Bản dịch:Индокитай: Пепел четырех войн (1939-1979 гг.)

[Thao vietnam]

Sáng ra Quế vay hàng xóm ít gạo bỏ vào túi rồi chỉ cho người ấy con đường dễ đi nhất để lên núi.
- Có thể tôi sẽ lại về với anh. Anh sẽ không đuổi tôi đi chứ? – người ấy hỏi.
Quế đáp lại bằng một cái bắt tay thật chặt.

Họ gặp lại nhau vào năm 1953 khi những người Việt Nam yêu nước chiến đấu chống lại thực dân Pháp. Lần này về làng, người ấy là chỉ huy đội du kích đã giải phóng Quảng Trị. Bây giờ anh không giấu tên mình nữa. Tên anh là Nguyễn Quang Vinh.
Sau năm 1954, khi Việt Nam bị phân chia làm hai miền, quân lính Sài Gòn lại xông vào làng. Quang Vinh ẩn náu ở nhà Quế một thời gian dài rồi sau đó lên núi.
- Hãy cố chịu đựng bạn nhé. Chúng tôi sẽ còn trở lại, - anh nói. - Quảng Trị sẽ được giải phóng.

... Những năm đói kém nặng nề cứ quanh quẩn ở làng Triệu Độ. Trong làng lại xuất hiện địa chủ, không biết từ đâu tới. Địa chủ bây giờ mặc quần áo sĩ quan. Mũ cát két kép sụp xuống trán. Đôi mắt ti hí loé lên dưới cặp lông mày rậm. Cái ba-toong trong tay hắn chỉ vào nhà nông dân cho đám lính và lặp đi lặp lại:
- Nhà này cũng sẽ làm việc trên ruộng của tao, cho đến khi bù được gấp 10 lần những gì tao đã mất ở đây khi cháy...

Ông Quế làm việc ngoài đồng quần quật từ sáng đến tối nhưng trong nhà không phải bao giờ cũng có bát cơm. Lưng đau buốt vì những trận đòn roi, đôi tay làm quá sức luôn đau đớn ... Mái lá nhà anh đã dột, mỗi khi trời mưa trong nhà chẳng khác gì ngoài sân. Quế đã nhiều lần nghĩ quẩn: anh không muốn sống nữa, không còn sức lực nữa. Nhưng mỗi khi tưởng như không còn chịu nổi anh lại nhớ đến Quang Vinh và lời của anh ấy:
- Nhất định chúng tôi sẽ trở lại. Quảng Trị sẽ được giải phóng.

Năm 1964 khởi nghĩa nổ ra trong tỉnh, Quang Vinh lại cùng du kích trở về Triệu Độ. Anh bảo ông Quế cùng đi lên núi. Nhưng người nông dân lắc mái đầu đã ngả muối tiêu và nói:
- Tôi đã quá muộn để đi theo anh, quá muộn rồi. Tôi già yếu rồi. Tôi chẳng giúp được mấy nữa, lại không hành quân nổi, sẽ là gánh nặng cho các anh thôi. Nhưng ở đây biết đâu tôi lại có ích.

Mấy tháng sau quân Sài Gòn lại chiếm làng Triệu Độ, xua mọi người đến sân làng và tuyên bố: mau thu dọn đồ đạc, các người sẽ phải chuyển đến ở trong “ấp chiến lược” Cùa.