Đôi điều về Gulag

[danngoc]

Trong trại, các cựu du kích tự giác giúp đỡ lẫn nhau và trông nom những người mới đến. Adam Galinski, một người Ba Lan từng chiến đấu cùng Đội quân Quê hương Ba Lan chống Xô viết, cả trong lẫn sau chiến tranh, đã viết rằng: “Chúng tôi đặc biệt chăm sóc những thanh niên trong Đội quân Quê hương và giúp họ giữ vững tinh thần, điều quan trọng nhất giữa bầu không khí dễ gây thoái hóa đạo đức tác động lên nhiều nhóm dân tộc khác nhau bị giam tại Vorkuta”. (Hoover, Adam Galinski Collection)

Trong những năm về sau, khi cần có nhiều quyền lực hơn để ảnh hưởng tới việc điều hành quản lý trong trại, người Ba Lan, Baltic và Ukraina – cũng như người Gruzia, Armenia và Chesnia – cũng lập ra các đội lao động riêng chỉ toàn người cùng xứ sở, ngủ trong các lán riêng cho người cùng xứ sở và tổ chức kỷ niệm các ngày lễ dân tộc. Trong một số thời kỳ, những nhóm đầy uy thế này có hợp tác chung với nhau. Nhà văn Ba Lan Aleksander Wat đã viết rằng người Ukraina và Ba Lan, những kẻ thù quyết liệt của nhau thời chiến tranh với các hoạt động du kích giành giật nhau từng tấc đất miền Tây Ukraina, nay liên kết với nhau trong nhà tù Liên Xô “vừa dè chừng nhưng cũng vừa giữ uy tín với nhau chưa bao giờ sai hẹn. ‘Chúng ta là kẻ thù, nhưng không phải tại đây’ ”. (Wat, tr. 147)

Trong vài thời điểm khác, những nhóm dân tộc này lại vừa kèn cựa nhau, vừa kèn cựa với người Nga. Lyudmila Khachatryan, bản thân bà bị bắt vì yêu một người lính Nam Tư, đã nhớ lại rằng người Ukraina trong trại bà từ chối không chịu làm việc chung với người Nga. (Khachatryan, qua phỏng vấn với tác giả) Một người từng chứng kiến khác cũng viết lại rằng các nhóm dân tộc chống đối “có đặc điểm là một mặt thì thù ghét chế độ, mặt khác cũng rất thù ghét người Nga”. Edward Buca nhớ rằng có một kiểu thù ghét còn phổ biến hơn – “Hiếm khi một tù chịu giúp bất cứ thứ gì cho một người thuộc quốc tịch khác” (Buca, tr. 122) – mặc dù Pavel Negretov, ở Vorkuta cùng thời với Buca, cảm thấy rằng hầu hết các quốc tịch đều sống hòa thuận với nhau, trừ khi họ vướng phải “sự khiêu khích” của ban quản lý: “bọn họ cố gắng, thông qua đám chỉ điểm của mình... khiến chúng tôi cãi cọ với nhau”. (Negretov, qua phỏng vấn với tác giả)

[danngoc]

Vào cuối thập niên 1940, khi các nhóm sắc tộc khác nhau thay thế trách nhiệm của bọn tội phạm để làm cảnh sát giữ trật tự trong trại, đôi lúc họ có đánh lẫn nhau để tranh giành quyền lực. Marlen Korallov nhớ lại rằng “bọn họ bắt đầu đánh nhau giành quyền lực, và có quyền lực nghĩa là rất có lợi: lấy ví dụ, ai làm chủ được nhà ăn sẽ rất sướng bởi đầu bếp phải làm việc trực tiếp vì ông chủ đó”. Theo Korallov, sự cân bằng giữa các nhóm tù lúc đó là hết sức mong manh, có thể dễ dàng bị đảo ngược vì một chuyến tàu vận chuyển mới tới. Lấy ví dụ, khi một nhóm người Chesnia tới lagpunkt của ông, họ tiến vào lán và “ném tất cả đồ đạc tầng giường dưới xuống sàn” trong trại đó tầng giường dưới là tầng của đám “quý tộc” – và thay vào bằng các vật dụng của riêng họ”. (Korallov, qua phỏng vấn với tác giả)

Leonid Sitko, một tù từng trải qua trại tù binh Quốc xã nhưng bị bắt lại ngay sau khi trở về Nga, đã chứng kiến một trận chiến khốc liệt hơn nhiều giữa người Chesnia, người Nga và người Ukraina vào cuối thập niên 1940. Chuyện cãi cọ bắt đầu bằng một tranh luận riêng tư giữa mấy tay đội trưởng và dần dần leo thang: “nó biến thành cuộc chiến tranh, chiến tranh toàn diện”. Đám Chesnia sắp xếp một cuộc tấn công vào lán người Nga, kết quả là nhiều người bị thương. Sau đó, tất cả những tay đầu sỏ đều bị tống vào khám phạt. Mặc dù các tranh luận chỉ có ảnh hưởng bên trong trại, chúng vốn bắt nguồn sâu xa từ vấn đề dân tộc, Sitko giải thích: “Người Baltic và Ukraina xem người Xôviết và Nga là một và cùng giống nhau. Mặc dù có rất nhiều người Nga trong trại, điều đó không cản họ cho rằng người Nga là bọn chiếm đóng và trộm cướp”.

[danngoc]

Bản thân Sitko có lần vào giữa đêm bị một nhóm người Tây Ukraina tiến lại gần:

“Tên mày nghe có vẻ Ukraina”, chúng nói với tôi. “Mày là thằng nào, phản bội phải không?”

Tôi giải thích với chúng rằng mình lớn lên ở Bắc Kavkaz, trong một gia đình nói tiếng Nga, và rằng tôi không biết tại sao tôi lại mang họ Ukraina. Chúng ngồi một lát rồi bỏ đi. Hẳn chúng đã có thể giết chết tôi – chúng có đem theo một con dao. (Sitko, qua phỏng vấn với tác giả)

Một tù nữ, người trái lại đã nhớ rằng sự khác biệt về dân tộc “không phải là chuyện to tát”, cũng đùa rằng điều đó đúng với mọi người ngoại trừ đám Ukraina, những kẻ đơn giản là “thù ghét tất cả”. (Purizhinskaya, qua phỏng vấn với tác giả)

[danngoc]

Mặc dù nghe có vẻ thừa, trong hầu hết các trại không có băng nhóm riêng của người Nga, nhóm dân tộc chiếm số đông quyết định trong trại, theo như thống kê của chính Gulag trong suốt quá trình tồn tại của cơ quan này. (GARF, 9414/1/206 - thống kê quốc tịch năm 1954) Đúng là người Nga có gắn bó với nhau theo thành phố hay địa phương nơi họ tới. Người Muscovite đi tìm người Muscovite, người Leningrad tìm người Leningrad, v.v. Vladimir Petrov có lần được giúp bởi một bác sĩ, người đã lên tiếng hỏi ông:

“Trước đây cậu ở đâu?”

“Là sinh viên ở Leningrad”.

”A! Vậy cậu là đồng hương với tớ - hay quá”, anh bác sĩ nói, tay vỗ vỗ vai tôi. (V. Petrov, tr. 119-137)

Thông thường thì đám Muscovite đặc biệt mạnh mẽ và có tổ chức. Leonid Trus, bị bắt khi còn là sinh viên, đã nhớ lại những người Muscovite lâu năm trong trại mình lập ra một mạng lưới chặt chẽ đã gạt ông ra ngoài. Thậm chí trong một dịp, khi muốn mượn một cuốn sách từ thư viện trại, ông đã phải trước hết là thuyết phục người thủ thư, một thành viên của nhóm trên, rằng ông đáng được nhóm tin cậy. (Trus, qua phỏng vấn với tác giả)

[danngoc]

Tuy nhiên, thông thường hơn là các liên hệ như vậy khá yếu ớt, chỉ cung cấp cho tù không gì hơn là những người còn nhớ con phố mà họ từng sống hay biết về ngôi trường họ từng đi học. Trong khi các nhóm dân tộc khác lập ra cả một mạng lưới hỗ trợ hoàn chỉnh, tìm kiếm chỗ ở trong lán cho người mới đến, giúp họ kiếm công việc dễ thở hơn, thì người Nga lại không làm được. Ariadna Efron viết lại rằng khi tới Turukhansk, nơi bà bị đày cùng các tù khác khi bản án trại của bà kết thúc, đoàn tàu của bà gặp một nhóm lưu đày đã định cư tại đây:

Một người Do Thái kéo đám phụ nữ Do Thái vào nhóm mình, cho họ bánh mì, giải thích cho họ cách xử sự và cái gì phải làm. Sau đó nhóm phụ nữ Gruzia gặp được một người Gruzia – và, sau một chốc, chỉ còn lại mình người Nga chúng tôi, có lẽ khoảng mười tới mười lăm người. Không ai tới gặp chúng tôi, mời chúng tôi bánh mì hay cho chúng tôi bất cứ lời khuyên nào. (Federolf, tr. 234)

Đã vậy, lại còn có một số phân biệt trong đám tù người Nga – sự phân biệt căn cứ theo lý tưởng hơn là theo sắc tộc. Nina Gagen-Torn viết rằng “phần đông cơ bản phụ nữ trong trại hiểu rằng số phận và sự đau khổ của mình là một điều bất hạnh ngẫu nhiên và không cố tìm hiểu nguyên nhân”. Tuy nhiên, đối với những người “tự tìm cho mình một cách giải thích cho những gì đã và đang xảy ra và tin vào đó thì mọi chuyện trở nên dễ dàng hơn”. (Gagen-Torn, tr. 205) Chủ yếu những người tìm thấy lời giải thích là đám người cộng sản: đó là những tù tiếp tục giữ được sự ngây thơ của mình, tiếp tục thừa nhận trung thành với đất nước Liên Xô, và tiếp tục tin, bất chấp mọi bằng chứng, rằng những người khác là kẻ thù thực sự và cần phải tránh xa. Anna Andreeva nhớ lại rằng người cộng sản đi tìm kiếm đồng chí: “Họ tìm thấy và gắn bó với nhau, họ là những người Xôviết trong sạch và cho rằng mọi người khác đều là tội phạm”. (Andreeva, qua phỏng vấn với tác giả) Susanna Pechora kể lại cảnh bắt gặp họ lúc tới Minlag đầu những năm 1950, “đang ngồi trong một góc phòng và nói với nhau: ’Chúng ta là những người Xôviết trung thực, hoan hô Stalin, chúng ta vô tội và đất nước sẽ giải phóng chúng ta khỏi sống cùng tất cả đám kẻ thù này’ ”. (Pechora, qua phỏng vấn với tác giả)

[danngoc]

Cả Pechora lẫn Irena Arginskaya, một tù ở Kengir cùng thời gian đó, đều nhớ lại rằng hầu hết thành viên các nhóm như vậy đều thuộc tầng lớp Đảng viên cao cấp bị bắt những năm 1937 và 1938. Hầu hết đều lớn tuổi; Arginskaya nhớ rằng họ thường tụ tập trong trại tù tàn tật, nơi vẫn còn nhiều người bị bắt trong các thời kỳ trước đó. Anna Larina, vợ của nhà lãnh đạo Xôviết Nikolai Bukharin, là một trong những người bị bắt thời kỳ đó ban đầu vẫn còn trung thành với Cách Mạng. Khi còn ở trong nhà tù, bà đã viết một bài thơ chào mừng lễ kỷ niệm Cách Mạng Tháng Mười:

Mặc dù phải ngồi sau song sắt này,
Gặm nhấm nỗi đau đớn cảnh đọa đày
Tôi vẫn vui mừng kỷ niệm Ngày lễ
Đến cùng tổ quốc hạnh phúc của tôi.
Hôm nay tôi tìm được niềm tin mới
Tôi như được tái sinh và sẽ sống,
Sẽ lại rảo bước cùng Đoàn Komsomol
Vai chung vai dọc trên Quảng trường Đỏ!

Về sau, Larina xem bài thơ này “như cơn mê đắm của một người điên”. Nhưng vào lúc ấy, bà ngâm nó cho các bà vợ của những nhà lão thành Bolshevik khác, rồi “họ cảm động đến ứa lệ và vỗ tay hoan hô”. (Larina, tr. 159)

[danngoc]

Solzhenitsyn dành hẳn một chương của Quần đảo Gulag cho những người cộng sản, những người mà ông quy kết một cách không độ lượng cho lắm là đám “những nhà tư tưởng tốt bụng viển vông”. Ông lấy làm lạ trước khả năng họ thậm chí có thể thanh minh cho việc mình bị bắt, tra tấn và tống giam, tùy hoàn cảnh, là do “hoạt động vô cùng xảo quyệt của các cơ quan tình báo nước ngoài” hay do “sự phá hoại trên một quy mô khổng lồ” hay là “một âm mưu của bọn NKVD địa phương” hay do “sự phản bội”. Một số đi đến một cách giải thích thậm chí còn trịch thượng hơn nữa: “Những sự đàn áp này là một tất yếu lịch sử cần thiết để giúp xã hội chúng ta phát triển”. (Solzhenitsyn, Quần đảo Gulag, tập II, tr. 330)

Về sau, một số những con người trung thành ấy cũng có viết hồi ký, được chế độ Xôviết vui lòng cho xuất bản. Ví dụ như cuốn tiểu thuyết ngắn của Boris Dyakov, Câu chuyện của người sống sót, đã được xuất bản năm 1964 trên tạp chí Oktyabr, cùng với lời giới thiệu sau: “Sức mạnh trong câu chuyện của Dyakov nằm ở thực tế rằng nó viết về những con người Xô viết chân chính, viết về những người cộng sản trung thực. Trong điều kiện khó khăn, họ không bao giờ để mất nhân tính của mình, họ trung thành với lý tưởng của Đảng, họ cống hiến tất cả cho Tổ quốc”. Một trong những anh hùng của Dyakov, Todorsky, kể lại mình đã giúp một trung úy NKVD viết bài diễn văn về lịch sử Đảng như thế nào. Trong một lần khác, anh này nói với viên sĩ quan an ninh của trại, thiếu tá Yakovlev, rằng mặc dù mình bị kết án oan, anh vẫn tin mình là một người cộng sản chân chính: “Tôi không phạm tội chống lại chính quyền Xôviết. Do đó, tôi đã và vẫn là một người cộng sản”. Viên thiếu tá khuyên anh nên giữ im lặng về việc này: “Sao lại phải la lớn về chuyện này? Anh tưởng mọi người trong trại thích dân cộng sản lắm à?” (Dyakov, tr. 60-67)

[danngoc]

Thực sự bọn họ đúng là không được ưa: những người cộng sản công khai thường bị nghi ngờ là làm việc, hoặc bí mặt hoặc không, cho chính quyền trại. Khi viết về Dyakov, Solzhenitsyn đã nhấn mạnh rằng hồi ký của ông này hóa ra đã lờ đi một số chuyện. “Để đổi lấy cái gì”, ông hỏi, mà viên sĩ quan an ninh Sokovikov đã đồng ý bí mật gửi bức thư của Dyakov cho ông ta, vượt qua kiểm duyệt trong trại? “Thứ tình bạn đó – xuất phát từ đâu vậy?” (Solzhenitsyn, Quần đảo Gulag, tập II, tr. 351-352) Trong thực tế, hồ sơ lưu trữ hiện nay cho thấy Dyakov là một nhân viên công an mật trong suốt cuộc đời mình – mật danh “Chim gõ kiến” – và rằng ông ta đã tiếp tục làm chỉ điểm trong trại. (Shentalinsky, tr. 163-165)

Nhóm duy nhất có được niềm tin tuyệt đối vượt trên những người cộng sản là các tín đồ Chính thống, cũng như tín đồ của các giáo phái Tin Lành Nga cũng là đối tượng của sự ngược đãi chính trị: phái Tẩy Lễ, phái Nhân chứng của Jehovah, cùng các biến thể của chúng ở Nga. Họ có mặt đặc biệt mạnh mẽ trong các trại của nữ, nơi họ được gọi một cách phổ thông là monashki, tức là “các xơ”. Cuối thập niên 1940, trong trại nữ ở Mordovia, Anna Andreeva nhớ rằng “phần lớn tù đều là tín đồ”, đã tự tổ chức sao cho “vào các ngày lễ thì người Kitô giáo làm lễ cho Chính thống giáo và ngược lại”. (Andreeva, qua phỏng vấn với tác giả)

[danngoc]

Như đã lưu ý ở trên, một số những giáo phái đó từ chối cộng tác bằng bất cứ hình thức nào với bọn quỷ dữ Xôviết, không chịu làm việc hay ký bất cứ giấy tờ chính thức nào. Gagen-Torn kể lại một nữ tín đồ được thả vì bị bệnh, nhưng đã từ chối rời trại. “Ta không công nhận chính quyền các người”, bà ta nói với người lính gác đưa ra đề nghị cho bà mọi giấy tờ cần thiết và đưa bà về nhà. “Quyền lực của các người là bất hợp pháp, sự phản Chúa nằm trên giấy phép của các người... Nếu ta được tự do, các người sẽ lại bắt ta. Không có bất cứ lý do gì để rời khỏi đây”. (Gagen-Torn, tr. 208) Aino Kuusinen ở chung trại với một nhóm tù nữ từ chối mặc quần áo có đánh số, và vì thế mà “thay vào đó số tù được đóng dấu ngay trên da trần của họ”, và họ bị buộc phải tham gia điểm danh buổi sáng và buổi chiều trong trạng thái trần như nhộng. (Kuusinen, tr. 202)

Solzhenitsyn kể lại câu chuyện, được nhắc lại dưới nhiều hình thức bởi những người khác, về một nhóm tín đồ giáo phái bị đưa tới Solovetsky năm 1930. Họ từ chối bất cứ thứ gì của “bọn phản Chúa”, từ chối cầm hộ chiếu và tiền Liên Xô. Để trừng phạt, họ bị đưa tới một hòn đảo nhỏ thuộc quần đảo Solovetsky, nơi họ được cho biết sẽ chỉ được nhận thức ăn nếu đồng ý ký nhận chuyện này. Họ đã từ chối. Trong vòng hai tháng tất cả đều chết đói. Chuyến tàu kế tiếp tới đảo, một nhân chứng kể lại, “chỉ tìm thấy những xác chết đã bị lũ chim rỉa bới”. (Solzhenitsyn, Quần đảo Gulag, tập II, tr. 65-66)

[danngoc]

Thậm chí những tín đồ giáo phái đồng ý làm việc cũng không chịu sống chung với các tù khác, và đôi khi còn từ chối nói chuyện với họ. Họ tụ tập với nhau trong một lán, giữ hoàn toàn im lặng, hoặc cầu nguyện và lầm nhầm hát bài thánh ca của mình vào giờ giấc định sẵn:

Tôi ngồi sau chấn song nhà tù
Lòng thầm nhớ hình ảnh Chúa Kitô
Khiêm nhường từ tốn vác Thập giá nặng trĩu
Cùng sự ăn năn, lên núi Golgotha. (Ulyanovskaya và Ulyanovskaya, tr. 300)

Các tín đồ quyết liệt hơn có khuynh hướng truyền các cảm xúc lẫn lộn lên một bộ phận của cộng đồng tù. Arginskaya, một tù thế tục đầy kiên quyết, đã đùa mà nhớ lại rằng “tất cả chúng tôi đều không ưa họ”, đặc biệt là những người vì lý do tôn giáo đã từ chối tắm rửa. (Arginskaya, qua phỏng vấn với tác giả) Gagen-Torn nhớ rằng các tù khác đã than phiền về những người từ chối làm việc: “Chúng tôi làm còn họ thì không! Vậy mà họ cũng vẫn có bánh mì!” (Gagen-Torn, tr. 208)

Nhưng trong một khía cạnh nào đó, những đàn ông và phụ nữ tới khu trại mới mà ngay lập tức gia nhập được vào một băng nhóm hay một giáo phái đều là đã may mắn. Bởi những ai trong đó, băng nhóm tội phạm, các nhóm dân tộc chống đối, những người cộng sản chân chính hay các giáo phái tôn giáo đều được cung cấp cảm giác cộng đồng, mạng lưới hỗ trợ và tình bằng hữu. Trái lại, hầu hết các tù chính trị và phần lớn đám tội phạm “thường” – chiếm số đông trong cộng đồng cư dân Gulag – đều không hòa hợp quá dễ dàng với các nhóm như vậy. Họ cảm thấy khó nắm bắt cách sống trong trại hơn, khó quen với nguyên tắc trong trại và cơ chế quản lý trại. Không có mạng lưới quan hệ có uy thế, họ phải tự học lấy các quy tắc để tồn tại.



Hết chương 14

[hungmgmi]

Arginskaya, một tù thế tục đầy kiên quyết

Danngoc xem lại chỗ tô đậm trên cái, có thể thay bằng từ khác dễ hiểu hơn được không?
Theo hungmgmi hiểu, Arginskaya là một nữ phạm nhân vô thần (không có tín ngưỡng gì cả), tiếng Nga là атеистка. Dịch vậy sẽ hiểu dễ dàng hơn khi cô nói về những người kiêng tắm rửa vì lý do tôn giáo.

Bởi những ai trong đó, băng nhóm tội phạm, các nhóm dân tộc chống đối, những người cộng sản chân chính hay các giáo phái tôn giáo đều được cung cấp cảm giác cộng đồng, mạng lưới hỗ trợ và tình bằng hữu

Phần tô đậm đọc có vẻ thụ động, là được mạng lưới cung cấp ngay sự giúp đỡ, nhưng trong bản dịch tiếng Nga, thì đoạn đó viết rằng:"человек искал и находил помощь и поддержку"-Con người tìm kiếm và nhận được sự giúp đỡ và ủng hộ. Yếu tố chủ động của những con người khốn khó này hiện rõ hơn. Chắc những người Nga khi dịch đã có ý đó.
Rất khâm phục công trình đáng nể này của chú. Mong được đọc tiếp nhanh chương 15 nhé

[danngoc]

Cám ơn anh, cũng mong anh góp ý để hoàn thiện hơn.

[danngoc]

Vậy ta hãy cùng đi từ đầu, để cho liền mạch chuyện....

I
Nguồn gốc của Gulag
1917-1939

1
Khởi đầu thời kỳ Bolshevik


Họng ta bị chúng đập nát,
Ôi thời tươi đẹp khốn khổ của tôi,
Nở một nụ cười ngu xuẩn
Ta nhìn lại, yếu ớt và tàn nhẫn,
Như con thú dữ khi về già,
Ngắm dấu vết cũ móng vuốt mình.
-Osip Mandelstam, “Vek”

Một trong những mục tiêu của tôi là tiêu diệt huyền thoại cho rằng thời kỳ dữ dội nhất của sự đàn áp chỉ bắt đầu từ năm 1936-37. Tôi cho rằng trong tương lai, số liệu thống kê sẽ cho thấy làn sóng bắt bớ, xử án và đi đày đã bắt đầu ngay từ đầu năm 1918, thậm chí trước khi có tuyên bố chính thức vào mùa thu năm ấy về chính sách “Khủng bố Đỏ”. Kể từ khi ấy, cơn sóng chỉ luôn lớn dần lớn dần, cho tới khi Stalin chết...
- Dmitri Likhachev, Vospominaniya, tr. 118.


Năm 1917, có hai làn sóng cách mạng lan ra khắp nước Nga, quét cái xã hội đế quốc Nga cũ sang bên lề như thể xô đổ căn nhà xếp bằng những lá bài. Sau khi Sa hoàng Nikolai II thoái vị vào tháng Hai, các sự kiện diễn biến cực kỳ phức tạp rất khó làm ngưng lại hoặc kiềm chế được. Aleksandr Kerensky, người cầm đầu Chính phủ Lâm thời hậu Cách mạng tháng Hai, sau này đã viết rằng trong khoảng trống phía sau sự sụp đổ của chế độ cũ, “mọi chương trình chính trị và mưu lược cũ, dù táo bạo và suy tính cẩn thận đến đâu chăng nữa cũng trở thành vô mục đích và bất dụng giữa khoảng không đó” (Pipes, tr. 336-7).

Nhưng mặc dù Chính phủ Lâm thời có yếu đuối, mặc dù sự không hài lòng trong dân chúng có lan rộng, mặc dù lòng căm giận đối với cơn chém giết trong Thế chiến I có dâng cao, rất ít người nghĩ rằng quyền lực sẽ rơi vào tay người Bolshevik, một trong những đảng xã hội cấp tiến muốn thúc đẩy xã hội thay đổi nhanh chóng hơn nữa. Ở nước ngoài, những người Bolshevik rất ít được biết tới. Một giai thoại đơm đặt đã mô tả rất khéo thái độ này ở nước ngoài: giai thoại kể rằng, vào năm 1917, một công chức nhào vào phòng làm việc của Bộ trưởng Ngoại giao Áo và hét lên “Thưa đức ngài, có một cuộc cách mạng nổ ra ở Nga!”. Vị bộ trưởng khịt khịt mũi: “Ai có thể làm nổ ra một cuộc cách mạng ở Nga? Chắc chắn không phải là Quý ngài (Herr) vô hại Trotsky vẫn hay ngồi ở quán Café Central chứ hả?”

[danngoc]

Nếu nguồn gốc của phe Bolshevik lúc đó là bí ẩn thì lãnh tụ của họ, Vladimir Ilyich Ulyanov – người mà cả thế giới sẽ biết tới qua bí danh hoạt động cách mạng là “Lenin” – thậm chí còn bí ẩn hơn. Trong suốt nhiều năm làm người cách mạng lưu vong, Lenin trở nên nổi bật nhờ sự uyên bác của mình, nhưng cũng không được ưa vì lối ăn nói không đúng mực và tính bè phái của mình. Ông thường gây chiến với những lãnh tụ xã hội khác và có khuynh hướng đẩy các bất đồng lặt vặt về những vấn đề giáo điều có vẻ không thích hợp vào các tranh luận quan trọng.

Trong những tháng đầu tiên sau Cách mạng tháng Hai, Lenin vẫn còn xa mới có thể nắm giữ một vị trí lãnh đạo chủ chốt, thậm chí ngay cả trong đảng của mình. Mãi tới cuối tháng Mười năm 1917, một số lãnh đạo Bolshevik vẫn còn phản đối kế hoạch của ông muốn tiến hành cuộc đảo chính chống lại Chính phủ Lâm thời, cho rằng Đảng chưa được chuẩn bị để nắm quyền lực và không có đủ sự ủng hộ của quần chúng. Tuy nhiên ông đã thắng trong cuộc tranh luận này và ngày 25 tháng Mười cuộc đảo chính bắt đầu. Dưới ảnh hưởng từ tác động của Lenin, một nhóm người xông vào phá Cung điện Mùa đông. Những người Bolshevik bắt giữ các bộ trưởng Chính phủ Lâm thời. Sau vài giờ, Lenin đã trở thành lãnh tụ một quốc gia mà ông đổi tên là nước Nga Xôviết.

Tuy mặc dù Lenin đã thành công trong việc nắm quyền lực, các chỉ trích ông từ phía các lãnh đạo Bolshevik không phải là hoàn toàn sai. Những người Bolshevik thực tế đã chưa được chuẩn bị sẵn sàng. Hậu quả là hầu hết những quyết định ban đầu của họ, bao gồm cả việc tạo lập một nhà nước độc đảng, được thực hiện chỉ để đáp ứng nhu cầu của tình thế tại thời điểm đó. Sự ủng hộ của quần chúng đối với họ không cao, và hầu như ngay lập tức họ khơi ra một cuộc nội chiến đẫm máu, đơn giản là để vẫn giữ được quyền lực. Từ năm 1918, khi đám Bạch vệ tập hợp lại để chống Hồng quân non trẻ - do một đồng chí của Lenin là “Herr Trotsky” ở “quán Café Central” thành lập – những trận đánh dữ dội nhất trong lịch sử Châu Âu đã bùng lên trên khắp nước Nga. Không phải tất cả những hành động bạo lực đều diễn ra trên chiến trường. Những người Bolshevik đi chệch khỏi thông lệ của mình để nghiền nát các chống đối chính trị và trí thức bằng bất cứ cách nào, tấn công không chỉ các đại diện của chế độ cũ mà cả vào các thành phần xã hội khác: Menshevik, Vô chính phủ, Cách mạng Xã hội. Mãi tới năm 1921 Nhà nước Xô viết non trẻ mới có được hòa bình.

Trong bối cảnh đầy những đối phó và bạo lực như vậy, các trại lao động Xôviết đầu tiên ra đời. Cũng như nhiều cơ quan Bolshevik khác, chúng được tạo ra để đối phó, một cách vội vàng, như một biện pháp khẩn cấp giữa hơi nóng của cuộc nội chiến. Điều này không có nghĩa rằng ý tưởng thành lập nó không được suy tính từ trước. Ba tuần trước Cách Mạng Tháng Mười, chính Lenin đã đưa ra một kế hoạch được ông thừa nhận là còn mơ hồ để tổ chức thực hiện “trách nhiệm lao động cưỡng bức” cho những người tư bản giàu có. Tháng Giêng 1918, khó chịu vì các phản kháng chống Bolshevik quá mức, ông thậm chí còn kiên quyết hơn và viết rằng mình chấp nhận “cho bắt giữ những tên phá hoại triệu phú đang dạo chơi trên các toa tàu hạng nhất và hạng nhì. Tôi đề nghị kết án chúng một năm rưỡi lao động cưỡng bức trong mỏ than” (Geller, tr. 23-24).

[danngoc]

Quan điểm của Lenin về trại lao động như một hình phạt dành riêng cho một số loại “kẻ thù” tư sản cá biệt phù hợp với các quan điểm khác của ông về tội ác và tội phạm. Một mặt, nhà lãnh đạo Xô viết hàng đầu này cảm thấy còn lấn cấn về việc giam giữ và trừng phạt đám tội phạm kiểu truyền thống – ăn cắp, móc túi, giết người – những kẻ mà ông xem như đồng minh tiềm tàng. Theo ông, nguyên nhân gây ra sự “vượt quá giới hạn xã hội” (tức là phạm tội) là do “sự bóc lột quần chúng”. Ông tin rằng nếu xóa bỏ nguyên nhân này sẽ “khiến những vượt quá giới hạn xã hội bị xóa sổ”. Khi đó sẽ không cần thiết có hình phạt đặc biệt nào để ngăn cản tội phạm: đến lúc nào đó, chính Cách mạng sẽ xóa sạch chúng. Một số lời lẽ trong luật hình sự đầu tiên của nhà nước Bolshevik có thể làm cảm động trái tim của những nhà hoán cải tội phạm cấp tiến và tiến bộ nhất ở phương Tây. Ngoài ra, bộ luật này tuyên bố rằng “không xem phạm tội chỉ là tội lỗi của cá nhân”, và rằng hình phạt “không nên được sử dụng như một sự trả thù” (Jakobson, tr. 18-26).

Mặt khác, Lenin – cũng như các nhà lý thuyết chính thống Bolshevik noi theo gương ông –suy tính rằng sự hình thành Nhà nước Xôviết sẽ tạo ra một loại tội phạm mới: “kẻ thù giai cấp”. Một kẻ thù giai cấp sẽ chống lại Cách mạng và sẽ hành động công khai hoặc phổ biến nhất là hoạt động bí mật để tiêu diệt Cách mạng. Kẻ thù giai cấp khó xác định hơn là tội phạm thông thường, và rất khó để cải tạo. Không như tội phạm thông thường, không bao giờ có thể tin tưởng hoàn toàn được rằng một kẻ thù giai cấp sẽ hợp tác với chính quyền Xôviết, và cần những hình phạt nghiêm khắc hơn là hình phạt đối với trộm cắp giết người thông thường. Do đó vào tháng Năm năm 1918, sắc lệnh Bolshevik đầu tiên về “tội hối lộ” tuyên bố rằng: “Nếu kẻ phạm tội nhận hoặc đưa hối lộ thuộc giai cấp hữu sản và sử dụng hối lộ để giành được hoặc duy trì đặc quyền liên quan tới những quyền sở hữu, người này phải bị kết án lao động cưỡng bức nặng nhất và khắc nghiệt nhất, đồng thời mọi tài sản của người này phải bị tịch thu” (Dekrety, tập II tr. 241-242; tập III tr. 80. Hoặc Geller, tr. 10; Pipes, tr. 793-800).

Nói một cách khác là ngay từ những ngày tháng đầu tiên của chính quyền Xôviết non trẻ, con người bị kết án không phải do họ đã làm những gì, mà do họ là ai.

[danngoc]

Chẳng may, không một ai từng cung cấp được khái niệm rõ ràng rằng một “kẻ thù giai cấp” sẽ như thế nào. Kết quả là sự bắt bớ mọi loại người tăng đáng kể kể từ khi những người Bolshevik lên nắm quyền. Kể từ tháng Mười Một năm 1917, các phiên toà cách mạng, bao gồm những “người ủng hộ” Cách mạng được chọn ngẫu nhiên, bắt đầu kết án bừa bãi những “kẻ thù” của Cách mạng. Các án tù, lao động cưỡng bức và thậm chí tử hình được phân phát tùy tiện cho từ các ông chủ nhà băng, vợ các thương gia hay những kẻ “đầu cơ” – nghĩa là bất cứ ai liên quan tới hoạt động kinh tế tư nhân – cho đến các cựu cai ngục thời Sa hoàng và bất cứ ai có vẻ đáng ngờ (Jakobson, tr. 18-26; Sắc lệnh “Về các phiên tòa Cách Mạng” in trên tờ Sbornik, ngày 19/12/1917, tr. 9-10).

Định nghĩa về ai là hoặc ai không là “kẻ thù” cũng khác nhau từ vùng này đến vùng khác, đôi khi nhập nhằng cả với định nghĩa “tù binh chiến tranh”. Sau khi chiếm một thành phố mới, Hồng quân của Trotsky thường bắt làm con tin các người tư sản, những người này sẽ bị xử bắn trong trường hợp quân Bạch vệ quay trở lại, và điều này thường xuyên xảy ra do tình hình mặt trận thay đổi thất thường. Trong thời gian này họ bị bắt phải lao động cưỡng bức, thường là đào chiến hào và xây dựng chiến lũy (Hoover, Melgunov Collection, Box I, Folder 63). Sự phân biệt giữa tù chính trị và tù thường phạm khá tùy tiện. Những thành viên ít học của các ủy ban lâm thời và tòa án cách mạng có thể, lấy ví dụ, đột nhiên kết luận rằng một người bị bắt khi đi lậu vé trên tàu điện là đã chống lại xã hội và kết án anh ta là phạm tội chính trị (Okhotin và Roginsky, tr. 13). Cuối cùng, những quyết định như vậy được dành cho công an hoặc binh lính đi bắt giữ thực hiện. Feliks Dzerzhinsky, người sáng lập Cheka – cơ quan công an mật thời Lenin, tiền thân của KGB – bản thân có giữ một cuốn sổ đen nhỏ trong đó ông nguệch ngoạc tên và địa chỉ những “kẻ thù” ngẫu nhiên mà ông tình cờ bắt gặp trong khi đang làm nhiệm vụ (RGASPI, 76/3/1 và 13).

[danngoc]

Những sự phân biệt này tồn tại mù mờ mãi cho tới tận khi Liên Xô sụp đổ tám mươi năm sau. Tuy nhiên, sự tồn tại hai loại tù – “chính trị” và “thường phạm” – có ảnh hưởng sâu sắc lên việc hình thành hệ thống hình luật Xôviết. Trong thập kỷ đầu tiên của thời đại Bolshevik, các trại cải tạo Xôviết thậm chí bị tách làm hai loại dành cho mỗi loại tù nói trên. Việc chia tách phát sinh tự phát như là một phản ứng đối với tình trạng hỗn loạn của hệ thống trại giam hiện hữu. Trong những ngày tháng đầu của Cách mạng, tất cả tù nhân bị giam dưới quyền hạn pháp lý của các bộ hành pháp “truyền thống”, đầu tiên là Dân ủy Tư pháp và về sau là Dân ủy Đối nội, và giam trong hệ thống nhà giam “thông thường”. Có nghĩa là họ bị ném vào hệ thống nhà tù còn sót lại từ thời Sa hoàng, thường là vào những nhà giam bằng đá bẩn thỉu tăm tối nằm ở trung tâm của mỗi thị trấn lớn. Trong những năm Cách mạng từ 1917-1920, các cơ quan này bị xáo trộn hoàn toàn. Đám đông hỗn tạp xông vào phá nhà giam, đám chính ủy tự phong sa thải lính gác, tù nhân được nhận ân xá vô thời hạn hoặc đơn giản là tự bỏ đi (Jakobson, tr. 10-17; Okhotin và Roginsky, tr. 10-24).

Vào thời điểm người Bolshevik nắm quyền, một vài nhà tù còn hoạt động trở nên chật chội và thiếu thốn. Chỉ vài tuần sau Cách mạng, chính Lenin đã yêu cầu “thực hiện các biện pháp tối đa để cải thiện lập tức việc cung cấp thực phẩm cho các nhà tù ở Petrograd” (Dekrety, tập I, tr. 401). Vài tháng sau, một thành viên của Cheka Moscow tới thanh sát nhà tù Taganskaya của thành phố và báo cáo rằng “bẩn thỉu và lạnh kinh khủng”, cũng như đang có dịch sốt chấy rận và thiếu đói. Hầu hết tù nhân không thể thực hiện án lao động cưỡng bức vì họ không có quần áo. Một tờ báo ghi lại rằng nhà tù Butyrka ở Moscow được thiết kế để giam 1.000 tù, nhưng đang chứa 2.500 tù. Một tờ báo khác than phiền rằng Cận vệ Đỏ đang “bắt giữ không có hệ thống hàng trăm người mỗi ngày, và rồi không biết phải làm gì tiếp theo với họ” (Hoover, Melgunov Collection, Box I, Folder 4).

[danngoc]

Tình trạng quá tải dẫn đến những giải pháp “sáng tạo”. Thiếu điều kiện nâng cấp, chính quyền mới giam giữ tù nhân trong các tầng hầm, tầng áp mái, các dinh thự bỏ hoang và nhà thờ cũ. Một người sống sót sau này kể lại mình bị nhét vào tầng hầm của một căn nhà hoang, trong một phòng lèn tới 50 người, không có thiết bị vệ sinh và giường chiếu, rất ít thức ăn: những ai không được người nhà tiếp tế thì chỉ có cách nhịn đói (Một người dấu tên, Vo vlasti Gubcheka, tr. 3-11). Tháng 12 năm 1917, một ủy ban Cheka phải nhóm họp để bàn về số phận nhóm tù hỗn hợp 56 người, bao gồm tội ăn trộm, say rượu và nhiều hạng tội phạm “chính trị” khác nhau, đang bị giam dưới tầng hầm của Điện Smolny, trụ sở của Lenin ở Petrograd (Hoover, Melgunov Collection, Box I, Folder 4).

Không phải tất cả mọi người đều phải gánh chịu khó khăn trong tình trạng hỗn loạn đó, ví dụ như Robert Bruce Lockhart, một nhà ngoại giao Anh bị tố cáo tội gián điệp (cáo buộc này chính xác, theo như những gì đã xảy ra), bị giam từ năm 1918 trong một căn phòng ở Điện Kremlin. Ông này được thoải mái chơi bài Patience, đọc Thucydides và Carlyle. Thỉnh thoảng, một cựu hầu phòng từ thời Sa hoàng lại đem đến cho ông trà nóng và mấy tờ báo (Lockhart, tr. 326-345).

Nhưng thậm chí cả ở trong các nhà giam cũ còn lại thì chế độ tù cũng thất thường còn cai ngục thì thiếu kinh nghiệm. Một tù tại thành phố Vyborg miền bắc Nga khám phá ra rằng, trong cái xã hội hậu cách mạng tất cả đều đảo lộn nháo nhào thì tay lái xe của ông ta đã đổi sang nghề cai tù. Anh này vui vẻ giúp cho ông chủ cũ của mình được chuyển sang phòng giam tốt và khô ráo hơn, và cuối cùng giúp ông trốn thoát (S. G. Eliseev, “Tyuremnyi dnevnik”, trong cuốn Uroki, tr. 17-19). Một đại tá Bạch vệ cũng nhớ lại rằng trong nhà tù Petrograd vào tháng 12 năm 1917 tù nhân có thể tới và bỏ đi tùy thích, còn ban đêm thì dân vô gia cư chui vào phòng giam để ngủ. Nhìn lại thời kỳ này, một quan chức Xôviết hồi tưởng rằng “kẻ duy nhất không bỏ trốn là những người quá lười biếng không buồn nhúc nhích” (Okhotin và Roginsky, tr. 11).

Sự lộn xộn buộc Cheka phải đưa ra các giải pháp mới: người Bolshevik khó có thể cho phép những kẻ thù “đích thực” của mình được giam trong hệ thống nhà tù thông thường. Tình trạng giam giữ hỗn loạn và lính gác lười nhác có thể thích hợp đối với tội móc túi và thanh thiếu niên phạm tội vặt, nhưng đối với bọn phá hoại, đám ăn bám, lũ đầu cơ, sĩ quan Bạch vệ, tu sĩ, bọn tư sản và những kẻ cản đường chế độ Bolshevik thì cần có những giải pháp sáng tạo hơn.

[danngoc]

Một giải pháp mới được tìm ra. Ngày 4 tháng Sáu năm 1918, Trotsky đã yêu cầu dẹp yên, giải giáp và chuyển một nhóm tù binh chiến tranh người Czech bất kham tập trung vào một kontslager: một trại tập trung. Mười hai ngày sau, trong một bản ghi nhớ gửi cho chính quyền Xôviết, Trotsky lại nhắc lại về các trại tập trung, các nhà tù ngoài trời trong đó “bọn tư sản thành thị và nông thôn ... sẽ bị tập trung và tổ chức thành các tiểu đoàn hậu cần để làm các công việc phục vụ (lau dọn doanh trại, căn cứ, đường phố, đào chiến hào v.v.). Những ai không chịu làm sẽ bị phạt và bắt giam cho tới khi trả được tiền phạt” (Geller, tr. 43).

Đến tháng Tám, Lenin cũng tiến tới sử dụng biện pháp này. Trong một điện tín gửi cho dân ủy vùng Penza, nơi đang có cuộc nổi loạn chống Bolshevik, ông kêu gọi dùng “khủng bố tập thể chống lại bọn kulak (phú nông), tu sĩ và Bạch vệ” và bọn “không đáng tin cậy” phải bị “nhốt trong một trại tập trung ngoài thị trấn” (Geller, tr. 44; Leggett, tr. 103). Phương tiện như vậy là đã sẵn sàng. Trong mùa hè năm 1918 – ngay sau khi có Hiệp ước Brest-Litovsk chấm dứt sự tham gia của nước Nga vào Thế chiến thứ I – chính quyền thả ra hai triệu tù binh chiến tranh. Các trại giam trống lập tức được chuyển giao cho Cheka (Ban đầu, cơ quan Cheka được giao trách nhiệm quản lý các trại có liên thông với Trung ương Hội Tù binh chiến tranh và Người tản cư (Tsentroplenbezh). Okhotin và Roginsky, tr. 11).

Vào lúc này, Cheka dường như là cơ quan lý tưởng để nhận lấy nhiệm vụ giam giữ “kẻ thù” trong những trại “đặc biệt”. Là một tổ chức hoàn toàn non trẻ, Cheka được cơ cấu để trở thành “thanh kiếm và lá chắn” của Đảng Cộng sản, không có bổn phận phải trung thành với chính quyền Xôviết hoặc bất cứ cơ quan nào khác của chính quyền. Tổ chức này không có truyền thống hợp pháp, không có nguyên tắc buộc phải tuân theo luật pháp, không cần phải tham khảo công an hay các tòa án thuộc Dân ủy Tư pháp. Ngay tên gọi của nó đã nói lên tính chất đặc biệt: Ủy ban Đặc biệt Toàn Nga chống Phản Cách mạng và Phá hoại – hoặc, viết tắt theo tiếng Nga của “Ủy ban Đặc biệt” là Ch-K, hay Cheka. Nói “đặc biệt” là chính xác bởi nó tồn tại nằm ngoài luật pháp “thông thường”.

[danngoc]

Ngay sau khi được thành lập, Cheka được giao một nhiệm vụ đặc biệt. Ngày 5 tháng Chín 1918, Dzerzhinsky được hướng dẫn thực hiện chính sách Khủng bố Đỏ của Lenin. Được áp dụng vào lúc có vụ ám sát Lenin, làn sóng khủng bố này – bao gồm bắt bớ, giam cầm, thủ tiêu – có tổ chức chặt chẽ hơn nhiều so với những khủng bố bừa bãi vài tháng trước đó, thực ra là một phần quan trọng của cuộc nội chiến, được chỉ đạo để chống lại những kẻ tình nghi có âm mưu tiêu diệt Cách mạng ngay tại “cái nôi” của nó. Thật đẫm máu, thật tàn nhẫn và thật dữ dội – đó là những gì mà các tác giả của nó muốn hướng tới. Krasnaya Gazeta, cơ quan ngôn luận của Hồng quân, đã mô tả: “Không thương xót, không khoan nhượng, chúng ta cần tiêu diệt kẻ thù với số lượng hàng trăm, hàng ngàn, sao cho chúng phải ngập trong máu của chính mình. Vì một giọt máu đã đổ của Lenin... hãy để cho lũ tư sản phải tuôn ra hàng suối máu – sao cho càng nhiều càng tốt...” (Leggett, tr. 108)

Khủng bố Đỏ là cần thiết để Lenin giữ được chính quyền. Các trại tập trung, được gọi là “trại đặc biệt”, là cần thiết để thực hiện Khủng bố Đỏ. Chúng được đề cập tới trong những sắc lệnh đầu tiên của Khủng bố Đỏ, theo đó yêu cầu không chỉ bắt bớ giam cầm những “đại diện quan trọng của bọn tư sản, địa chủ, bọn tư bản công nghiệp, thương nhân, tu sĩ phản cách mạng, bè lũ sĩ quan chống Xôviết” mà còn cần phải “cách ly chúng trong các trại tập trung” (Sắc lệnh “Về Khủng bố Đỏ”, in trên tờ Sbornik, ngày 5/9/1918, tr. 11). Mặc dù không có con số đáng tin cậy về số lượng tù nhân, vào cuối năm 1919 có hai mươi mốt trại được ghi nhận trên nước Nga. Đến cuối năm 1920 đã có 107 trại, tăng gấp năm lần (Ivanova, Trại lao động XHCN, tr. 13).

Tuy nhiên, vào thời kỳ này, mục tiêu hoạt động của các trại vẫn còn chưa rõ ràng. Tù nhân phải thực hiện nghĩa vụ lao động – nhưng đến mức độ nào? Lao động có vai trò gì trong việc cải tạo tù nhân? Có phải là để làm nhục họ không, hay việc này nhằm giúp xây dựng nhà nước Xôviết non trẻ? Mỗi lãnh đạo Xôviết và mỗi cơ quan hữu trách lại có một câu trả lời khác nhau. Tháng Hai năm 1919, Dzerzhinsky đích thân có một bài phát biểu hùng hồn ủng hộ cho vai trò của các trại trong công cuộc cải tạo lý tưởng cho giới tư sản. Theo ông, các trại này sẽ:

sử dụng lao động của những người đang bị bắt giam; sử dụng lao động của các quý ông vốn quen sống không cần làm bất cứ nghề nghiệp gì, sử dụng lao động của những kẻ không muốn làm việc khi mà không bị bắt buộc phải làm việc. Các hình phạt này cần phải áp dụng cho những ai làm việc trong các cơ quan Xôviết nhưng lại thể hiện tinh thần đầy tắc trách hoặc lề mề chậm chạp trong công việc v.v. Theo cách này chúng ta sẽ tạo ra được các trường học dạy cách lao động (Istoricheskiy Arkhiv, tập I, 1958, tr. 6-11; Geller, tr. 52).