Hồ Quý Ly – nhân vật lịch sử đặc biệt

[Phanhoamay]

Theo cuốn “Họ Hồ trong cộng đồng dân tộc Việt nam” của Hồ Sỹ Giàng thì họ Hồ đã có ở Việt nam hơn 1000 năm, nay đã đến đời thứ 38.

Ông tổ họ Hồ ở Việt Nam là Hồ Hưng Dật, đỗ trạng nguyên xong thì được chính quyền phong kiến Trung hoa cử sang làm Diễn Châu Thái thú đời Hậu Hán (907-960). Hồ Hưng Dật sang Giao Châu trong khoảng 947-951. Làm quan một thời gian ngắn, ông lui về làm trại chủ ở Hương Bào Đột, nay thuộc xã Quỳnh Lâm, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.

Hồ Hưng Dật là quan đồng liêu với Đinh Công Trứ (thân sinh Đinh Bộ Lĩnh). Ông làm Diễn Châu Thái thú còn Đinh Công Trứ làm thứ sử Hoan Châu.

Khi Đinh Bộ Lĩnh dấy quân dẹp các sứ quân có đến gặp ông, thăm dò ý kiến. Ông góp ý về kế sách thống nhất các sứ quân, nhưng từ chối tham gia chính quyền, rút kiếm thề: “ Vạn đại vi dân” nghĩa là vạn đời vì dân hay vạn đời làm dân.

Giòng họ Hồ sau này nhiều thế hệ đều có người nổi tiếng, đỗ đạt cao. Nhiều người là danh nhân trong các lĩnh vực văn hoá, quân sự và chính trị.

Trong đó đặc biệt có Hồ Quý Ly, Quang Trung Nguyễn Huệ, nữ sỹ Hồ Xuân Hương và… một người nữa mà ai cũng biết!

Nguyễn Huệ tên thật là Hồ Thơm, hậu duệ nhánh Hồ Phi.

Hồ Xuân Hương thì quá nổi tiếng rồi, tôi chỉ xin nói về Hồ Quý Ly:

Hồ Quý Ly là cháu đời thứ 16 của Hồ Hưng Dật. Ông tổ bốn đời của Hồ Quý Ly là Hồ Liêm làm con nuôi cho Tuyên phủ sứ Thanh Hoá là Lê Huấn nên đổi thành Lê Liêm. Sau này Lê Quý Ly lấy lại họ Hồ là Hồ Quý Ly (1336-1407)

Quý Ly có hai bà cô đều được vua Trần Minh Tông tuyển vào cung. Một bà là Hoàng phi Minh Từ sinh ra vua Trần Nghệ Tông, một bà là Hoàng phi Đôn Từ, sinh ra vua Trần Duệ Tông. Nhờ có tài năng và họ ngoại thân tín, Quý Ly được Nghệ Tông gả em gái là công chúa Huy Ninh và giữ chức Tể tướng. Con gái trưởng của Quý Ly là vợ vua Trần Thuận Tông.

Nhà Trần suy yếu, các vua hoang dâm vô độ, quý tộc sa đọa, nịnh thần hoành hành, nhân dân đói khổ loạn ly. Hồ Quý Ly cướp ngôi, tiến hành nhiều cái cách mạnh mẽ trên các mặt quân dự, chính trị, văn hóa và kinh tế, ví dụ:

- Năm 1392: Làm sách “Minh đạo” đề cao Chu công là tiên thánh, xếp Khổng tử là tiên sư, phê phán Nho gia, tấn công hệ tư tưởng Tống Nho.
- Năm 1395: Dịch sách “Vô Dật" trong sách Thượng thư ra chữ nôm để giảng dạy
- Năm 1396: Dịch Kinh Thư bằng hình thức Thi Nghĩa
- Định lại việc thi cử
- Phát hành tiền giấy “Hội sao”, bỏ việc lưu hành tiền đồng
- Năm 1396: Sa thải tăng đạo. Ai muốn xuất gia đi tu phải qua một kỳ thi.
- Mở thêm các trường học
- Dời đô về Tây Giai (Vĩnh Lộc, Thanh Hoá)
- Ban hành lệnh hạn danh điền: quy định mức ruộng tối đa cho các đối tượng trong xã hội
- Năm 1400 tổ chức thi Thái học sinh, lấy 20 người, trong đó có Nguyễn Trãi
Ban hành thuế thuyền buôn
- Năm 1402: Đặt ngạch thuế đinh
- Năm 1404: Định lệ thi Hương
- Năm 1405: Tổ chức kỳ thi ở Bộ Lễ, lấy 170 người, Hồ Ngạn Thần đỗ đầu.

Ngày nay nhiều nhà sử học đánh giá cao mặt tích cực của Hồ Quý Ly, cho ông là một nhà cải cách táo bạo và hiếm có trong lịch sử Việt Nam nhằm hai mục đích: tăng cường chế độ tập quyền, giải quyết mâu thuẫn kinh tế xã hội, giải phóng sức sản xuất.

Tiếc thay, công việc mới khởi đầu thì Minh Thành Tổ đã phát binh xâm lược. Cuộc kháng chiến kéo dài nửa năm thì cha con nhà họ Hồ bị bị giặc bắt ở núi Cao Vọng (huyện Kỳ Anh, Hà Tĩnh) và đem đày ở Quảng Tây.

Cháu 11 đời của Hồ Quý Ly là Hồ Minh Đạo đậu tiến sỹ (Trung hoa) làm bố chánh tỉnh Triết Giang. Cháu 7 đời của Hồ Minh Đạo là Hồ Hán Dân đậu cử nhân niên hiệu Quang Tự, năm Tân Hợi 1911 làm phủ đạo nguyên soái, năm 1928 làm Lập pháp viện trưởng, uỷ viên trong Chính phủ Trung hoa dân quốc. Ông Dân đã từng giúp đỡ các nhà cách mạng Việt nam tại Trung quốc, tổ chức đưa thi hài liệt sỹ Phạm Hồng Thái vào nghĩa trang Hoàng Hoa Cương…

Ghi thêm: Hồ Nguyên Trừng là con trưởng của Hồ Quý Ly, nhưng Hồ Quý Ly lập con thứ là Hồ Hán Thương làm người kế vị. Hồ Nguyên Trừng không bất mãn, một lòng phục vụ tận tụy.

Hồ Nguyên Trừng là nhà sáng chế vũ khí. Súng “thần công” là do ông nghiên cứu chế tạo vào thời điểm thế giới đang thai nghén về súng đại bác.

Quân Minh bắt được người chế súng và nhiều khẩu thần công. Sau này quân Minh mỗi lần làm lễ tế súng thần công đều phải tế Hồ Nguyên Trừng.