê-nin-grát được giải vây. Đồng chí chính ủy nói:" Vấn đề không phải là ở chỗ sống hay không sống, mà phải nói rằng cuộc sống của chúng ta thuộc về thành phố Lê-nin-grát!".

[nthach]

Ngày 10 tháng Ba 1942

Những công việc của chúng tôi vẫn cứ làm cho tôi lo lắng. Rồi sẽ ra làm sao đây? Nhưng đau xót nhất vẫn là những bức thư Gian-na. Bây giờ chúng tôi thường nhận được thư của nó, và những bức thư ấy giày vò tôi.
Kinh khủng nhất là những bức thư viết khi thằng bé vẫn còn sống. Bưu điện hiện nay làm việc không đều" thư gửi trước thì lại đến sau. như thứ báo tin cháu bé chết cho đến nay tôi vẫn chưa nhận được.
Mi-sen-ca không còn nữa, thế mà tôi không có lấy một tấm ảnh của nó. Chỉ còn một cái đồ chơi màu hồng của cháu. Nhưng giờ đây tôi lấy xuống và cất vào ngăn kéo.
Điện thoại từ Mat-xcơ-va. Báo "Sự thật" đề nghị tôi viết bài. Chủ yếu nhất là điện thoại của dồng chí Pa-xpê-lôp yêu cầu tôi gửi bài thử…

[nthach]

Ngày 12 tháng Ba 1942

Buổi tối
Những ngày trôi qua nhanh. Phải viết, viết và viết không được lãng quên vì những bức thư cay đắng của Gian-na. Vì ăn uống đói khát ( bây giờ càng khó khăn mà chịu đựng điều này) hay ngược lại vì những tiếng chuông điện thoại từ báo " Sự thật" , vì những hy vọng vào lời khen những chương thơ của tôi gửi về Mát-xcơ-va. Không có cái gì làm bận tâm tôi. Tóm lại là như Ve-ra-In-be nào đó đã nói một lần: " Bạn không vui nhưng bạn viết… bạn hạnh phúc ở trong lòng, bạn hãy viết đi".
Thư của Gian-na gửi cho nhà tôi viết:" Đến tối thằng bé bắt đầu hiếng mắt và ngoẹo đầu. Đó là bệnh viêm màng não. Con là người đầu tiên bắt trúng bệnh đó. Trong đời con, con cũng đã từng mắc bệnh đó, con liền nhận ra ngay.
Trong giờ phút đó con hiểu là hết rồi, chỉ mong một điều là cháu bé không bị dằn vặt lâu nữa.
Con không muốn kể cho bố nghe những giờ phút cuối cùng, con không thể nào viết ra được.
Trong mấy tiếng đồng hồ, cháu bé thổi hết ba túi dưỡng khí. Và nó chắc là lịm đi rồi.
Con chôn cất nó theo kiểu ở nông thôn: "Cột chiếc quan tài nhỏ bé lên chiếc xe trượt tuyết đưa ra nghĩa địa. Và chúng con đã trở lên thân thuộc với thành phố này, vì nó đã che chở cho chúng con".
Thật là đau đớn, hầu như không tài nào đọc tất cả những điều đó. Giờ đây tôi phải làm việc thật nhiều để khuây khỏa đi.

[nthach]

Ngày 22 tháng Ba 1942

Hôm qua lúc 3 giờ sáng (không sai một phút) thì địch bắt đầu pháo kích thành phố, vào khu vực chúng tôi. Chúng tôi chưa nghe tiếng rít thì đạn đã nổ dồn. Có sáu quả đạn sáu mươi ly rơi vào khu vực chúng tôi. Hai quả làm sập ngôi nhà bếp một tầng của chúng tôi. Phát đạn xuyên qua mái rơi xuống nền nhà, giết chết một thanh niên công nhân chữa ống dẫn nước. Một viên đạn khác đã cắt mất chân một em bé, con của người hộ lý.
Đạn làm sập ngôi nhà xác, làm hỏng một giảng đường ( may mắn làm sao trong đó lại không có người) phá nát một giá sách, nhỡng bản mẫu ngâm trong rựợu bị bắn trúng bay tung lên. Vợ chồng tôi đã đi xem những tiêu bản đó, nhưng lại chưa xem hết.
Tôi còn nhớ, tôi lặng lẽ xem từng chiếc lọ thủy tinh, ngoài lọ có dán giấy viết: " Gan", "Tim", "Cật". nhưng đến chỗ cái nọ trên đó viết "Mũi", nhìn trong chất nước trong suốt đố nổi lên nửa cái đầu của một thanh niên với gương mặt đầy đặn tôi bỗng lùi ngay xuống cầu thang làm nhà tôi theo không kịp. và bây giờ người thanh niên đã chết ấy lại chết lần thứ hai nữa.
Hai phát đạn rơi ngay trước cửa sổ chúng tôi. căn nhà nhỏ của chúng tôi lại nứt thêm ở chỗ cạnh lò sưởi. Mọi thứ đều lung lay. Tôi và Ma-ri-et-ta khoác áo măng tô đứng đấy không biết nên chạy đi hay là ở lại.
Ống dẫn nước ở nhà bếp lại bị hỏng vì đợt pháo kích (hay là không phải nó gây ra). Nhà tôi rất thật vọng.
Ngay cả niềm lạc quan không gì lay chuyển nổi của anh cũng bị rạn nứt giống như tường nhà chúng tôi.

[nthach]

Ngày 27 tháng Ba 1942

Còn mấy hôm nữa thì chúng tôi dọn đến ở một căn buìong lớn có ba cửa sổ nhìn về phía đông. Tôi đang nóng lòng chờ đợi. Ở đó có thể đi lại không vấp phải bàn ghế, không thở vào mặt nhau. Vào những ngày sau này, căn buồng nhỏ bé mà chúng tôi rất thích về mùa đông, sao bây giờ tôi lại ghét nó đến thế. (Hình như có tiếng súng cao xạ và tiếng máy bay. Chắc là máy bay trinh sát đang họat động. Chẳng lẽ chúng có thể bắt đầu bắn phá sao?).
Hôm nay là ngày chủ nhật tổng vệ sinh đường phố. Nhà tôi cũng đang làm dở ngoài ấy. Còn tôi khi thì là quần áo, khi thì ngồi bàn viết. Ma-ri-et-ta thì ôm lấy cái bếp sưởi soạn một bữa cỗ. Hôm nay chúng tôi phát tài. Nhận được một gói quà của Hội nhà văn từ Mat-xcơ-va gửi tới. Nhìn những thứ được gửi đến tôi như bàng hoàng. Hay tay tôi ôm một hộp sữa đặc, giữ chặt lấy không muốn rời nó ra.

[nthach]

Ngày 28 tháng Ba 1942

Phố Ren-ghen bị pháo kích, rất gần chỗ chúng tôi. Trước cửa học viện Ren-ghen có bức tượng: Một cái đầu của Ren-ghen bằng đồng xanh đặt trên mấy cuốn sách bằng đá kim cương, xếp thế nào mà người ta tưởng như một bàn tay vội vã chọn trong chồng sách ấy một cuốn sách đang cần.
Nhà tôi kể cho tôi nghe rằng: Bốn mươi bẩy năm về trước (cũng đúng vào tháng ba) trong một hiệu sách ở một phố lớn thành phố Vư-xơ-bua xuất hiện một tấm ảnh: Bức ảnh chụp một bàn tay trông rất rõ những xương đốt ngón tay, trong đó có một ngón tay đeo chiếc nhẫn.
Cả bàn tay không có thịt gân và dây thần kinh, da hình như không hề có. Đó là một trong những tấm ảnh đầu tiên chụp quang tuyến Ren-ghen.
Đêm hôm đó các đoàn thể sinh viên trong thành phố này đốt đuốc và rước cờ đi đến trước cửa ngôi nhà ba tầng của học viên vật lý, nơi giáo sư ren-ghen giảng bài, và không những chỉ có sinh viên và còn có cả công chức, quân nhân nhà buôn cả thành phố Vư-xơ-bua đến chào mừng người đồng hương vĩ đại của mình.
Thế mà hôm nay đây, một ngày trong tháng ba năm 1942 này. Bom đạn của giặc Đức đã rơi trên đường phố Ren-ghen làm hỏng bức tượng kỷ niệm nhà bác học ấy. Tôi và ma-ri-ét-ta đến phố Ren-ghen để xem, một phần cái bệ sách bằng đá hoa cương bị phá vỡ. Cái đầu bằng đồng vẫn ở nguyên chỗ cũ chị bị nghiêng sang một bên và bây giờ đầu ông vẫn năm nghiêng đau đớn áp má vào mặt đá hoa cương.
Tuyết tháng Ba rơi xuống tan đi trông như trên trán cao của ông thì phủ mồ hôi lạnh. Nước mắt chảy trên má và chảy vào chòm râu rậm.
Tôi viết cho một tòa báo ngoại quốc bài bút ký:" Phố ren-ghen".

[nthach]

Ngày 29 tháng Ba 1942

Vào hồi 6 giờ sáng, một tiếng nổ lớn quá làm chúng tôi tỉnh giấc. Sau đó có ba tiếng nổ nữa. Tiếng nọ cách tiếng kia rất lâu. Mặt đất và không khí đều rung chuyển. Chẳng lẽ đạn pháo lại mạnh đến thế kia ư?
Tối
Bây giờ chúng tôi biết là sáng nay những toa tầu chở đạn bị bọ Đức thả bom làm nổ trên đường sắt ở Rơ-giep-xki.
Hiện nay tôi làm việc được rất ít và điều đó làm cho tôi rất khổ tâm. Bản trường ca bị xếp vào một xó. Tôi suy nghĩ lan man va dần dần quên đi. Nhiều việc trôi qua không trở lại.
Lại bị dằn vặt vì cái hỏa lò. Đã không ấm gì cả lại còn khói um lên. Không biết có tìm được người thợ chữa lò hay người thông ống khói không? Hình như có một người thợ chữa lò già, nhưng ông ta đã chất cách đây mấy hôm rồi.
Giờ đây, vào những ngày này số phận mùa xuân của thành phố sẽ được quyết định: Liệu bệnh truyền nhiễm có phát ra không? Lòng tôi xe lại khi nghĩ rằng có những bệnh dịch, bệnh lỵ sẽ trùm lên thành phố lê-nin-grát. Ai còn đủ sức chống đỡ với những bệnh này? Ai sẽ săn sóc người ôm?
Cả thành phố, tất cả mọi người, ai còn đủ sức cầm cái cuốc hay cái xẻng đi quét dọn đường phố. Chuyện ấy chẳng khác nào đi sắp xếp lại miền Bắc cực bẩn thỉu, dọn tuyết , xếp băng. Có rất nhiều người tự nguyện làm việc đó. báo" Sự thật Lênin-grat" đăng một cuộc nói chuyện ngắn của em bé Phi-ma Ô-der-kin, 11 tuổi ở phố Li-gôp-xki; Phi-ma nói: "Chẳng ai bảo chúng cháu ra dọn sân cả. Đó là chúng cháu làm lấy theo ý mình. Bác có thấy đống tuyết khổng lồ ở trong sân ấy không? Cháu và Tô-ni-a dọn đấy. Ngày mai chúng cháu sẽ ra quyét sân nữa". Cảm động biết bao khi đứng trên bờ sông hay trên cầu bỗng trông thấy một đoạn đường đã được quét dọn sạch sẽ. Nó trở nên rất đẹp, như một cánh đồng phủ đầy hoa.
Một chị phụ nữ mặt vàng ệch, sưng vù lên, mặc chiếc áo khoác đã ám khói đen sạm (rõ ràng là suốt cả mùa đông chị không cởi ra lần nào) chống tay trên cán xẻng, đứng nhìn một đoạn đường nhựa do chị đã dọn sạch. Rồi chị lại tiếp tục làm.
Một chi tiết mới ở thành phố: Mọi người đều đi trẩy cành thông và tùng. Đấy là Vitamin. Chúng tôi uống nước đun từ những thứ lá ấy. Bóc lấy mảnh vỏ cây sến cao bằng đầu người trên các loại cây sến, đặc biệt là loại cây sến con đem về nấu nước uống có thể chữa được bệnh đau dạ dày. Trong vỏ cây sến có rất nhiều chất ta-nin. Đây là một thứ thuốc hàn vết thương. Có điều là cây bị bóc vỏ đi rồi trông giống như con người không có da trên một bản đồ giải phẫu.
Cách đây ít lâu tôi trông thấy ngoài đường phố một con ngựa gầy quá sức tưởng tượng. Nhưng nó đã vượt qua mùa đông này nghĩa là nó có thể còn sống được.
Tôi mệt mỏi vô cùng. Tôi sợ cái gì? Không sợ bom đạn, không sợ đói khát, mà đây là một loại mệt mỏi tinh thần, một số suy nhược quá độ, khi người ta bắt đầu thấy ghét cả tiếng động và mọi vật xung quanh. Chẳng phải ngoa mà người ta nói: Ai vững thần kinh thì người đó thắng. Tôi sợ chính điều đó: tôi yếu thần kinh, suy nhược. Điều chủ yếu là tôi không viết được.
Đi ngủ vậy. Rồi sau sẽ hay.

[nthach]

Ngày 30 tháng Ba 1942

Một đêm trôi qua yên tĩnh. tôi ngủ say như chết. Một vài cơn mê dằn vặt tôi. Tôi mơ thấy một em bé có một con mắt xanh rất to mọc trên trán. Mẹ em nói: Đấy bà xem, hai con mắt của nó ghép lại thành một con đấy!".
Đó là hình ảnh cô bé mắt xanh Ki-rôt-sca đã đi vào giấc mơ tôi. Hôm qua tôi được nghe rất nhiều về em, được xem cái đầu tuyệt đẹp của em tạc bằng cẩm thạch bị hơi ép của bom làm tách khỏi thân.
Trong buồng chúng tôi rất lạnh. Bác thợ chữa lò sưởi hứa đến nhưng lại không đến. Tuy vậy hôm nay tôi cũng cảm thấy nhẹ nhõm hơn một chút. Có lẽ vì bên ngoài cửa sổ vẻ đẹp giận giữ của mùa xuân đã lánh đi một lúc. Gió tuyết nổi lên.

[nthach]

Ngày 31 tháng Ba 1942

Không có hôm nào tệ hơn hôm nay nữa. Một trong những ngày khổ nhất của tôi ở Lênin-Grát.
Hôm qua chúng tôi dọn đến gian buồng mới. Nó tiếp tôi một cách kinh khủng: Tôi mất ngủ suốt đêm. Cảm xúc không tự tin và xáo động-bần thần quá. Chúng tôi rồi sẽ ra sao đây. Gian-na rồi sẽ ra sao? Tôi không biết nữa. Điều chủ yếu là bản trường ca tôi viết ra sao, tôi không biết. Toi thấy hình như nó giống một kho tàng trong rừng như trong một chuyện thần thoại. Mà những con đường đi đến đấy ngày càng phải nấp đi. Tôi chặt một bụi cây, phát quang con đường thì ngày hôm sau nó trở lên rậm rạp hơn, hoang vu hơn.
Tôi khuân đồ đạc mệt lử ra. Chưa kịp khiêng giường đến nên đêm qua tôi ngủ trên đi-văng. và cái ý nghĩ trên chiếc ghế này chị Xô-phi-a Va-xi-li-e-vna xấu số nay đã chết rồi cũng thường ngủ ở đây, làm tôi không tài nào nhắm mắt được. Khoảng một giờ sáng thì bắt đầu có tiếng nổ ( ở rất xa). Tôi cứ tưởng đó là bom và vì không có loa truyền thanh nên chúng tôi không nghe báo động.
Căn nhà lạ với những tiếng nổ xa đã làm tôi sợ khiếp, một cơn sợ mà cả đời tôi chưa từng trải qua.
Ở Gơ-kha-ri-ép hay ở Xít-nư hay bất cứ nơi nào tôi chưa bao giờ gặp một cơn sợ như vậy. Người tôi run lên, tê cóng, mà nhà tôi thì như trêu ngươi cứ ngủ ngon lành. Tôi gọi anh, anh bảo: " Việc vặt, việc vặt ! Em ạ !".
Tôi bỏ mặc anh, đi xuống chỗ tực ban phòng không ở bên dưới. Nhưng ở đó không hiểu tại sao cửa lại khóa rất chặt. Đêm trăng sáng như ba ngày dưới ánh trăng và tuyết. Tôi quay trở về: Tuyết xuân mềm mại ! Những hàng cây đứng như trong mùa táo ra hoa.
Đã có tới hàng trăm lần, tôi ngồi đọc tiểu thuyết Pháp. và thật lạ lùng những câu chuyện trong sách ấy, cả cuộc sống những tình yêu ấy ở đâu đó trên Ri-ve-e ở Ni-xơ hiện ra như trong một giấc mơ.
Ni-cô-Lai I-va-nô-vích đến báo tin: Các lớp học năm thứ nhất và thứ hai của học viện ản cư khỏi Lênin-grát. Thời hạn là trước ngày 10 tháng Tư. Khi hồ la-đô-ga còn đóng băng. năm thứ ba và năm thứ tư ở lại. Nhà tôi ở lại đây với sinh viên. Và tôi cũng ở lại với chồng tôi.
10 giờ đêm.
Buồng đã được dọn dẹp xong. nhưng một cảm giác thiếu tự tin và hồi hộp làm tôi không yên tâm được. Chúng tôi rồi sẽ ra làm sao đây? Tôi rồi sẽ ra sao? Tôi không biết nữa.
Tôi không biết gì hết. Tôi thấy nặng trong lòng và kinh hãi lắm. Tôi viết về điều này không một chút hổ thẹn giả dối nào. Tôi khiếp sợ. ma-ri-ét-ta kể rằng hôm nay giặc Đức tiến rất gần vào thành phố. Chắc tôi đã cảm thấy điều đó rồi tuy là tôi không biết. Chúng đưa đến một khẩu đội pháo binh đường sắt rất mạnh và bắn vào thành phố.

[nthach]

Ngày 1 tháng Tư 1942

Tôi ngồi viết cho báo: "Sự thật Lênin-grát" một bài thơ về một đội vận tải du kích của nông trang tập thể đã vượt qua tất cả các đội tuần tiễu và đồn bốt của giặc Đức để đến với chúng tôi. Hơn hai trăm xe lương thực. Tất cả phải đi qua phòng tuyến bí mật đến đây. Nửa đêm hôm qua tòa soạn báo gọi dây nói đến chỗ tôi. Nhưng tôi không gặp được đoàn đại biểu đó. Dĩ nhiên là vì xe thôi: Không có dầu xăng.

[nthach]

Ngày 2 tháng Tư 1942

Tôi vô cùng sung sướng là ở đây tôi có cái bàn viết, chính là cái bàn viết chứ không phải cái bàn trang điểm, bàn ăn như ở đằng kia.
Ở gian buồng này dần dần rồi cũng quen. Hôm qua tôi đã làm việc được một ngày rất tốt. Và hình như " nhiệt tình lao động" đã sưởi ấm những bức tường này.
Bên ngoài cửa sổ tuyết ngây thơ của tháng Ba, à không đã là tuyết của tháng Tư rồi. Thật là một ngày rất tốt để làm việc. Còi bào động im bặt.
Các đồng chí bảo là vài ba ngày nữa ở nhà chúng tôi sẽ có điện từ cái máy " Djik". Thật khó tin một niềm hạnh phúc như vậy.

[nthach]

Ngày 4 tháng Tư 1942

Một cuộc tấn công ghê gớm. lần đầu tiên trong năm nay, nhà cửa lại rung lên như nửa năm về trước: Tiếng nổ, tiéng rền.
Giáo sư P. mang biếu tôi quả địa cầu con con, hôm nay tí nữa thì chết vì đạn pháo.
Chúng tôi đứng trên hành lang gác 2. Ở đó dù sao cũng nguy hiểm hơn.
Đến 6 tháng Tư một nửa số người của học viện phải đi Pê-ti-gor-xcơ. Lúc đầu tôi định bụng sẽ cùng đi với họ về Mat-xcơ-va để làm một viêc (nhiều việc chồng chất ở đó rồi). Sau đó đáp máy bay quay về. Nhưng rồi sau mới biết là chuyến tàu của học viện không hề đi qua Mát-xcơ-va.
Bây giờ người ta tìm cách cho tôi đáp máy bay đi Mát-xcơ-va với Gơ-ru-giơ-đec.
Hôm qua đi nói chuyện ở trung đoàn thông tin số 2. Tuy từng tiểu đội đến nghe tôi nhưng chăm chăm chú lắm. Cuộc nói chuyện làm tôi rất mệt, mồ hôi ra đầy trán, hai tay tê dại đi. Đọc thơ lại càng khó hơn. Ngoài ra căn phòng thật bất tiện: Dài mà hẹp, y như một cái ống chữa cháy. Tôi phải nói to để cho người ngồi hàng cuối nghe rõ. Nhưng được cái là rất im lặng.
Sau buổi nói chuyện anh em dẫn tôi đến nhà ăn của trung đoàn. Tôi phấn khởi vô cùng.
Anh em đem đến cho tôi một bát to xúp rau xanh rất đầy, khói lên nghi ngút, trong canh lại có cả thịt nữa. Thế nhưng tôi vừa bỏ chiếc thìa vào bát thì có người đến nói là tiện có một chiếc xe ô tô con có thể đưa tôi về khu phố Pê-trô-grát. Và nếu tôi không đi ngay bây giờ thì chốc nữa sẽ phải đi bộ về.
Làm thế nào bây giờ? Đã lâu lắm rồi tôi chưa thấy một bát xúp ngon mà lại nhiều như thế, nhưng lại phải đi bộ... lúc về đến chỗ ngã tư đường phố tối om, tý nữa thì đâm phải chiếc xe vận tải. Trên những đường phố tối mò của chúng tôi, những việc đâm nhau như thế thường xảy ra lắm