Dịch từ Nga sang Việt - hỏi đáp và trao đổi

[DT.NAM]

Ý kiến của bạn về vấn đế "dịch sát từng chữ không hay nhưng luôn luôn đúng"
Theo bạn thì chữ "đúng" là thế nào ở đây? Dịch giả Cao Xuân Hạo từng nói rằng dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai và dịch dở. Để hiểu rõ hơn tôi xin được mạn phép cụ Cao Xuân Hạo được đăng một bài của cụ trên diễn đàn chúng ta:

Bàn về dịch thuật - Cao Xuân Hạo

Năm ngoái và năm kia có hai cuộc hội nghị về dịch thuật, trong đó không có được mấy người thực sự có kinh nghiêm và có tri thức về nghề này. Cho nên người ta cứ nhắc đến những lý thuyết đã quá lạc hậu như thuyết Tín - Đạt- Nhã, nghe rất sốt ruột, trong khi lý luận về dịch thuật ngày nay đã vượt qua những giai đoạn ấy từ bao nhiêu thế kỷ rồi.

Trong hàng trăm cuốn sách về dịch thuật được xuất bản từ trước đến nay ở nhiều nước, không còn ai không nhất trí với những tác giả có tri thức chuyên môn về ngành này: một bản dịch phải trung thành về mọi phương diện với nguyên bản, kể cả giá trị nghệ thuật (và có thể nhấn mạnh thêm: nhất là về giá trị nghệ thuật).
Vì nếu nguyên tác là một tuyệt tác của văn chương nhân loại cổ kim, mà bản dịch lại là một thứ văn viết dở đến nỗi chẳng ai buồn đọc, thì không có cách gì nói rằng đó là một bản dịch "trung thành" được, dù nó có công phu đến đâu, có theo sát nguyên tác đến đâu chăng nữa.
Nhân thể cũng xin nói ngay rằng dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai và dịch dở. Và chính vì quan niệm sai về nghệ thuật dịch mà các nhà nho Trung Quốc đặt bày ra ba cái tiêu chuẩn tín, đạt, nhã ngớ ngẩn kia. Sở dĩ họ thấy cần thêm vào hai cái chữ bậy bạ kia chính là vì họ hiểu nghĩa chữ tín là “sát từng chữ”. Cho nên họ thấy phải thêm đạt, để nói rằng bản dịch phải đạt được những yêu cầu về ngữ pháp, về văn phong, về tu từ học của thứ tiếng được dùng để dịch. Nhưng chẳng lẽ một bản dịch trong đó dịch giả viết sai ngữ pháp, vụng về về văn phong, vô vị về tu từ, lại có thề gọi là “trung thành” với nguyên tác được?
Nhưng buồn cười hơn cả là chữ nhã. Sao một bản dịch lại nhất thiết phải nhã ? Chẳng lẽ nguyên tác được viết với một văn phong thô lỗ, cục cằn, sù sì (một cách có chủ ý) lại phải dịch thành một văn bản tao nhã, chải chuốt, ngọt ngào ? Nếu thế thì còn đâu là tín (trung thành)?
Ở nước ta có một học giả chuyên về văn học Trung Quốc là GS. Trương Chính, đã từng dịch nhiều tác phẩm của Lỗ Tấn, có nói một câu chí lý về phương pháp dịch thuật. Thay vì nhắc lại ba tiêu chuẩn tín, đạt, nhã mà ông thuộc hơn bất kỳ ai, ông viết: Cách tốt nhất để dịch cho đúng và cho hay một câu tiếng nước ngoài sang tiếng Việt là thử hình dung xem trong một hoàn cảnh tương tự người Việt sẽ nói như thế nào, viết như thế nào.
Theo tôi, câu nói này tóm tắt được một cách hết sức chính xác tất cả cái công việc phức tạp và khó khăn mà người dịch phải thực hiện cho được.
Hồi chúng tôi dịch Chiến tranh và Hòa bình của L. Tolstoy, bản tiếng Pháp đầu tiên mà chúng tôi dùng để tham khảo là bản dịch của Henri Mongault, bản có tiếng nhất và được tái bản nhiều lần nhất ở Pháp. Nhưng khi chúng tôi đọc lời nói đầu của dịch giả, chúng tôi đâm nghi, vì những lời chê bai quá nặng nề của Mongault đối với tác giả, người mà cả thế giới tôn sùng như một đại văn hào. Mongault nói rằng “Tolstoy không biết cách viết văn”, rằng “Chiến tranh và Hòa bình giống như một con gấu mới đẻ chưa được mẹ nó liếm cho sạch (un ours mal léché)”, “có quá nhiều chỗ viết lủng củng, văn bất thành cú”, cho nên "người dịch buộc lòng phải sửa lại nhiều câu, nhiều đoạn, và thậm chí phải bỏ hẳn những đoạn không thể nào chấp nhận được”.
Dịch giả ấy quên mất rằng cái mà công chúng độc giả cần là đọc Tolstoy, chứ không phải đọc H. Mongault, dù dịch giả này viết văn hay hơn Tolstoy đến đâu chăng nữa, và những lời chê bai của ông có chính xác đến đâu chăng nữa, thì đó cũng không phải là việc của ông ta. Việc của ông ta là dịch cho trung thành, có thế thôi. Nếu đã thấy Tolstoy chưa biết viết văn, thì đừng dịch Tolstoy nữa, cho nó đỡ phí công.
Về sau chúng tôi tìm được một bản dịch tiếng Pháp tốt hơn nhiều, của một dịch giả người Nga, Elizabeth Guertik, cũng được một nhà xuất bản lớn của Pháp ấn hành. Đối chiếu hai bản dịch, chúng tôi thấy bản sau không sửa hay bỏ đoạn nào, cũng không thấy có đoạn nào cho thấy tác giả “không biết viết văn”. Riêng có đoạn sau đây đáng cho chúng ta suy ngẫm về cách dịch.
Trong thiên nói về trận Borodino có đoạn tả một đoàn xe chở thương binh từ tiền tuyến về, trong đoàn xe có một lão đánh xe tên là Tit (chép đúng chính tả tiếng Nga hay tiếng Pháp cũng thế). Những người đánh xe khác trong đoàn tải thương cứ gọi tên ông Tít lên mà trêu đùa. Nguyên bản tiếng Nga là :
– Tít ! Ê Tit, stupaj molotit’! (và sau đó cả đoàn xe cười phá lên)
Bản tiếng Pháp của H. Mongault dịch đúng nghĩa của câu tiếng Nga là:
– Tit ! Eh Tit, vas battre le blé! (= Tit ơi! Hãy đi mà đập lúa đi!)
Bản tiếng Pháp của E. Guertik dịch khác hẳn nguyên bản:
- Tit ! Eh Tit, vas voir ta petite! (= Tít ơi! Hãy đi thăm bồ nhí đi)
Tại sao có sự khác nhau này trong cách dịch của hai dịch giả?
Nếu dịch như H. Mongault thì câu tiếng Pháp chuyển đạt hoàn toàn đúng nghĩa của câu tiếng Nga. Vậy thì tại sao E. Guertik lại dịch khác đi như vậy? Câu trả lời chẳng có gì khó tìm, nếu chú ý đến tiếng cười rộ của cả đoàn xe. Vậy họ cười vì cái gì ? Vì sự trùng lặp (ngẫu nhiên) giữa cái tên của ông Tít và âm tiết cuối (có trọng âm) của chữ molotit’. Dịch giả Nga có quan tâm đến chi tiết này, trong khi dịch giả Pháp thì không.
Nhưng nếu không có cái chi tiết tưởng như vụn vặt ấy, thì làm sao cắt nghĩa được tiếng cười rộ lên trong đoàn xe tải thương? Bản dịch của E. Guertik hơn bản của Mongault chính là ở chỗ như vậy.
Cho nên chúng tôi đã bắt chước cách làm của bản Guertik, đi tìm một từ đồng âm với Tít, chứ không thấy cần dịch đúng nghĩa câu stupai molotit’ trong tiếng Nga như Mongault đã làm. Trước người dịch thuật có khi có những trường hợp phải chọn một trong hai cách dịch: hy sinh cái gì không cần thiết để giữ lại cái gì cần thiết hơn.
Ở đây, noi theo gương của Guertik, chúng tôi đã dịch câu trên bằng câu:
- Ông Tít! Ông Tít ơi, mắt ông nhắm tít!
Như vậy chúng tôi đã chọn cách hy sinh phần nghĩa để giữ lại phần âm là phần quan trọng hơn, vì chính phần này gây nên tiếng cười của những người đánh xe tải thương trong đoạn truyện.
Những sự lựa chọn như thế thường thấy trong những trường hợp hình thức âm thanh có một vai trò nổi trội hơn cả ý nghĩa, chẳng hạn trong thơ hay trong ca dao và tục ngữ.
Sức thuyết phục của những câu tục ngữ sở dĩ có được, một phần lớn là nhờ hiện tượng hiệp vần và song đối trong loại văn bản này.
Ngay như câu Traduttore – traditore vừa dẫn ở đầu bài này (gồm hai danh từ) ta cũng thấy người Pháp khi dịch đã phải chuyển thành hai vị từ (verbes): Traduire, c’est trahir để giữ lại phần hình thức (phép hiệp vần): nếu người Ý muốn cho -ore hiệp vần với –ore, thì người Pháp cũng muốn cho -uire hiệp vần với -ir: ở đây đặc trưng ngữ pháp (từ loại) bị hy sinh cho phép hiệp vần.
Có lẽ trong thơ phần hình thức (âm hưởng, khổ thơ) lại còn quan trọng hơn nữa. Tôi không bao giờ quên được những câu thơ lục bát đậm đà hương vị ca dao mà bạn tôi, nhà thơ Thúc Hà1 đã dùng để dịch những câu dân ca Nga mà A. S. Pushkin dùng làm đề từ trong truyện Con gái viên đại úy mà tôi đã dịch phần văn xuôi:
Êm thay buổi mới làm quen,
Xinh xinh cô gái dịu hiền bên ta;
Buồn thay cái phút lìa xa,
Buồn như ta với hồn ta giã từ.
Giả sử mấy câu này mà dịch bằng văn xuôi thì đoạn đề từ này sẽ mất ít nhất là một nửa thi vị của nó. Và mặc dầu thơ lục bát rất đậm màu ca dao Việt Nam, mấy câu trên cũng vẫn không có chút gì lạc lõng trong văn cảnh dân ca Nga, tuy Thúc Hà đã bám rất sát vào nghĩa nguyên văn.
Dù sao, những vấn đề liên quan đến dịch thơ cũng rất khác những vấn đề được đặt ra cho việc dịch văn xuôi, vì theo lý thuyết của R. Jakobson, thi ca có một chức năng không giống như ngôn ngữ văn xuôi mà ta sử dụng trong giao tiếp hàng ngày. Văn xuôi mà chúng ta, cũng như ông Jourdain trong vở hài kịch Trưởng giả học làm sang của Molière, sáng tác hàng ngày một cách vô thức và hồn nhiên, thi ca là một nghệ thuật mà bí quyết nằm trong việc: "phóng chiếu trục tương đồng lên trục tiếp nối”2.


Như vậy tất cả những điều đã nói trên đây đều chỉ có thể có giá trị ít nhiều trong lĩnh vực dịch thuật văn xuôi. Và ở đây chúng tôi cũng chỉ nói đến "trực dịch” hiểu theo nghĩa hẹp nhất, chứ không nói đến những thể loại khác cũng hay được gọi bằng những thuật ngữ như "dịch”, “phiên dịch”, “phỏng dịch”, “phóng tác”, “thuật lại”, “kể lại”, “chấp bút” v.v...

Cao Xuân Hạo

[Sunny]

- Thấy bên “Kinh tế Nga” mọi người (đang) bàn về chuyện dịch. Có bài sau của tác giả Bùi Việt Bắc đã đăng (một phần) trên báo Văn Nghệ số 1+2 năm 2005.

http://www.binhdinhffc.com/diendan/v...hp?f=31&t=1169

- Khá nhiều từ tiếng Nga (và các tiếng khác) đã được dịch chưa thật sát nghĩa. Nhưng theo thói quen vẫn đang được chấp nhận.
- Có lẽ, bây giờ gọi tên phim «Ну, погоди!» từ “Hãy đợi đấy” thành “Này, liệu hồn đấy (nhé) !” như trong link trên phân tích chăng

[Nina]

Bác Sunny thân mến, theo như em biết thì trong dịch thuật có một cái mà ta gọi hình như là tiền lệ hay là cái gì đó mà em quên mất tên gọi. Tức là nói chung tên các tác phẩm, nếu như đã được dịch tương đối chính xác và tương đối phổ biến thì người dịch sau sẽ lặp lại người dịch trước - có lẽ các chuyên gia ngôn ngữ học và dịch thuật thì sẽ có định nghĩa chính xác hơn

Do đó hiện nay theo em «Ну, погоди!» vẫn nên dịch là "Hãy đợi đấy!", "City Lights" vẫn nên dịch là "Ánh sáng kinh kỳ", còn "Россия" thì là "Nước Nga", chứ không phải là "Nước Rus-si-a", hay tác phảm "Воскресенье" của Лев Толстой thì vẫn nên dịch là "Phuc sinh" chứ không phải "Sống lại". Tất nhiên là vẫn có ngoại lệ - ngôn ngữ luôn thay đổi mà.

[Nina]

Thể theo yêu cầu hợp lý của một số thành viên trong chủ đề "Kinh tế Nga", xin phép chuyển bài viết của bạn DT.NAM (về quan điểm của dịch giả Cao Xuân Hạo) sang box Văn học, và bây giờ sau khi suy nghĩ và nghe ngóng thì chuyển sang box Học tiếng Nga.

Tuy nhiên, bài viết trên của dịch giả Cao Xuân Hạo cũng không phải là mới đối với NNN - khi thảo luận về dịch văn, thơ và lời bài hát, bài viết này đã được dẫn trên forum cũ. Tiếc là bây giờ mạng chậm quá không đưa được link, tuy nhiên Nina còn nhớ hồi đó đại đa số (hay là 100% không rõ) các thành viên đều nhất trí quan điểm dịch văn thơ với dịch giả Cao Xuân Hạo.

[phucanh]

Những cái "tiền lệ" như Nina nói thì có lẽ ta vẫn phải theo, dù nó có không được chính xác (hoặc thậm chí là sai) vì nói đến nó là người đọc đã nhớ ngay đến khái niệm mà nó tượng trưng.

Tuy nhiên, phucanh thấy đúng là để dịch thật chuẩn thì không chỉ biết tiếng, mà còn phải rất thông hiểu về văn hóa và nhiều lĩnh vực khác. Riêng các tác phẩm văn học như truyện, thơ ca thì người dịch còn có thể thay đổi 1 số từ vựng để thể hiện được cái hồn của tác phẩm, còn lại - đối với tất cả những bài viết khác - ta vẫn nên cố gắng chuyển ngữ thật chính xác nội dung của bản gốc.

[Sunny]

Msg. No. 63 : Нина "đưa" ra liền mấy vấn đề "lớn" nhỉ (chuyển tên riêng, dịch các tiếng khác - tiếng Anh,...).
- Các từ tiếng Nga còn lại mà tác giả Bùi Việt Bắc nêu làm ví dụ, Нина thấy thế nào ?
Về tên phim hoạt họa (hoạt hình) kia thì nếu bảo mấy bé tên phim “Liệu hồn…” ngay từ đầu thì các bé sẽ nhớ luôn thế (và sẽ thấy là không sai). Như chúng ta đang nghĩ là “Hãy đợi….”.
- Tên riêng thì hình như vẫn chưa thống nhất. Trước gọi Nga la tư. Bây giờ là (Liên bang) Nga. Không loại trừ sau này có thể gọi là Rassia gì đó.
- Về dịch các thứ tiếng khác. Chắc “dịch” tiếng Việt vẫn khó nhất (trong một số trường hợp).
Kiểu như : Em bảo anh đi đi - (ý) thơ của bà Сильва КАПУТИКЯН phải được “hiểu” thành “(Sao) anh (không) đứng lại (đi)"

[Nina]

Bác Sunny ạ, em cảm giác bài của tác giả Bùi Việt Bắc hơi thiếu tính xây dựng, cho nên em chẳng thích lắm - dù sao thì phá vẫn dễ hơn xây. Nếu bác thích trao đổi thì kính bác nêu ý kiến của bác trước. Em chỉ muốn nhắc các bác một ví dụ về tên gọi - Nguyễn Du đặt tên cho tác phẩm thơ lục bát gồm 3254 câu của mình là "Đoạn trường tân thanh", chứ không phải "Truyện Kiều". Nếu bác thích, bác có thể dạy con bác rằng tác phầm đó tên là "Khúc ca đứt ruột kiểu mới". Nhưng khi đó e rằng chả có mấy người Việt Nam biết rằng đó là tác phẩm được yêu thích nhất trong nền văn học cổ của Việt Nam.

[Sunny]

- Hì hì, "cảm ơn" Nina đã "bày" (gợi ý / chỉ dẫn,...) cho cách "dạy con" ;
- Về bài của ông Bùi Việt Bắc thì "chẳng thích lắm" là việc riêng của Nina. Còn nào là "hơi thiếu tính xây dựng","phá vẫn dễ hơn xây",... thì trước khi kết luận như thế, thông thường người ta viết khác ;
- Nina nhanh thật, từ tiếng Anh đã "nhảy" ngay sang Hán Việt và định "kéo" cụ Tố Như vào box dịch tiếng Nga này chăng, he he.

[Nina]

Bác Sunny ạ, ý kiến về bài viết của tác giả Bùi Việt Bắc là ý kiến cá nhân của em, em cũng không có ý định thuyết phục ai cả. Nếu bác muốn trao đổi về bài viết ấy thì bác cứ tự nhiên, không cần quan tâm đến cảm tình cá nhân của em đối với tác giả đó.

Em cũng chẳng định kéo ai vào chủ đề này, như em đã nói ở bài trước, đó là một ví dụ trong việc dịch tên tác phẩm chả liên quan gì đến tên gốc đấy thôi.

[Sunny]

- @ Nina :
"Ý kiến" cá nhân, hình như, khác với kết luận (KL) có các từ "đao to,..." mà Nina đã dùng ở Msg No. 67.
Là "phó thường dân" ở NNN này, có lẽ (?) cũng cần e hèm, lấy giọng mấy lần trước khi đưa ra KL của riêng mình (chắc cần dẫn dắt, đưa ra các chứng cứ, lập luận… đại loại như bài tập làm văn có mở bài, thân bài rồi mới KL) ?
Nữa là “Vi - Ai – Pi” như Nina, he he.
- Về ví dụ dịch tên tác phẩm của Cụ Tố Như thì Nina xem thế nào ? “Truyện Kiều”, phải chăng, là “nickname” của “Đoạn trường tân thanh” ấy.
Kiểu như Nina (hay Na) là nick của ai đấy dùng trong 3 N này (và có thể một số nơi khác nữa…). Chứ không phải cái tên “Na” là được “dịch” ra từ họ tên cha mẹ đặt cho.
- Quay lại chủ đề box này thì có ai giúp chuyển ngữ “nội quy” bên Nga của bác Чайка (Msg. cũng No. 67) và phần đầu “Nội quy” bên ta của chị Усы (No. 69)

http://diendan.nuocnga.net/showthrea...6712#post16712

với

[virus]

Xóa vì lạc đề. Đã PM nội dung cho người cần đọc - virus

[TrungDN]

Xin lỗi post nhầm chỗ

[Cuong]

Bác nào làm ơn giải thích hộ câu sau nghĩa là gì với?
как это меня проглючило
Tìm trên google thì thấy đầy rẫy nhưng tôi vẫn không hiểu là gì?

[Nina]

Theo em thì bác Cuong thắc mắc chủ yếu ở động từ проглючить thôi phải không ạ? Từ này xuất phát từ danh từ глюк, tuy nhiên nếu bác tra từ điển thì chỉ thấy - đây là họ của một nhạc sĩ nổi tiếng đã có rất nhiều cách tân trong opera. Đương nhiên là nghĩa này hoàn toàn không hợp với văn cảnh những câu mà bác đọc thấy. Vì đây vốn là một từ lóng, hình như là xuất hiện trong ... giới lập trình viên hồi đầu những năm 90 của thế kỷ trước. Em cũng không biết nó xuất phát từ đâu, nhưng thường thì nó mang nghĩa - những trục trặc, lỗi của chương trình, của đoạn mã.

Với nghĩa này thì cụm từ "как это меня проглючило" có thể hiểu - không biết ma xui quỷ khiến thế nào mà tôi lại làm việc đó.

[Cuong]

Cám ơn Nina nhiều. Chắc là đúng như vậy đó.
Còn về văn cảnh thì là 1 anh bạn Ucraina nói thế khi mình (nick: THC) bàn về 1 bài toán trên forum tiếng Nga.
Nếu Nina rảnh thì đọc cho vui:
http://dxdy.ru/topic15909.html

[USY]

Bác Cuong ơi, từ này bắt nguồn từ từ "глюк" - разг. "галлюцинация": обман чувств, ложное восприятие вследствие психического расстройства = ảo giác, ảo thính, ảo hình..., dùng cho cụm từ "меня проглючило".
Ngoài nghĩa ở trên, dân IT bây giờ còn dùng từ này với nghĩa máy tính hay chương trình bị "ngỏm" :
интернет/компьютер проглючил" = "сбой компьютера, сбой программы"
Tôi có hỏi người Nga thì họ trả lời nguyên văn thế này nữa: если в компьютере, то это может быть сбой программы, комплектующих и т.д. Если про человека, то проглючило, это что то показалось, померещилось. Либо состояние после употребления легких наркотиков, алкоголя.

[Дьявол]

Cho em hỏi với! Từ “nháy máy”trong tiếng Nga là gì ạ {trong trường hợp có ai đó gọi điện ,khi mình vừa nhấc máy thì họ lại cúp í ạ­.

[Cuong]

Дьявол viết

Cho em hỏi với! Từ “nháy máy”trong tiếng Nga là gì ạ {trong trường hợp có ai đó gọi điện ,khi mình vừa nhấc máy thì họ lại cúp í ạ­.

Mình chỉ biết:
в мгновение ока — trong nháy mắt, trong chớp mắt
Không biết có phải điều bạn muốn hỏi?

[matador]

Ko phải vậy đâu Bác Cuong ạ ! Chắc bạn " Quỷ Xứ " chỉ muốn играть с моб .телефоном với bác mà thôi !

[USY]

Người Nga không dùng những từ cool như mình (Nháy máy, nhá máy) mà chỉ nói đơn giản là: "набери мне а я тебе перезвоню"!