Bản dịch:Индокитай: Пепел четырех войн (1939-1979 гг.)

[Mien trung]

Những người trí thức Huế, đã có những năm tháng chiến đấu chống thực dân Pháp, giờ đây lại quyết định bước vào con đường đấu tranh giải phóng dưới lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng. Nhiều người trong số họ đã bị tra tấn tại nhà lao Thừa Phủ, bị giam cầm, đày ải trong các nhà tù chết chóc tại Côn Đảo và Phú Quốc. Tôi đã gặp một người như thế đại diện cho giới trí thức tiến bộ Huế tại toà nhà uỷ ban hành chính thành phố. Nhà thơ - học giả và nhà tự điển học 63 tuổi nổi tiếng khắp miền Nam Việt Nam, Hoàng Phương Thảo, trong những năm còn là sinh viên đã tham gia vào hàng ngũ của những người đấu tranh chống lại sự thống trị của nước ngoài.

- Tờ truyền đơn đầu tiên - ông Thảo nhớ lại - tôi đã viết thành bài thơ vào ngày 7 tháng bảy năm 1935. Tại sao tôi lại nhớ một cách chính xác ngày đó? Vào ngày đó năm đó là vừa chẵn 50 năm từ khi Pháp đánh chiếm kinh thành Huế. Những tên thực dân, khi tiến vào kinh đô đã đốt cháy các khu dân cư bỏ trống. Ngày mùng 7 tháng bảy năm 1885, trùng với ngày hai mươi ba tháng năm âm lịch. Ngày hôm ấy đã trở thành một ngày đau buồn của những người dân Huế. Kinh đô khi đó đã bị đốt cháy suốt trong ba ngày đêm…

50 năm sau, thành phố trở thành một trung tâm của cuộc đấu tranh chống lại bọn thực dân. Vào ngày 1 tháng 5 năm 1930, tại Huế đã tổ chức tiến hành các cuộc biểu tình lớn của quần chúng. Tuy nhiên, chỉ tới năm 1945 lá cờ đỏ sao vàng mới được bay cao trên dinh toàn quyền An nam của Pháp, trên cầu Tràng Tiền, trên các ngôi chợ của thành phố. Cuộc khởi nghĩa đã thắng lợi ở Huế ngày 22 tháng tám năm 1945. Ủy ban khởi nghĩa, trong đó có ôngThảo tham gia, đã gửi cho vua Bảo Đại một thông điệp yêu cầu phải thoái vị. Mặc dù chính quyền nằm trong tay các lực lượng cách mạng, song Đảng đã suy tính một số đặc điểm ở Việt Nam thời kỳ đó, cho rằng cần thiết phải lật đổ chế độ quân chủ không bằng bạo lực, và cho nhà vua cơ hội tự mình xin thoái vị. Lễ thoái vị đã tiến hành vào ngày 30 tháng tám, hai ngày trước khi tuyên bố thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trước cửa tòa Ngọ Môn, vua Bảo Đại đã trao cho các đại diện lực lượng cách mạng Huế khối ấn tín bằng vàng cân nặng 10 kg, là biểu tượng quyền lực của hoàng đế có từ thời vua Minh Mạng (1820-1840),cùng với một thanh kiếm có chuôi cầm ngọc bích là quốc bảo của hoàng triều.

Từ năm 1946, cũng giống như toàn thể Việt Nam, Huế đã đứng lên tiến hành cuộc kháng chiến. Sau khi ký kết hiệp định Genève, do nằm ở phía nam vĩ tuyến mười bảy, nên thành phố đã bị đặt dưới sự kiểm soát của chế độ Sài Gòn. Một lần nữa, khủng bố và đàn áp lại nhắm vào những người yêu nước. Được biết, chỉ riêng viên cựu thị trưởng có tên gọi là Đuê đã khai báo cho quân cảnh danh sách hơn mười chiến sỹ cách mạng ở lại hoạt động bí mật trong thành phố. Tất cả những người này đã bị sát hại.

Trong cuộc tổng tấn công đầu năm 1968, khu vực Tử Cấm Thành bị hư hại nặng, nhưng mẹ của vua Bảo Đại - Từ CungThái Hậu đã không rời bỏ thành phố Huế, bà đã giúp đỡ những người yêu nước bị thương - ông Thảo kể - Có người nói rằng họ đã nhìn thấy bà thậm chí trong các chiến hào của Việt Cộng trên núi Tuý Vân gần Huế.

- Nói chung, chúng tôi đã khôi phục lại thành phố trong vài tháng sau khi giải phóng Huế - ông Thảo tiếp tục. - Khó khăn rất nhiều.

Đầu năm 1976, tại Huế đã tiến hành điều tra dân số. Khi bắt đầu phân phát bản tự kê khai, đột nhiên chúng tôi phát hiện ra một số bộ phận dân cư, chủ yếu từ những người thuộc tầng lớp trung lưu, việc thu thập thông tin này đã gây cho họ nỗi sợ hãi không thể tin được. Tôi đã phải giải thích cho tất cả mọi người hiểu rằng cuộc Tổng điều tra dân số này mang tính chất nhà nước, chứ không phải là mang tính chất như "cảnh sát, mật vụ". Việc điều tra dân số là cần thiết để chuẩn bị cho cuộc bầu cử Quốc hội thống nhất, cần biết cụ thể số người mù chữ, thất nghiệp và số người dân ở Huế và cả nước là bao nhiêu. Đầu tiên người ta nghĩ rằng ở Huế có khoảng 200 nghìn người. Điều tra dân số năm 1976 cho thấy, dân số của thành phố chỉ là 140 nghìn người.

Giải phóng Đà Nẵng mà không có một cuộc chiến

Chiến thắng mùa xuân năm 1975. Khi mọi người còn chưa kịp bắn pháo hoa đón mừng ngày giải phóng Huế, thì vào lúc 15 giờ ngày 29 Tháng Ba năm 1975 trên cả nước lại lan truyền tin tức mới: Đà Nẵng - thành phố lớn thứ hai ở miền Nam Việt Nam với dân số khoảng 600 ngàn người đã được giải phóng! Ngày 31 tháng ba, tôi đã xem những thước phim truyền hình còn chưa được biên tập gửi khẩn cấp từ Đà Nẵng ra Hà Nội. Những nhà quay phim của đoàn quân Giải phóng tiến vào thành phố cùng với những đơn vị tiên phong. Trước mắt tôi là cây cầu Trịnh Minh Thế nổi tiếng bắc qua con sông Hàn đầy nước của Đà Nẵng. Bên cạnh cây cầu có một người đàn ông cao tuổi với lá cờ Mặt trận Giải phóng. Trên các đường phố Thanh Khê và Hùng vương, người dân Đà Nẵng dang tay ôm thắm thiết các chiến sỹ giải phóng quân. Trên đại lộ Bạch Đằng trước tòa thị chính, một cô gái - chiến sỹ tự vệ thành, vai khoác một khẩu tiểu liên đang đứng gác. Cách đó vài mét, một ông lão ngư dân dẵm chân lên bức ảnh bị vứt ra khỏi nhà của Thiệu, kẻ độc tài.

Trên bán đảo Sơn Trà, nơi đặt sở chỉ huy của quân đoàn một chế độ Sài Gòn, tại đây tiếp theo lời kêu gọi "hãy bảo vệ thành phố Đà Nẵng đến viên đạn cuối cùng" - là dấu tích một cuộc chạy trốn vội vã. Trên tầng một của tòa nhà trụ sở chỉ huy, trong văn phòng của viên tướng chịu trách nhiệm việc bảo vệ Đà Nẵng, các tấm bản đồ, tài liệu mật bị vứt vung vãi. Từ trong cánh cửa ngôi nhà, các chiến sỹ quân Giải phóng đã mang ra các tập tài liệu hồ sơ lưu trữ và đặt chúng vào trong xe tải. Có lẽ nhiều vụ việc, nhiều tội ác mà giới quan chức quân sự Sài Gòn đã gây ra ở miền Trung sẽ được khám phá từ những tài liệu này. Nhưng rất có thể người ta mang chúng đi đốt, và đống tro tàn thì đổ xuống sông Hàn.

Các cánh cửa nhà tù của thành phố Đà Nẵng được mở tung. Hàng ngàn tù nhân chính trị đã được trả lại tự do.