Lịch sử nền khoa học công nghệ Tin học Xô Viết

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Dưới bệ người ta lắp một quạt gió để làm mát. Việc kiểm tra khả năng làm việc của từng bộ phận được tiến hành theo từng giai đoạn, xong cái nào thử ngay cái ấy. Cách tổ chức như vậy rút ngắn đáng kể thời gian hiệu chỉnh tổng thể toàn bộ máy. Như vậy cụm số học được lắp xong vào tháng Mười hai năm 1950 và đầu năm 1951 đã hiệu chỉnh xong. Hơn nữa, thời gian này chỉ cần điều chỉnh biến tử lập trình tại chỗ của cụm số học vì phần số của nó đã được hiệu chỉnh trước đó. Cùng lúc đó đã chế tạo và hiệu chỉnh xong biến tử lập trình chính. Matukhin và Karsev làm việc mỗi ngày 16-18 tiếng để hiệu chỉnh máy. Đến mùa xuân năm 1951 cũng đã làm xong trống từ. Thân hình trụ của nó được phủ bằng vật liệu sắt từ và bắt đầu hiệu chỉnh bộ nhớ từ tính – điều chỉnh đầu từ và mạch ghi, đọc. L.M. Giurkin làm công việc này dưới sự hướng dẫn kỹ thuật của N.Ya. Matukhin. Khi được nhận vào phòng thí nghiệm hệ thống điện làm việc, A.B. Zalkin bắt tay vào hiệu chỉnh các thiết bị số học và nghiên cứu thiết bị nhập xuất dữ liệu.
Công việc hiệu chỉnh từng phần, tính tương thích của chúng và hiệu chỉnh toàn máy đã chiếm trọn cả sáu tháng đầu năm 1951. Giai đoạn đầu máy được hiệu chỉnh đạt đến mức ở chế độ không tự đọng có thể giải được tất cả các phép tính số học. Bầu không khí đoàn kết thân thiện trong tập thể và quan hệ thân thiết như cha với con giữa Bruk và các cộng sự đã làm cho công việc có kết quả tốt. Ông ấy có ước muốn mãnh liệt là vượt lên trước thời đại, ước muốn của ông đã truyền sang cả chúng tôi và chúng tôi đã làm việc không tiếc sức. Chúng tôi đều còn trẻ và mới bắt đầu tham gia vào hoạt động sáng tạo với niềm tự hào đóng góp sức mình vào một lĩnh vực kỹ thuật non trẻ. Vì vậy công việc trở nên nhẹ nhàng, lao động trở thành niềm vui. Công việc mới mẻ và hấp dẫn, mong sớm thấy kết quả mới chúng tôi sẵn sàng ở lại làm việc thêm giờ, làm việc từ sáng sớm tới khuya.

[thanh_lam]

nthach viết

Trung tâm điện toán đầu tiên

Những người đã sáng tạo chiếc BESM-6 (từ trái sang phải) Valentina Lauth, Aleksandr tomilin, Leo Korolev, Vladimir Smirnov, Andrey Sokolov, Valentina Ivanov, Leonid Zak, Vladimir Melnikov, Sergey Lebedev, Vladimir Semeshkin.


Tháng hai năm 1955, Hội đồng bộ trưởng Liên Xô đã ra một nghị quyết thành lập một trung tâm điện điện toán đầu tiên thuộc Học viện Khoa học; viện sĩ hàn lâm Dorodnitsyn được bổ nhiệm làm giấm đóc trung tâm. Đặt tại Viện toán V.A. Steklov, trung tâm chịu trách nhiệm chi phối hai chiếc máy điện toán: BESM và Strela. Mặc dù cả hai chiếc BESM và Strela đã hoạt động đồng bộ, như chúng vẫn chưa giữ vững mức độ liên tục như thiết kế. Do mức độ cấp bách của yêu cầu tính toán, chủ tịch hội đồng bộ trưởng Liên Xô N.A. Bulganin, đã tự chuẩn bị lịch trình hàng tuần cho các máy tính. Theo Dorodnitsyn, số lượng nhân viên trong đội ngũ tính toán thường xuyên vượt hơn 69 người thường trực ở tại trung tâm điện toán. Nhưng số người ở trong trung tâm không chỉ để giải quyết các vấn đề mà còn phải nghiên cứu lập trình. Bởi ở đây, hai chiếc máy tính Ural-1 và Ural-2 từ dòng máy tính khác đã được lắp ráp tại trung tâm chủ yếu sử dụng cho đào tạo và làm tài liệu hướng dẫn

Đoàn chủ tịch học viện đã thành lập một ủy ban để đứng ra so sánh hiệu suất hoạt động của hai chiếc máy tính BESM và Strela. Sau khi đã xem sét, Ủy ban đã cùng nhất trí đưa ra kết luận; chiếc BESM có triển vọng hơn để tiếp tục phát triển. Sau khi nghị quyết đã thống nhất, Viện Cơ khí Chính xác công nhận rằng đèn hình chân không sẽ làm tăng công suất của máy tính. Thời gian này đã là cuối năm 1954 đầu năm 1955. Ngay khi bộ nhớ đã nạp đầy vào các đèn chân không, chiếc BESM bắt đầu hoạt động hết công suất. Thậm chí sau đó hai năm, Chất lượng của chiếc BESM vẫn còn ngang tầm với những chiếc máy tính tốt nhất của Mỹ và là một chiếc máy tính đạt tốc độ cao nhất châu Âu. Trung bình, chiếc BESM thực hiện được ba – địa chỉ 8000 phép tính trên giây, tốc độ tối đã của máy là 10.000 phép tính trên giây.
Những phiên bản sau của BESM được sản xuất ra, chúng vẫn là những chiếc máy tính tốt nhất châu Âu. Năm 1958, BESM được đưa vào sản xuất hàng loạt. Ngược lại mẫu máy tính Strela chỉ dừng lại ở số lượng bảy chiếc nguyên bản và không được sản xuất thêm một chiếc nào nữa. Chiếc máy tính Strela đã được trung tâm điện toán gửi sang cho hãng Mosfilm để sử dụng làm thiết bị dựng phim.

http://sovietcomputing.com

Cám ơn bạn NThach đã dịch rất nhiều tư liệu bổ ích. Trong đoạn Quote trên có một chỗ chưa chính xác : Leo Korolev xin hãy đính chính lại thành Lev Korolev ông là người viết hệ điều hành cho BESM 6 và cũng là người thầy kính mến của TL. BESM 6 là niềm tự hào của kỹ thuật máy tính Xô Viết. Nó là chiếc siêu máy tính đầu tiên của châu Âu. Vào thời điểm đó (1955) các máy CRAY của Mỹ cũng chưa thể địch lại BESM 6 về tốc độ tính toán. Người Mỹ về sau đã thắng trên cuộc đua này vì họ biết thương mại hóa sản phẩm làm ra. Trong khi đó dòng máy BESM 6 chỉ sản xuất được 7 chiếc và chủ yếu phục vụ mục đích nghiên cứu.

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Trong quá trình hiệu chỉnh từng phần và giai đoạn đầu hiệu chỉnh tổng thể họ đã dùng bộ nguồn riêng cho từng phần. B.B Blưnsky nghiên cứu mạch nguồn chung cho cả máy, đến mùa hè thì dùng một bộ nguồn chung khi máy đưa vào vận hành. Từ cuối tháng Tám bắt đầu tiến hành hiệu chỉnh tổng thể: thực hiện các phép tính số học và logic ở chế độ tự động. Cùng với việc đưa vào khai thác thiết bị nhập xuất dữ liệu thì cũng bắt đầu nghiên cứu công nghệ lập trình. Các chương trình đầu tiên được viết cho những bài toán đơn giản. Một trong những bài đó là giải phương trình parabol x=y. Bài toán này có điểm đặc biệt là cho một giá trị y như nhau cho dù giá trị x là âm hay dương. Như vậy khi so sánh các giá trị đối xứng có thể xác định được là máy chạy đúng hay không. Điều đó thật đáng quý vì khi đó chưa có khái niệm chương trình kiểm tra máy tính. Có thể coi phương trình parabol y = x là chương trình kiểm tra (test) đầu tiên đối với máy tính M-1. Giải phương trình y = 1/x là chương trình thứ hai. Giai đoạn hiệu chỉnh tổng thể kêt thúc bằng việc giải phương trình y=1/x.

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Từ đầu năm 1952 máy M-1 được đưa vào khai thác thử nghiệm. Người ta đã dùng nó để giải nhiều bài toán khác nhau để kiểm chứng các lời giải kỹ thuật và hoàn thiện công nghệ lập trình. Ví dụ người ta làm rõ là cần có bàn điều khiển và phép toán dừng là những khái niệm trước đó chưa ai nghĩ đến. Trong giai đoạn này mọi người tích cực tham gia vào khai thác máy, làm rõ những điểm mạnh và yếu của nó.
Zalkin, một trong những người tham gia chế tạo MTĐT M-1 nhớ lại một câu chuyện thú vị liên quan đến việc khai thác máy tính: Thời gian của máy là cực kỳ quan trọng đối với ban lãnh đạo do Kursatov đứng đầu, cánh tay phải của ông là nh à bác học nổi tiếng S.L. Sobolev chịu trách nhiệm về phần toán (khi ấy chưa có thuật ngữ bảo đảm toán học). Sobolev thường đến xem máy M-1 và ủng hộ chúng tôi bất cứ lúc nào. Nhóm của ông cần sử dụng ma trận cỡ lớn và điều này đã được M-1 làm xong từ ngay đầu năm 1952. Lúc này cũng đã có đèn pentod 6x4 s ản xuất trong nước nhưng không dùng thay thế đèn của Đức được vì đèn của chúng ta cần điện áp phân cực lưới rất cao. Hoạt động của máy tính M-1 bị chấm dứt, dù chỉ là thử nghi ệm. Đối với Sobolev điều đó thật không dễ chịu còn đối với những người chế tạo chúng tôi thì đó là một thảm hoạ.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Tôi được phái đến nhà máy Svetlana ở Leningrad để nhận loạt bóng đèn 6x4 đã được kiểm tra đặc biệt. Người ta đã làm một cái bệ thật đơn giản gồm cực lưới , chân đèn và nguồn nuôi cùng bộ hạn dòng để thử nghiệm loạt bóng đèn này. Trước khi đi, Sobolev đến bảo tôi: Nếu có khó khăn gì hãy gọi điện thoại và mở đầu bằng câu này … Tôi hồi hộp bước trên tấm thảm dẫn đến phòng ông Gavrilov, kỹ sư trưởng nhà máy Svetlana. Tôi dừng lại ở cửa khi Gavrilo ngồi trên ghế cất tiếng hỏi : “Chọn đèn à?” tôi trả lời: “Vâng” và nghe thấy tiếng đáp: “Cút ngay khỏi đây”. Tôi buồn bã trở ra khách sạn và nhớ lai lời dặn của Sobolev trước chuyến đi. Tôi gọi điện thoại và được chỉ dẫn đến một địa chỉ trên đại lộ Nhevsky. Đó là một căn hộ có vẻ ngo ài bình thường. Ở đó họ chăm chú nghe tôi trình bày và bảo tôi đành phải đợi hai ngày vì họ hành động theo chỉ thị của bí thư thứ ba của Tỉnh Uỷ. Hai ngày sau chuông điện thoại reo vang: “ Mọi việc với Gavrilov đều ổn , anh có thể đến gặp ông ấy”. Ở Svetlana Gavrilov mỉm cười bắt tay tôi và ra lệnh thực hiện tất cả những gì tôi yêu cầu. Tôi chở về Matxcova 3 trăm bóng đèn 6x4.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Nhờ đó mà máy M-1 lại hoạt động suốt ngày đêm. Sobolev đã rất cảm ơn chúng tôi. Nhờ có thành tích, Bruk được đưa vào nhóm của Karsev để nghiên cứu chế tạo máy tính điện tử mới có nhiều tính năng hoàn thiện hơn. Tập thể trẻ lần này lại làm được một việc lúc đó tưởng như là không thể; sau nửa năm chiếc máy tính mới, mạnh hơn đã được lắp ráp xong và sẵn sàng để hiệu chỉnh.
Karsev tự kể về chặng đầu trên con đường khoa học của mình - chế tạo máy tính điện tử - khi phát biểu trong lễ kỷ niệm 15 năm thành lập Viện kỹ thuật máy tính Bộ công nghiệp radio Liên Xô năm 1967 như sau:
“Mùa xân năm 1952, khi tôi vừa kịp lấy bằng tốt nghiệp, Bruk chia cho tôi một nhóm 7 người và giao nhiệm vụ nghiên cứu thiết kế máy tính điện tử M-2. Bây giờ tôi thật khó hình dung những gì chúng tôi đã làm được lúc đó. Chúng tôi soạn thảo các tài liệu kỹ thuật, tiến hành sản xuất trong nhà máy thực nghiệm của Viện nnhiên liệu hoá thạch Viện Hàn lâm khoa học, xưởng thực nghiệm của Viện Năng lượng, nhà máy kim loại màu và hàng chục đơn vị nữa, lắp ráp và hiệu chỉnh máy tính. Chúng tôi bắt đầu công việc vào mùa xuân năm 1952, đến tháng 10 năm 1952, trước Đại hội XIX ĐCS LX đã lắp xong hai bộ phận đầu tiên - bộ điều khiển và bộ số học, đến 7 tháng 11 thì xong tủ nguồn và trống từ, đến 5 tháng 12 – Ngày Hiến pháp Liên Xô thì xong tủ cuối cùng của máy - tủ nhớ điện tử. Và ngay trong tháng Giêng năm 1953 máy tính đã làm việc với trống từ và mùa hè năm đó thì với bộ nhớ điện tử.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Nói chung máy M-2 vẫn là phiên bản duy nhất, người Trung Quôc cũng thử làm một cái như vậy nhưng chúng tôi không biết về việc đó. (Trong tạp chí “Hữu nghị”, số 11 năm 1958, bài của một tác giả Trung Quốc “2000 phép tính trong một giây” có kể là máy tính điện tử M-2 được đưa vào sử dụng tháng Mười năm 1958 – chú thích của tác giả). Dù vậy nó vẫn là một máy tính đích thực, người ta đã dùng nó để giải nhiều bài toán rất lớn và rất phức tạp. Nói riêng thì trong suốt vài năm ở Liên Xô chỉ có hai máy tính làm việc: máy M-2 của chúng tôi và máy tính c ủa Viện cơ khí chính xác và kỹ thuật tính toán Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô. (M áy t ính BESM được đưa vào khai thác thường xuyên từ tháng Tư năm 1953 - t ác giả). Sergei Lvovich Sobolev đã dùng nó để giải các bài toán lớn cho Kursatov, và hãng của Aleksei Ivanovich Berg. Chúng tôi được giao (bằng lệnh đặc biệt của chính phủ) nhiệm vụ tính toán độ b ền vững của các đập nước của các nhà máy thuỷ điện Kuibưsev và Vonga. Những tính toán này do Viện cơ khí Viện HLKH thực hiện. Ngay cả Mikhev (Viện vật lý lý thuyết và thực nghiệm) và nhiều nhiều người khác cũng tính toán trên máy của chúng tôi”.
Tất cả các bài toán giải trên máy tính M-2 đều phải được sự đồng ý của Bruk. Tuy nhiên ngay khi thực hiện nhiệm vụ đầu tiên quy định “thép” này đã bị vi phạm nhưng mãi 15 năm sau Bruk mới biết chuyện này. Chuyện đó như thế này. Cuối năm 1953, sau khi hiệu chỉnh xong máy tính M-2, Bruk đi nghỉ ở Kislovodsk. Thời gian đó, “hàng xóm” của chúng tôi là phòng thí nghiệm Viện năng lượng thuộc Viện hàn lâm khoa học Liên Xô, một nhóm các nhà khoa học do bà Tachiana Valerianovna Bazenova lãnh đạo phải “đẻ” ra một bảng thông số khí động học và nhiệt động học của không khí dùng cho các nhà tên lửa học (dùng để tính độ dầy của lớp sơn chịu nhiệt). Cả nhóm bắt đầu ngồi tính toán từ mùa hè năm 1953 và hứa đến tháng 12 cho kết quả. Thời hạn đến gần nhưng kết quả vẫn xa vời. Bà Bazenova nhớ lại: “Mặc dù phép tính chỉ tính đến hai thành phần cơ bản của không khí là ôxy và nitơ nhưng rất tốn công sức. Cần phải thêm phương trình iôn hoá nguyên tử ôxy và nitơ tạo thành ôxyt nitơ vào phương trình phân ly của chúng. Lại phải thêm phương trình các quá trình tương tác, phương trình định luật bảo toàn năng lượng, định luật khí động học của sóng xung kích. Cuối cùng được hệ 13 phương trình phải giải bằng phương pháp gần đúng".
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Ban đầu người ta giao việc này cho hai nhân viên phòng thí nghiệm nhưng họ đã cho thấy ngay là không thể làm kịp bởi các phép tính rất cồng kềnh. Lúc ấy người ta liên hệ với Xí nghiệp máy tính cơ học, ở đó các cô gái với máy tính ngồi đầy cả một phòng lớn. Công việc chạy hơn nhưng thời hạn hoàn thành công việc còn đến nhanh hơn. Thời đó chỉ có một máy tính điện tử duy nhất thực hiện những đơn đặt hàng có thời hạn nghiêm ngặt và còn phải xếp hàng lâu mới đến lượt… và thế là có một vận may bất ngờ.
Chúng tôi biết rằng “hàng xóm” của mình, ở phòng thí nghiệm do viện sỹ thông tấn Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô Bruk đứng đầu đang làm việc trên một cái máy mới bí mật nào đó. Một lần người bạn ở phòng thí nghiệm đó đến dự sinh nhật tôi và tặng một loại dầu trượt tuyết khan hiếm. Những hộp dầu được bó với nhau bằng một băng giấy có những dòng số đều đặn. Tôi không biết gì về hình thức đặc trưng của kỹ thuật tính toán nhưng băng giấy này rất giống với thứ dùng để lấy kết quả tính toán trên máy tính điện tử. Tôi hỏi: “dải băng này của các anh à?” họ đáp “vâng” và sau đó không khó để hình dung cái máy bí mật của họ dùng để làm gì.
Chúng tôi trình bày và họ đã hiểu những khó khăn của chúng tôi. Khi đó máy tính chưa được đưa vào khai thác chính thức và còn rỗi. Và thế là “Đội của Bruk” lấy bài toán của chúng tôi để chạy thử máy. Và phải nói là kịp thời, đúng lúc. Các nhà chế tạo tên lửa túc trực bên canh nhà số 18 đại lộ Lenin lấy ngay từng phần bảng tính để dựa vào đó tính toán lớp sơn cho những tên lửa xuyên lục địa đầu tiên của chúng ta. Giờ đây chúng ta đã biết, khẩn cấp là có cơ sở: việc sở hữu tên lửa ấy đã đặt nước ta ngang bằng với Mỹ.
(Năm 1968, tức 15 năm sau, Bagienova kể lại chuyện này trong bài “Vũ trụ trong những chiếc ống”, tạp chí “Khoa học và đời sống.”)
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Máy tính điện tử M-2 đã không được sản xuất hàng loạt dù nó có rất nhiều ưu điểm. Thời gian đã khẳng định phẩm chất cao của nó: tại Viện năng lượng thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô nó đã làm việc liên tục suốt 15 năm ròng, giải nhiều bài toán trong nhiều lĩnh vực khoa học kỹ thuật khác nhau.
Trong việc thiết kế chế tạo chiếc máy này tài năng sáng tạo của M.A Karsev được bộc lộ toàn diện.
Khác với máy M-1, máy tính điện tử M-2 thuộc loại cỡ lớn, nó có cùng tính năng như máy "Strela" (2000 phép tính một giây).
Trong tiểu sử khoa học của Karsev, việc nghiên cứu chế tạo máy tính M-2 là bước đầu tiên trên con đường tạo dựng trường phái khoa học riêng chế tạo siêu có khuynh hướng làm việc độc lập và đã thể hiện bóng dáng của các thủ lĩnh khoa học tương lai.máy tính công dụng đặc biệt. Dường như đồng thời với máy M-2, phòng thí nghiệm của Bruk còn triển khai nghiên cứu chế tạo máy tính điện tử cỡ nhỏ M-3, việc này do Matukhin phụ trách. Quyết định đồng thời nghiên cứu hai máy tính bởi một tập thể nhỏ như phòng thí nghiệm lúc đó có thể được giải thích là bởi cả hai học trò tài năng của Bruk là Matukhin và Karsev
Có lẽ máy M-3 sẽ là phiên bản duy nhất nếu như không có sự xuất hiện của viện sỹ Victor Amazaspovich Ambarsumian. Năm 1954 sau khi đến Matxcova ông đề nghị bạn mình là giám đốc VNIIEM Yosyphiian giúp Viện hàn lâm khoa học Acmeni mua máy tính điện tử. Ông này lại liên hệ với Bruk, người vừa kết thúc dự án MTĐT M-3. Các bên thỏa thuận cùng nghiên cứu chế tạo máy tính điện tử có hiệu suất đủ mạnh dùng cho Viện Toán Erevan thuộc Viện hàn lâm khoa học Acmeni và đơn vị của S.P Korolev. Năm 1956 mẫu đầu tiên M-3 đã làm xong và được trình lên Ủy ban Quốc gia kèm theo tài liệu liên quan để sản xuất hàng loạt.
B.M Kagan, một lãnh đạo nhóm làm việc chung khi phát biếu trong lễ mừng bruk 90 tuổi đã kể về số phận các máy tính như sau:
"Lịch sử kỹ thuật máy tính ở Liên Xô chưa được viết bởi vì có những sự kiện không hay.
....Bởi vì việc chế tạo MTĐT M-3 là sáng kiến nhất thời và không nằm trong kế hoạch nào nên Ủy ban Quốc gia do viện sỹ Bruevich đứng đầu không muốn chấp nhận M-3 vì nó ra đời bất hợp pháp. Tuy nhiên mọi người đã chấp nhận nó. Và suốt hai năm nó không được chấp nhận sản xuất hàng loạt. Lúc này Viện toán Erevan được thành lập và Viện này chế tạo máy tính đầu tiên của mình ("Araga" và "Razdan-1 và 2") theo tài liệu của chúng tôi. Cũng trong những năm đó người ta đã xây dựng xong một nhà máy ở Minsk nhưng dường như nó chẳng để làm gì cả. Minsk đã biết là không ai đồng ý sản xuất hàng loạt máy tính của Yoshiph. và chỉ khi đó người ta thông qua quyết định chuyển giao tài liệu về máy M-3 cho nhà máy này. Như vậy việc chế tạo MTĐT M-3 trở thành cơ sở để phát triển ngành chế tạo máy tính ở Erevan và Minsk. Tôi cũng muốn nhấn mạnh thêm là ở Trung Quốc và Hungary cũng đã chế tạo máy tính theo tài liệu của chúng tôi. Nhưng ở Viện chúng tôi việc này vấp phải những khó khăn khi tiếp tục những nghiên cứu quy mô lớn liên quan đến việc chế tạo các hệ thống máy tính quản lý.
"Đội quân Bruk" đã gia nhập vào hàng ngũ các nhà sản xuất máy tính công nghiệp như vậy đó.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Đam mê mới.
Năm 1956 Bruk báo cáo trước khóa họp của Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô về tự động hóa đề cập những phương hướng chủ yếu để ứng dụng máy tính điện tử trong công nghiệp. Năm 1958 dưới sự lãnh đạo của ông đã tiến hành công trình "Nghiên cứu lý thuyết, nguyên tắc chế tạo và ứng dụng máy tính điện tử chuyên dụng".
Hai tài liệu này về thực chất là những viên gạch đầu tiên của chương trình tự động hóa nền kinh tế quốc dân dựa trên máy tính điện tử. Lần đầu tiên thực tiễn trong nước đã xem xét vấn đề sử dụng máy tính điện tử không chỉ trong các lĩnh vực truyền thống như kỹ thuật, vật lý, toán học mà còn sử dụng máy tính để giải các bài toán quản lý công nghệ và kinh tế. (tính toán sự cân đối giữa các ngành, tối ưu quá trình vận chuyển, giá thành, v.v....) Báo cáo của Bruk là cú hích đưa tới việc thành lập hàng loạt cơ quan nghiên cứu và phòng thiết kế máy điều khiển vào cuối những năm 1950.
Trên cơ sở phòng thí nghiệm hệ thống điện đã thành lập phòng thí nghiệm máy điều khiển vào năm 1956 và vào năm 1958 thì ra đời Viện máy tính điện tử trực thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô mà Bruk là giám đốc đầu tiên. Cũng thời gian này Bruk được Đoàn chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô bổ nhiệm là lãnh đạo khoa học "Nghiên cứu lý thuyết nguyên tắc chế tạo và ứng dụng máy điều khiển".
Dưới sự lãnh đạo của Bruk người ta đã chế tạo máy tính M-4 (1957 - 1960, thiết kế trưởng là M.A. Karsev) để giải các bài toán đặc biệt trong hệ thống của Viện Kỹ thuật radio thuộc Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô; máy M-5 (1959 - 1964, thiết kế chính là V.V Belưnsky) để giải các bài toán kinh tế kế hoạch hóa và quản lý nền kinh tế quốc dân; máy M-7-200 và M-7-800 (1966 - 1969, thiết kế chính là N.N. Lenov) để quản lý các cụm năng lượng lớn.
Vị giám đốc tương lai Bruk đã dành nhiều sự quan tâm cho việc mở rộng Viện, tạo ra một tập thể có năng lực sáng tạo, giáo dục tình yêu khoa học cho các học trò.Sau khi nghỉ hưu năm 1964, Bruk vẫn là cố vấn khoa học và lãnh đạo hội đồng khoa học của học viện, ông tiếp tục quan tâm thiết thực đến hoạt động của học viện. Trong 5 năm cuối đời, Bruk nhận đựoc 16 Bằng tác giả, tổng cộng ông có hơn 100 công trình khoa học, trong số đó có hơn 50 phát minh sáng chế. Đóng góp của Bruk trong khoa học kỹ thuật được ghi nhận bằng ba Huân chương Lao động Cờ đỏ và nhiều huy chương.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Khách quan mà nói thì Bruk không về hưu mà người ta đã buộc ông phải nghỉ. Ông V.D. Belkin, một cộng sự của Bruk , người sau này quan tâm đến các vấn đề liên quan đến cải cách kinh tế kể lại chuyện này.
"Bruk là một trong số ít người hưởng ứng lời kêu gọi cải cách kinh tế triệt để và xây dựng chủ nghĩa xã hội nếu không từ khía cạnh con người thì cũng từ khía cạnh kinh tế...... Tảng đá trì trệ không còn nữa nhưng cơ chế vẫn bị níu kéo. Nó ẩn chứa ngay trong những dự án vô hại của các nhà kinh tế thuộc viện chúng tôi. Bruk đề nghị rõ là nền kinh tế đất nước đang đi vào ngõ cụt và còn nói đây là hệ quả của sự liên kết lỏng lẻo giữa hai hệ thống quản lý - của chính quyền (Hội đồng bộ trưởng, Ủy ban kế hoạch, ...) và của đảng. Ông ta nói: "Hệ thống quản lý do đảng tạo ra là hệ thống phản ứng nhanh nhưng nhược điểm của nó là thiếu sự phản hồi". Phải có sáng suốt lắm mới có thể nói được những lời như vậy vào thời đó.
Đã có một cuộc tranh luận nảy lửa ở Ủy ban kế hoạch nhà nước, chủ tịch Ủy ban là Lomako, quan chức quan liêu cuối cùng của cung cách Stalin nói với Bruk: "Các anh định điều hành cả Ủy ban kế hoạch nhà nước và sẽ phải trả giá đắt cho việc làm loạn đó". Và đơn giản là người ta buộc ông phải nghỉ hưu.
"Sau đó các nhà kinh tế của viện chúng tôi đưa ra mô hình ngân hàng sẽ điều hành thị trường, Bruk kịch liệt phê phán . Khi ấy ông ông vẫn là cố vấn khoa học của viện. Ông châm chọc: "Thị trường được điều hành bởi ngân hàng như các vị giới thiệu giống như một người đang sung sướng được bơi trên bong bóng. Không thể có học thuyết quản lý từ quan điểm như vậy. "Con quỷ"cần phải bơi ở bên dưới và chọc vỡ bong bóng; tức là phải có luật phá sản"
Mọi ý tưởng của Bruk đều liên quan đến sự vận động hướng về thị trường, những điều được nói ra nhiều năm trước đã chứng tỏ rằng ngay trong học thuyết kinh tế ông ấy cũng là nhà bác học có đẳng cấp cao". (trích phát biểu trong lễ trọng thể kỷ niệm 90 năm ngày sinh Bruk).
Vào ngày 6 tháng Mười một, ba tháng ba ngày sau khi S. A. Lebedev từ trần thì Y. S. Bruk cũng vĩnh viễn ra đi.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Hồi ức của những người trong cuộc
Tuy không có tiểu sử khoa học chính thức của Bruk nhưng có thể hình dung đầy đủ về con người phức tạp và đầy mâu thuẫn này. Những người đã từng làm việc trong phòng thí nghiêm của ông là Alecsandriri, Zalkin, Lenov, Rogachev, Belưnsky, Lavrrnhiuk và nhiều người khác đã bổ sung đầy đủ chân dung của nhà bác học.
“Đối với tôi, Bruk Yssak Semenovioch khi đó là một người quyền quý nổi tiếng và hơi đáng sợ, dù hiện tại của ông có vẻ khá trẻ. Nhưng khi đó trong mắt tôi ông là một người cao tuổi, học vị cao , khó tính, … Cái gì ông cũng muốn làm nhanh. Trong phòng thí nghiệm, chính xác là ông chỉ chạy chứ không đi, nhanh chóng gặp gỡ người này người nọ ân cần hỏi thăm công việc, đưa ra những lời khuyên, chăm chú lắng nghe lời đề nghị, nhận xét những thiếu sót khuyết điểm.
Có năng khiếu bẩm sinh, được học hành toàn diện, nghiêm túc với bản thân, ông đã làm cho các cộng sự khâm phục và làm theo. Mọi người coi ông như người cha nghiêm khắc và chu đáo, ví dụ thấy Matukhin không có áo panto, ông đã cho chiếc áo da của mình.
Sự hăng hái nhiệt tình đối với công việc của Bruk đã động viên khích lệ chúng tôi, làm cho chúng tôi không thụ động trước bất cứ việc gì. Khi đó chúng tôi còn trẻ và không hề biết là đã được làm việc cùng một người thế nào. Giờ đây sau khi đã trải qua chặng đường dài trong sự nghiệp của mình tôi mới hiểu rằng tôi không thể gặp được một người mẫu mực như Bruk nữa dù rằng tôi vẫn làm việc với nhiều viện sỹ khác.
Bruk là một con người khác thường, có tài năng, nghị lực xuất chúng, biết cách cuốn hút mọi người vào công việc, kiến thức uyên thâm (khi ấy chúng tôi có cảm tưởng ông ấy biết mọi thứ), trình độ toán học cao, hiện thực hoá bất kỳ ý tưởng nào”
“Ông không chịu được sự hời hợt đạo đức giả , vì thế ông hiện diên ở thế giới bên ngoài – các hội đồng khoa học, hội nghị như một nhân vật phản biện hay gây sự, cáu kỉnh, một nhà phê bình hay vặn vẹo bắt bẻ. Ví dụ ông nói về máy “Strela” khi được sản xuất hàng loạt là “đồ của thời đại đồ đá” ( N. N.Lenov, N.V. Pautin).
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(còn tiếp)
"Y.S. Bruk là một con người kín đáo, ông nghiêm khắc yêu cầu giữ kín thông tin về công việc của phòng thí nghiệm. Tránh tham gia vào các công trình theo chỉ thị của chính phủ có sự phối hợp của các tập thể khác. Việc chế tạo máy tính điện tử M-1, M-2, M-3 được thực hiện trong nội bộ theo nghị quyết của Đoàn chủ tịch Viện hàn lâm khoa học Liên Xô. Chúng tôi đã phải làm việc trong những điều kiện khó khăn. Có cảm giác dường như chúng tôi chế tạo máy tính bất hợp pháp không có trong kế hoạch nhà nước và không được sử dụng những trang bị hiện đại. Chúng tôi đành phải sử dụng máy móc và linh kiện do nước Đức bồi thường chiến tranh". (T.M. Alecsandriri).
"Tính cách ấy không hề cản trở sự nghiệp của ông ta Chỉ có một phần ba máy tính M-3 do ông ấy nghiên cứu được sản xuất với số lượng nhỏ và sau đó được sản xuất công nghiệp. Chỉ trong năm 1958 Bruk đã kịp thành lập viện nghiên cứu mà ông đã ấp ủ từ lâu". (N.V. Pautin).(13/6/2008)
“Bruk luôn luôn đầy ắp các ý tưởng mới, khát vọng nghiên cứu những cái mới và mới hơn đã lôi cuốn ông đến nỗi thực tế đôi khi ông bỏ quên giữa chừng không chỉ công việc mà còn cả con người”. (T.M. Alecsandriri).
“Không thể tạo ra nhà bác học” - ông khẳng định con đường đến khoa học thông qua nghiên cứu sinh không hiệu quả. “Hãy làm việc và bạn sẽ được đền đáp”. Thậm chí ngay cả đối với các học trò yêu của mình là Matukhin và Karsev ông cũng không hối túc bảo vệ luận án mà coi trước tiên họ cần có thực tế kỹ thuật phong phú. Có lẽ vì vậy ông không giữ họ lại trong viện nghiên cứu của mình. Cả hai người sau này đã trở thành những nhà bác học lớn”. (N.N. Lenov).
Tác giả đã làm quen với Y.S. Bruk vào năm 1956. Tháng Ba năm 1956 ở Matxcova diễn ra hội nghị “Con dường phát triển ngành chế tạo máy tính Xô viết” tập hợp nhiều chuyên gia máy tính toàn Liên Xô. Phòng họp lớn của trường Đại học tổng hợp Matxcova trong phiên trù bị đầy ắp đại biểu. Viện sỹ Lebedev khai mạc hội nghị. Giáo sư D.Yu. Panov trình bày báo cáo đầu tiên “Lịch sử và sự phát triển máy tính dùng đèn điện tử”. Ông nói: “Hiện nay mọi người đều biết máy tính điện tử vạn năng của Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô đựoc nghiên cứu chế tạo năm 1952 dưới sự hướng dẫn của viện sỹ Lebedev. Máy tính này vượt trội hơn tất cả máy tính châu Âu và nhiều máy tính Mỹ”
Tại hội nghị quốc tế ở Darmstate mùa thu năm 1955 viện sỹ Lebedev đã trình bày báo cáo về chiếc máy này. Các nhà bác học và kỹ sư nước ngoài có mặt tại hội nghị đã đánh giá rất cao.
Chẳng cần phải nói tôi đã nghe chăm chú thế nào, gặp gỡ những người tham dự hội nghị trong giờ giải lao, cố gắng tiếp cận gần hơn những người trước đó chưa quen biết.
Báo cáo của tôi “Những thiết bị cơ bản để phối hợp các yếu tố từ tính và tinh thể” đưởctình bày ở tiểu ban máy kỹ thuật số vạn năng. Tamara Minovna Alecsandriri cũng phát biểu ở tiểu ban này, báo cáo của bà là “ Bộ nhớ tĩnh điện của máy tính điện tử M-2”, chính bà là người trẻ trung, nghị lực đã thu hút sự chú ý của tôi. Sau đó tôi đã hỏi bà một vài câu và đã có thể đến thăm phòng thí nghiệm hệ thống điện nơi bà làm việc.
Ysak Semenovich Bruk khi đó đang ở độ tài năng nở rộ nhất (khi ấy ông 54 tuổi).
Sau hội nghị tôi còn gặp Bruk vài lần, làm thân với Matiukhin và Karsev nhung tôi không biết gì nhiều về họ ngoài những kiến thức về máy móc và những bài viết của họ.
Khi có ý định viết cuốn sách này, tôi vẫn chưa có tư liệu gì.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Georgy Pavlovich Lopato, một trong những người kế tục trường phái khoa học Bruk , khi biết tôi đang thu thập tài liệu cho cuốn sách đã cho tôi số điện thoại của Alecsandriri hiện đang sống ở Matxcova. Phải thừa nhận là tôi đã rất xúc động hồi hộp khi gọi điện, liệu bà còn nhớ không? bốn chục năm trước Tamara chỉ là một chuyên gia trẻ mới vào nghề. Còn giờ đây liệu bà có tiếp chuyện tôi không? Thực tế diễn ra hơn cả sự mong đợi: bà lập tức mời tôi lên Matxcova gặp những người nghiên cứu “máy tính Bruk” đầu tiên. Sau vài cuộc gặp gỡ bàn tròn tôi đã có đủ tư liệu về trường phái kho học của Y.S. Bruk. Những tư liệu chủ yếu tôi có được do những người này cung cấp: T.M. Alecsandriri (vợ của Matiukhin), Yu.V. Rogachev, người thay thế M.A. Karsev ở chức vụ giám đốc Viện tính toán (Matxcova), V.V. Belưnsky, cộng tác viên Viện viện máy điều khiển điện tử (Matxcova) do Bruk thành lập, A.B. Zankin, viện máy tự động.
Y.S Bruk chỉ muốn nhận nam giới vào làm ở phòng thí nghiêm. Tamara Minovna Alecsandriri là người phụ nữ duy nhất trong số những người nghiên cứu chế tạo máy M-1. Cái họ lạ lùng của Tamara Minovna đã giúp bà.
Cái họ này làm bà nhớ đến người cha, một người Hy lạp đã Nga hoá ở vùng Krasnoda. Sau khi sinh được hai năm, gia đình tan vỡ và cô gái được mẹ nuôi dạy và chuyển đến Matxcova sinh sống. Tamara tốt nghiệp trung học trước chiến tranh đồng thời tham gia một câu lạc bộ radio và có chuyên môn điện báo viên khi chưa đầy 17 tuổi (bà sinh ngày 26 tháng 9 năm 1924). Tất cả đang ở phía trước, nhưng chiến tranh bùng nổ. Bà tình nguyện vào quân đội. Những tháng đầu bà học nghiệp vụ vô tuyến điện ở gần Matxcova nhưng đến tháng 8 đã ở thành phố Sevastopol bị vây hãm. Bà giữ được liên lạc với hậu phương đến phút chót và rời thành phố cùng những chiến sỹ cuối cùng Sau đó bà học trường quân sự ở Kerch và chiến đấu ở bán đảo Taman. Khi bọn phát xít dồn các học viên quân sự đến bờ biển họ đã phá được vòng vây một cách thần kỳ. Chuyện về tinh thần chiến đấu dũng cảm của điện báo viên Tamaratrong những ngày tháng gian khổ đó đã được viết trên báo mặt trận. Những chiến sỹ còn lại của trung đoàn được điều chuyển về tập đoàn quân 62. Khi quân địch tiến đến gần Stalingrad, bộ phận của bà đóng ở đồi Mamaiev. Ngày 22 tháng 8 quân Hitle bắt đầu tấn công phá huỷ thành phố. Trước mắt bà những toà nhà đổ sụp cùng những đám mây khói bụi bốc cao. Vận may lại đến lần nữa, bà vẫn sống sót sau trận đánh vĩ đại trên sông Vonga.
Tháng 5 năm 1943 Tamara Alecsandriri được gọi về thủ đô và được huấn luyện thành một điện báo viên giỏi cho mặt trận. Và cô gái dũng cảm lại trải qua các trận chiến đấu ở chiến trường Ucraina, vượt qua sông Dniev, Visla, Oder và ở Berlin bà đã nhận bức điện cuối cùng thông báo việc đầu hàng không điều kiện của nước Đức Hitle.
Tháng 6 năm 1945 bà trở về Matxcova với huân chương Chiến tranh vệ quốc hạng hai và năm huy chương khác.
Cũng trong năm đó bà vào học ở Viện năng lượng Matxcova. Năm 1950 bà được đến phòng thí nghiệm của Bruk để làm đồ án tốt nghiệp. Về việc bà tham gia chế tạo máy M-1 tôi đã nói đến trước đây. Ngay khi còn là một cộng tác viên khoa học trẻ bà đã nghiên cứu và hiệu chỉnh bộ nhớ của máy tính điện tử M-2, sau đó bà làm nghiên cứu sinh và bảo vệ thành công luận án phó tiến sỹ.
Sự am hiểu tinh thông kỹ thuật máy tính đã giúp bà nhanh chóng chuyển sang làm chuyên gia về hệ thống điều khiển tự động. Khi chúng tôi gặp lại nhau, T.M. Alecsandriri đã là giáo sư phụ trách cán bộ hệ thống điều khiển tự động của Viện đường bộ Matxcova. Bà cũng giới thiệu cho tôi nhiều tư liệu về cuộc đời và sự nghiệp của chồng mình ( là Matiukhin - người dịch).
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Nikolai Yakolevich Matiukhin
Sau khi qua” trường“ của Bruk, N.Ya. Matiukhin đã trở thành một nhà bác học xuất sắc, đã tạo lập ra trường phái khoa học của mình.
Nikolai Yakolevich Matiukhin sinh năm 1927 ở Lenigrad. Lúc đó cha ông , Yakov Vasilievich làm thợ điện ở nhà máy, mẹ ông, Margarita Phedorovna làm nội trợ. Cha ông sinh năm 1880 trong một gia đình nông dân ở làng Gorodets quận Vưgonitsky tỉnh Briansk, trước cách mạng làm thợ điện trong một nhà máy ở Petrograd. Mẹ ông sinh năm 1895 ở thành phố Bobrov tỉnh Voronhet trong gia đình một người đưa thư của trường trung học, sau khi học xong trung học thì làm cô giáo dạy tiểu học.
Cha ông Yakov Vasilievich tham gia phong trào cách mạng, từ 1909 – 1910 là huyện uỷ viên của đảng Xã hội dân chủ Nga xứ Vưborgsky của Petrograd, đã từng kết bạn với Kalinin, làm điểm liên lạc của Dgiukasvili, Ordgionikize và nhiều đảng viên nổi tiếng khác của đảng XHDC Nga. Tất cả họ đều đã sử dụng căn nhà bí mật của ông. Sau cách mạng Matiukhin từ bỏ hoạt động chính trị và làm thợ điện. Năm 1932 Kalinin chuyển ông về Matxcova làm việc và được cấp một phòng trong nhà chính phủ ở phổ Ganovsky. Khi đó không ai biết được chuyện này sẽ đi đến đâu, họ mừng vì có chỗ ở tốt ở thủ đô.
Năm 1935 Matiukhin bắt đầu đi học. Ông học dễ dàng, vui lòng với những thành tích của cha mẹ. Mẹ ông bà Margarita Phedorovna là người có học đã dạy dỗ ông phát triển toàn diện.
Chủ nghĩa xét lại Stalin đã cắt đứt tuổi thơ hạnh phúc. Năm 1937 cha ông bị bắt và sau đó hoàn toàn mất tin tức (năm 1957 cha ông được phục hồi sau khi chết). Bị đuổi khỏi Matxcova, sau khi bán một số vật dụng mẹ ông mua căn phòng nhỏ trong một ngôi nhà gỗ ở làng Solssevo ngoại ô Matxcova. Trong chiến tranh (tháng 8 1941 ) gia đình Matiukhin sơ tán về thành phố Penza sống nhờ họ hàng.
Sau khi học xong lớp 10, năm 1944 Matiukhin vào học khoa kỹ thuật vô tuyến đại học năng lượng Matxcova. Ông học rất giỏi và đồng thời nghiên cứu khoa học từ năm thứ ba. Ông đã có được bằng sáng chế do phát minh ra hệ thống máy phát vô tuyến mới có hệ số có ích cao.
Tháng 2 năm 1950 ông tốt nghiệp loại giỏi và xin làm nghiên cứu sinh ở đại học năng lượng Matxcova ngành máy phát vô tuyến điện. Thật quá ngây thơ! Bị từ chối ông đến làm việc tại phòng thí nghiệm của Bruk và đã thực hiện xuất sắc vai trò lãnh đạo trong các công trình về máy tính điện tử M-1 và M-3.
Tôi đã rất muốn tìm được điều gì đó trong ký ức của chính Matiukhin về thời kỳ này. Lục giở tư liệu tôi tìm thấy tờ báo "Энергетик" của đại học năng lượng Matxcova số ra ngày23 tháng 10 năm 1976 kỷ niệm 25 năm bộ môn kỹ thuật tính toán. Tôi mừng hết cỡ khi thấy bài báo “Những bước đi đầu tiên” do chính N.Ya. Matiukhin viết, khi ấy ông đã là giáo sư, tiến sỹ khoa học kỹ thuật.
Ông viết: “Sau khi tốt nghiệp khoa vô tuyến điện đại học năng lượng Matxcova tôi thực sự bị lôi cuốn bới những công việc trong lĩnh vực phát sóng vô tuyến cực ngắn và không thể hình dung được bước ngoặt đột ngột đang đợi tôi sau khi tốt nghiệp đại học. Một tháng sau khi bảo vệ tốt nghiệp, ông hiệu phó Trursin gọi tôi lên và giới thiệu một người dáng thấp rất nhanh nhẹn và đầy nghị lực , người đó hỏi han rất kỹ về sở thích cũng như công việc của tôi. Cuối cùng ông mời tôi về làm một công việc hiện “đại” trong một viện của Viện Hàn lâm khoa học. Đó là viện sỹ thông tấn Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô Y.S. Bruk, người thầy và người lãnh đạo của tôi sau này.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Thời đó, trong mắt tôi Viện hàn lâm khoa học là một đỉnh cao vời vợi mà một người trần tục không thể với tới được, đơn giản để có mặt ở đó là điều không thể. Cũng xin nói thêm là thời đó việc phân công công tác rất cứng rắn, nhiều sinh viên Matxcova tốt nghiệp không được phân công về các viện nghiên cứu mà là về nhà máy, trong số đó có nhiều nhà máy ở xa thành phố.
Tôi đồng ý ngay không chút đắn đo dù chưa hình dung được công việc “hiện đại” đó là gì bởi vì bất kỳ công việc nào ở Viện Hàn lâm khoa học cũng trên cả tuyệt vời. Công việc đó là thế này: tôi được tham gia vào việc nghiên cứu chế tạo một trong những máy tính điện tử kỹ thuật số đầu tiên trong nước.
Lúc đó có 3 nhóm nghiên cứu hoàn toàn khác nhau, một nhóm của viện sỹ S.A. Lebedev, một nhóm của viện sỹ thông tấn Y.S. Bruk và một nhóm của Yu.Ya. Bazilevsky. Nhóm chúng tôi là nhóm ít người nhất, có lẽ đó là lý do chính buộc Bruk hướng mọi cố gắng của chúng tôi vào việc chế tạo máy tính điện tử cỡ nhỏ. Tất nhiên không một ai trong số tân binh hình dung được tính phức tạp của công việc, lúc đó Bruk chỉ nhặt nhạnh được không đầy chục sinh viên mới tốt nghiệp. Có lẽ vì thế chúng tôi tin rằng chúng tôi sẽ chế tạo được máy tính điện tử, mặc dù với trình độ kỹ thuật vô tuyến điện thời đó thì các chuyên gia có kinh nghiệm sẽ rất e ngại tính khả thi của ý tưởng này. Thật may là chúng tôi không có chút khái niệm nào về lý thuyết tin cậy, không biết rằng đèn điện tử và linh kiện vô tuyến thường hay hỏng nên chúng tôi bắt tay vào công việc không chút dao động.
Nhiệm vụ đầu tiên của tôi là lắp một bộ cộng ba lối vào dùng đèn điện tử hai cực 6X6. Ban đầu, bị lôi cuốn bởi số dư khi phối hợp giữa số 1 (đơn vị) và số 0 (số không) tôi lại bài giảng của O.A. Goriainova về giáo trình “Tự động hóa và cơ khí vô tuyến” có điều gì đó giống nhau, môn này chúng tôi vẫn coi là môn phụ so với các môn Định vị vô tuyến hay Kỹ thuật xung. Tôi vẫn lưu giữ bài giảng tất cả các môn bởi thời đó tài liệu kỹ thuật khá hiếm. Sau khi lục lọi các bài giảng và sử dụng trong báo cáo về quá trình giải phương trình đại số Bun tôi đã được Bruk khen ngợi.
Cánh thanh niên chúng tôi rất thích thú khi làm việc với Bruk. Ông trực tiếp hướng dẫn hoạt động của nhóm chúng tôi và động viên khích lệ chúng tôi rất nhiều. Rất hiếm khi chúng tôi nói chuyện trong phòng, thường thường buổi sáng ông đi xộc phòng chúng tôi và trao đổi công việc ngay tại chỗ. Bruk quyết định sử dụng rộng rãi linh kiên bán dẫn cho công viêc. Theo tôi đó là một trong những giải pháp chủ yếu quyết định thành công của chúng tôi, chế tạo được máy tính điện tử trong thời gian ngắn. Thời đó linh kiện bán dẫn trong công nghiệp chỉ là diode oxyt đồng cỡ nhỏ được sản xuất để dùng cho kỹ thuật đo lường.
Bruk đã hợp đồng sản xuất một loại diode đặc biêt có kích thước bằng điện trở thông thường và chúng tôi đã lắp các bộ mạch rồi tiếp theo là các khôi (bloc). Gần một năm sau thì máy đã “bắt đầu thở” (máy gồm vài trăm đèn điện tử và hàng nghìn diode bán dẫn). Khi bắt đầu phiên làm việc, việc điều khiển được thực hiện bằng máy điện thoại dã ngoại thông qua dây dẫn trực tiếp. Trong triển lãm thành tựu kinh tế quốc dân, khách thăm quan đã vây lấy mẫu máy chúng tôi đem trưng bày và họ đã nhận được kết quả tính toán được in ra.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Thực hiện việc chế tạo máy tính M-1 chúng tôi buộc phải biết rành rẽ nhiều vấn đề rất khác nhau - từ việc điều chỉnh điện áp cho máy phát điện một chiều dùng làm nguồn nuôi thứ cấp cho máy đến việc soạn ra hệ thống lệnh và chương trình cho những bài toán đầu tiên.
Ngay việc chọn hệ thống lệnh cũng là một việc không hề đơn giản với chúng tôi - thời đó hệ ba địa chỉ được công nhận rộng rãi và tự nhiên hơn cả, nó yêu cầu máy ghi và bộ nhớ có dung lượng đủ lớn. Khả năng hạn chế của chúng tôi đã thúc đẩy việc tìm kiếm những giải pháp tiết kiệm hơn.
Đôi khi trong ngõ cụt lại có những lối thoát tình cờ. Lúc đó Bruk mời nhà toán học trẻ Yu.A. Shreider đến làm việc. Shreider trong khi cùng chúng tôi xây dựng những nguyên tắc lập trình sơ đẳng đã hướng chúng tôi chú ý đến một điều là trong nhiều công thức tính gần đúng, kết quả phép tính sẽ trở thành một trong những toán tử cho bước tiếp theo. Từ đó đến hệ lệnh hai địa chỉ không còn xa. Đề xuất của chúng tôi được Bruk khen ngợi và sau máy M-1 chúng tôi được tiếp tục phát triển trên máy M-3. Đoạn tiếp theo của sự kiện đã đưa máy M-3 đến Minsk, ở đó đã xây dựng xong phần đầu tiên của nhà máy sản xuất máy tính mang tên S. Ordgionikidze. Ở đó đã xuất xưởng một lô nhỏ máy tính loại này trong điều kiện nửa thủ công, tiếp theo nhà máy đã sản xuất hàng loạt máy tính nhãn hiệu “Minsk” nổi tiếng.
Và thế là xong, còn bản gốc của dòng máy này được đưa vào căn phòng khiêm tốn của phòng thí nghiệm hệ thống điện của Viện năng lượng thuộc Viện Hàn lâm khoa học (chính xác là ở tầng hầm, nơi lần đầu tiên Bruk trình diễn giới thiệu “cậu bé” của chúng tôi cho viện sỹ Andronov).
Cuối cùng tôi muốn nhấn mạnh rằng tôi chỉ giới hạn trong những hồi ức của các thầy giáo và lãnh đạo của mình. Còn các cộng sự của tôi trong những năm tháng đó còn nhớ lại rất nhiều, những người đó nay đã trở thành những chuyên gia nổi tiếng trong lĩnh vực kỹ thuật máy tính. Trong khuôn khổ một bài báo nhỏ không thể kể ra đầy đủ những câu chuyện của họ”.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Năm 1957 Nikolai Yakovlevich Matiukhin chuyển sang làm việc ở Viện nghiên cứu khoa học tự động Bộ công nghiệp điện tử, ở đó ông tham gia vào việc chế tạo máy tính điện tử cho hệ thống phòng không , ông là tổng công trình sư của hàng loạt máy tính điện tử và thiết bị điều khiển công dụng đặc biêt. Chính ở đây tài năng và năng lực làm việc phi thường của ông đã được phát huy toàn diện.
Năm 1962 ông bảo vệ thành công luận án phó tiến sỹ và năm 1972 nhận hàm tiến sỹ khoa học kỹ thuật. Là một chuyên gia lớn về kỹ thuật máy tính, ông là một trong những người đặt nền móng để phát triển ngành chế tạo máy tính ở Liên Xô, năm 1979 ông được bầu là viện sỹ thông tấn Viện hàn lâm khoa học Liên Xô chuyên ngành “cơ học và quá trình điều khiển”. năm 1976 ông giành được Giải thưởng Nhà nước Liên Xô nhờ các công trình trong lĩnh vực hệ thống điều khiển. Ông đã kết hợp có hiệu quả công việc nghiên cứu khoa học với công việc sư phạm – ông từng là giáo sư bộ môn cơ bản Đại học vô tuyến điện và tự động hóa Matxcova.
Trong số những thành tích khoa học quan trọng nhất của Matiukhin về lý thuyết máy tính, nổi bật nhất là công trình nghiên cứu nguyên lý cấu trúc chế tạo máy tính.và các tổ hợp dùng cho hệ thống phức tạp tự động quản lý lãnh thổ (theo thời gian thực) và truyền số liệu trong đó.
Matiukhin còn là tổng công trình sư của nhiều máy và tổ hợp tính toán có ý nghĩa quốc phòng quan trọng. Dưới sự hướng dẫn của ông người ta đã nghiên cứu ra một loạt tổ hợp tính toán phức tạp thế hệ thứ hai và thứ ba, được sản xuất theo lối công nghiệp và khai thác có hiệu quả. Ví dụ một trong những tổ hợp như vậy được sản xuất và sử dụng hơn mười năm nhờ có những đặc tính kỹ thuật – sử dụng và đặc tính kiến trúc cao cho phép sử dụng có hiệu quả trong nhiều thiết bị phòng không cơ động và cố định khác nhau.
Trong giai đoạn 1968 – 1971 lần đầu tiên ở Liên Xô Matiukhin đã chế tạo những tổ hợp nhiều máy
Những tổ hợp nhiều máy tính điện tử do Matiukhin chế tạo lần đầu tiên ở Liên Xô trong giai đoạn 1968 – 1971 đã chứng tỏ hiệu suất cao để sử dụng trong các hệ thống mở. Việc phát triển hơn nữa các nguyên lý này trong thời kỳ 1972 – n1975 cho phép Matiukhin thành lập trung tâm chuyển số liệu dùng cho mạng lưới thông tin, đó cũng là công trình lớn trong nước đầu tiên trong lĩnh vực khoa hoc kỹ thuật phát triển như vũ bão những năm gần đây.
Ông đã viết gần trăm công trình khoa học (trong đó có 7 phát minh sáng chế). Năm 1980 ông được tặng thưởng huân chương Lao động Cờ đỏ bởi có thành tích cao trong lao động.
Vợ ông, bà Alecsandriri nhớ lai: “Trong cuộc sống riêng, với bạn bè, đồng sự và gia đình , Matiukhin thể hiên là một con người rất đôn hậu, khiêm tốn, cẩn thận chu đáo. Tính ông dễ xúc động và lôi cuốn mọi người, biết khuyến khích mọi người xung quanh bằng những ý tưởng của mình.
Thể thao nghiệp dư là thứ mà ông thích trong những lúc rỗi rãi. Mùa hè, nghỉ phép là những chuyến đi thuyền dọc theo các con sông miền trung nước Nga, chúng tôi đã đã có các chuyến đi theo các con sông của Ural và các tỉnh Kalinin, Vologda, v.v… Đôi khi chúng tôi cũng đi du lịch bằng ô tô hay xe đạp. Mùa đông ông thích trượt tuyết. Dù Matiukhin đi trượt hơi muộn khi ông chừng 40 tuổi nhưng ông cũng đạt thứ hạng khá trong làng nghiệp dư.
Gia đình tôi luôn luôn rất hòa thuận, cả cha mẹ và con cái cùng có nhiều sơ thích chung trong cũng như ngoài công việc. Con trai chúng tôi – Boris tốt nghiệp Đại học năng lượng Matxcova ngành kỹ thuật máy tính, bảo vệ luận án phó tiến sỹ về những vấn đề tự động tổng hợp các thử nghiệm năm 1981. Con gái - Ekaterina tốt nghiệp ngành vô tuyến điện tử, bảo vệ luận án phó tiến sỹ năm 1989 về lĩnh vực kỹ thuật vi xử lý”
Tamara Minovna Alecsandriri đau đớn chịu đựng cái chết của chồng vào ngày 4 - 3 – 1984 và mãi mãi lưu giữ những kỷ niệm về một con người yêu dấu.
Tôi chân thành cảm ơn T.M. Alecsandriri và các đồng nghiệp của bà đã giúp tôi chuẩn bị tư liệu cho cuốn sách này.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Bí mật những năm sau chiến tranh.
Những tài liệu (trước đây là mật) về các công trình nghiên cứu được tiến hành ở viện nghiên cứu tự động hoá dưới sự hướng dẫn của N.Ya. Matiukhin được A.V. Zalkin chuyển cho tác giả (cuốn sách).
“Năm 1957 chúng tôi quyết định chuyển vào Viện nghiên cứu khoa học tự động hoá của Bộ công nghiệp điện tử để nghiên cứu phương án xô viết của hệ thống phòng không Mỹ. Chúng tôi – đó là Matiukhin trưởng nhóm, Zalkin, Rosnhitsky, Shurov.
Viện này được thành lập năm 1956, G.L.Shorin là giám đốc và tổng công trình sư thiết kế hệ thống phòng không nói trên. Năm 1958 nhóm chúng tôi bắt tay dựng mô hình hệ thống “Trái đất”.
Trong hệ thống “Trái đất” tất cả bắt đầu từ máy điện báo. Thông tin về “mục tiêu di động” trong mạng toạ độ của hệ thống phòng không được truyền theo mạng lưới điện báo. Trong khi làm việc, nhân viên điện báo sẽ truyền chúng cho người vận hành trạm quản lý kỹ thuật số, những người này sẽ mã hoá các số liệu rời rạc. Số liệu từ trạm quản lý được chuyển đến thiết bị xử lý và cho ra kết quả là hướng di chuyển của mục tiêu trong hệ toạ độ vuông góc. Số liệu cuối cùng được lưu giữ trên trống từ đóng vai trò một bộ đệm. Từ trống từ, số liệu được đưa vào máy tính điện tử để xử lý lần thứ hai và đưa vào vị trí công tác là một ống phóng tia điện tử đặc biệt. Các chữ cái, chữ số và các đại lượng logic được tái hiện bằng phương pháp giấu tia.
Toàn bộ mô hình được hoàn thành trong thời gian cực ngắn và hội đồng quốc gia cũng kết thúc công việc trong quý 2 năm 1960.Đánh giá cuối cùng là kém do kích thước lớn và thiếu tin cậy ở những phần dùng đèn điện tử. Từ đó đã có quyết định cấm hoàn toàn việc sử dụng đèn điện tử trong những nghiên cứu tiếp theo của chúng tôi.
Nhắc đến mô hình “Trái đất” là để làm nổi bật những thành tựu tiếp theo của chúng tôi. Trải qua 15 năm, Viện đã tạo ra một mạng lưới toàn cầu bao gồm hơn 20 trung tâm kết nối thông tin. Mạng lưới này đảm bảo trao đổi thông tin liên tục quanh năm trong hệ thống phòng không.
Việc nghiên cứu chế tạo máy tính điện tử bán dẫn đầu tiên trong nước “Tetiva” dùng cho mạng lưới này được tiến hành dựa trên mô hình mẫu năm 1960. “Tetiva” là máy tính trong nước đầu tiên có sử dụng vi chương trình lưu ở ma trận DZU trong bộ phận điều khiển. Sau đó điều khiển vi chương trình được áp dụng trong máy tính điện tử NAIRI (1964), máy tính MIR và EC-1020.
Bộ phận số học của máy “Tetiva chỉ dùng mã thuật toán trực tiếp. Bộ phận số học đó nổi tiếng vì đắt nhưng nhanh nhất và có khả năng tự kiểm tra.
Chương trình của “Tetiva” được lưu giữ trong DZU. Điều đó đảm bảo cho nói chạy trơn tru không trục trăc. Việc sản xuất máy “Tetiva” do nhà máy ở Minsk thực hiện. Năm 1962 đã có 8 máy tính được lắp đặt ở nơi sử dụng. Việc đưa thông tin vào “Tetiva” trước tiên được thực hiện nhờ các nút bấm “Knupfel” để loại những đặc tính tình trạng - toạ độ ban đầu của đối tượng khỏi màn ảnh ống tia điện tử. Chương trình trong máy tính điện tử bảo đảm theo dõi việc này nửa tự động.
(còn tiếp)

[Thao vietnam]

(tiếp theo)
Để đảm bảo hệ thống phòng không làm việc ổn định suốt ngày đêm chúng tôi đã dùng hai máy “Tetiva”, khi có hỏng hóc trong hệ thống, máy tính sẽ tự chuyển đổi.
Tổ hợp đã làm việc không ngưng nghỉ suốt hơn 30 năm, thậm chí đã “phát hiện” chuyến bay của Rust năm 1986… (sự kiện này có thể tìm hiểu thêm ở đây: http://www.nuocnga.net/default.aspx?...532&CateID=227 – ND)
Trong khi chưa khai thác hết hệ thống phòng không dựa trên máy tính “Tetiva” thì chúng tôi đã ráo riết nghiên cứu mô hình máy tính đầu tiên có thể vận chuyển được ЭВМ 5Э63 và 5Э63.1. Năm 1967 máy tính đã được sản xuất hàng loạt sau khi thử nghiệm có kết quả ở Kpustinui Yaro (bãi thử quân sự gần Astrakhan) Năm 1967 bắt đầu nghiên cứu máy tính điện tử loại tương tự như EC theo từng khối chức năng. Máy tính 5Э76 đầu tiên là tổ hợp của 6 máy tính điện tử.
Năm 1969 bắt đầu nghiên cứu tổ hợp giám sát quy mô “toàn cầu” - từ bbờ biển Baltich đến bờ biển Thái bình dương. Nhiệm vụ chính của nó là đảm bảo liên lạc và làm việc suốt ngày đêm ở chế độ tự động. Trong hệ thống cũng có chỗ cho người vận hành và thực hiện liên kết “người – máy” nhưng không nhất thiết con người phải có mặt.
Do diện tích lắp đặt có hạn và những yêu cầu độ tin cậy nên người ta chọn hệ thống giám sát kép gồm 2 máy . Tổ hợp mới có tên là 65c180. Trong thời kỳ 1972 – 1992 có tất cả32 tổ hợp 65c180 được sản xuất. Tất cả các loại máy tính và tổ hợp kể trên được do các cộng sự chế tạo dưới sự hướng dẫn trực tiếp của N.Ya. Matiukhin, những người đó là V.P. Kharitonov, A.V. Tamoshinsky, A.L. Zalkin, G.S. Vilưpansky, G.G. Karpov, Yu.S. Bravưi, V.A. Lushekin, L.A. Shifrina, V.A. Biriukov. Nay chuyện đó đã là lịch sử.
Dường như sau những con số khiêm tốn đó là công lao to lớn của Matiukhin, của các cộng sự của ông, của các nhà máy sản xuất máy tính, của các cơ quan nghiên cứu chế tạo và duy tu bảo dưỡng hệ thống phòng không.
(còn tiếp)