Nhật ký Leningrad

[nthach]

Ngày 20 tháng Chín 1941

Hôm qua là một ngày vô cùng nặng nề: nhiều người chết và nhiều đổ nát. Bom đạn và tàn phá ở mọi nơi trong thành phố.
Chúng tôi đến thăm Lê-la nửa giờ sau khi hai quả bom rơi xuống phố Ra-dơ-ie-gia-i-a. Một quả rơi vào lòng đường giữa các dãy nhà ở phố Ban-sôi Mat-xcốp-xki, một quả rơi vào sân. Ngôi nhà của Lê-la bị hai quả bom này hủy hoại. Cạnh đấy tất cả đã bị đổ nát, và người ta khiêng những người chế và bị thương ở đó ra.
Sân đầy những mảnh kính và gạch ngói vỡ. Ngay trong phòng ở, trên sàn nhà cũng đầy những mảnh sơn, vôi vữa và đất vách, cứ như đang sửa chữa. Trong gian buồng bên cạnh, nơi bà Di-na Ô-xi-pô-vna, mẹ của Lê-la ngồi, lò sưởi bị sụp đổ.
Cả gian buồng trông khủng khiếp.
Lê-la là đồng hương của tôi, người Ô-đet-xa. Chúng tôi biết nhau từ thuở bé. Tôi nhớ lại chị ấy ở Pa-ri vào mùa thu năm 1913, một cô gái vui tươi, trẻ trung, thanh lịch. Chúng tôi đi cả đoàn, dạo chơi, ngồi đu quay trong tiếng nhạc. Cùng ngồi với nhau trên ghế, cùng ăn hạt dẻ, cùng ngắm Pa-ri trong lá rụng và ánh đèn mới lên buổi tối.
Giờ đây Lê-la đã có con gái tên là In-na. Một cô gái đẹp và khắc khổ, mơ ước trở thành hoa tiêu những chuyến tàu đi xa.
Khi chúng tôi đến Ra-dơ-ie-gia-i-a thì Lê-la đi làm vắng. Bà Di-na Ô-xi-pô-vna ra đón chúng tôi, giẫm lên đổ nát.
Hôm nay tôi gặp một thiếu tá vừa đáp máy bay từ Mát-xcơ-va đến, lại bay ngay về. Anh kết thúc câu chuyện: "Nhất định Lê-nin-grát phải là của chúng ta không thể nào để mất được". Rồi anh giải thích tại sao. Mặc dầu tất cả đều đã rõ ràng và người ta cũng đã nói như thế hàng chục lần rồi, nhưng được nghe một người đã từng ở Ê-li-na đến để khẳng định điều đó thì là một điều sung sướng, cần thiết và đặc biệt quan trọng.
Hôm qua bom cháy đã thiêu hủy mất một số bệnh viện như bệnh viện Cui-bư-sép-xcai-a, bệnh viện A-lêch-xan-đrốp-xcai-a và hai quân y viện khác.
Khói ở quân y viện trên đại lộ Xô viết bốc lên cứ như đốt dầu lửa.
Hôm qua bom rơi ở phía chợ trong xóm mới. Người ta khiêng 50 người ở trong đó ra. Một em bé gái lên bảy bị thương đau quá rên mãi, vì một châm em bị na-pan đốt cháy. Người ta an ủi em là chẳng bao lâu sẽ đỡ. Sau đó người ta tiêm thuốc mê cho em rồi cưa cái chân đó của em đi. Khi tỉnh dậy em nói: "Tốt quá, bây giờ không đau nữa rồi". Em bé gái ấy không biết là em đã bị mất một chân.

[nthach]

Ngày 22 tháng Chín 1941

Quân ta đã rút khỏi Ki-ép. Sau khi chúng ta viết (Ki-ép đang và sẽ là của chúng ta". Sau khi cũng câu ấy nói về Lê-nin-grát (đã bao nhiêu lần rồi!). Bây giờ lòng những người Lê-nin-gát rối bời.
Tôi đọc cho anh em thương binh nghe truyện ngắn của Cô-din. Ngày mai tôi lại đọc nữa. Hôm nay một ngày nặng nề. Thật khó mà quên được Ki-ép.
Ngày hôm qua báo động mấy lần. Chúng tôi vào thành phố nghe báo động liền rẽ vào nhà Ô-de-ret-xki. Họ vẫn sống trong cái lâu đài trước kia là của Ki-rin Ra-du-môp-xki. Những căn phòng cao rộng và lạnh lẽo. Mọi thứ đều nói về một thế kỷ khác, thế kỷ thứ 18. Thế nhưng trên lâu đài này, thế kỷ 20 đang bay lượn qua hình tượng những chiếc "gioong-ke" chở đầy bom đạn.
Hôm nay chúng tôi vào thành phố thăm Ta-rát-xen-côp ở tòa báo của hạng đội Ban-tic. Vừa bước lên thì báo động. Một chiến sĩ hải quân đi vào nói: "Lệnh cho mọi người phải xuống hầm". Chúng tôi đi theo hành lang. Vừa lúc đó thì căn nhà rung lên: Bom rơi ngay bên cạnh, ở sân Ap-rac-xi-na.
Vào một gách hầm Ta-rát-xen-cốp trải áo khoác của mình ra. Chúng tôi ngồi xuống. Anh rút trong túi áo ra một tập thư của vợ và đọc cho tôi nghe. Thật kì lạ và không thể tưởng tượng được là trong tiếng bom đạn gầm rú lại nghe những lời yêu đương âu yếm.
Không chờ báo yên, chúng tôi lên đường về nhà. Đến trường Đại học y khoa, vừa đến cổng thì người ta báo cho chúng tôi biết là cách đây 20 phút có một quả bom rơi xuống khu nhà tập thể của sinh viên (trại lính Gre-na-de-rơ-xki). Chúng tôi đến ngay đây.
Chúng tôi hồi hộp đến xem ngôi nhà còn không? Vẫn còn. Những mảnh kính vỡ bay đây đó. Quả bom bỏ ra (không to lắm khoảng độ 50 ki lô) rơi trúng giữa sân hố bom đã đầy nước và bùn. Tuy quả bom nhỏ thôi nhưng ngôi nhà cũng bị nét rạn, những mảnh tường rơi trên giường của sinh viên. Giá ai còn nằm ở trên giường lúc đó thì cũng không còn sống nữa rồi.
Vào những ngày như vậy, trong một thành phố bị bao vây dưới bom đạn Sô-xta-cô-vich vẫn viết giao hưởng và điều chủ yếu là tờ báo "sự thật Lê-nin-grát" đã đăng tin này giữa nhưng tin tức từ mặt trận phía Nam, giữa nhưng mẩu chuyện về máy bay địch và về những chai đựng chất đốt. Thế nghĩa là nghệ thuật đã không chết, vẫn sống, vẫn ngời sáng và sưởi ấm lòng người. Thần Marx (thần chiến tranh) vẫn không đè bẹp nổi thần A-pô-lông.

[nthach]

Ngày 23 tháng Chín 1941

Tôi đã nhìn thấy tòa nhà sáu tầng ở phố Pút-sơ-cốp-xki bị một quả bom xuyên từ nóc đến nền, thế mà nó vẫn đứng, tuy nền bị nứt nẻ. Mái nhà đã bị tung hết như cái bỏ bánh mì chửa bỏ lò vậy.
Đi qua đấy chúng tôi thấy từ trên gác sáu người ta lấy thừng buộc chiếc đi-văng đang thả dần xuống. Chiếc ghế từ từ bỏ xuống, treo lơ lửng trong khoảng trống. Bọn Đức dùng một chiến thuật mới, chúng ném bom phá trước, khi tòa nhà bị tan ra và không có gì chống đỡ nữa chúng ta mới ném bom cháy xuống. Quân y viện đã gặp tình trạng ấy. ở đó rất nhiều thương binh bị chết.
Hôm nay bác sĩ trưởng của chúng tôi nhận lệnh: "Bên cạnh giường mỗi người bệnh nặng phải có một cái cáng. Trong mỗi buồng phải có thang dây".
Cạnh chúng tôi có một khu nguy hiểm đó là doanh trại uân đội. Số là khu đó chỉ lấy một phần làm nhà tập thể cho sinh viên, số nhà còn lại do quân đội sử dụng. Ở đấy những hòm đạn đại bác thường được tải đến khi thì bằng xe điện, khi thì bằng sà-lan trên sông Ca-rơ-pô-vca. Trên bờ sông êm đềm này, cách nhà xác của bệnh viện không xa là một khẩu đội pháo. Những nơi đó bọn Đức bay trên không nhìn thấy hết.
Trên bờ bên kia, trong những lùm cây là chỗ để bóng phòng không với những quả dự trữ. Đấy cũng là láng giềng nguy hiểm đối với viện quân y. Ngay cả viện quân y nữa. Vì bọn phát-xít cố gắng hết sức đến ném bom vào những nơi này.
Tại sân trại lính, một cậu bé chỉ vào hố bom và chỗ cậu ta đứng nói với chúng tôi: "Cháu đã đứng ở chỗ kia". Tôi đã hiểu rằng chẳng có gì bảo vệ cả. Mọi việc là may rủi thôi. Chỉ phải đề phòng mảnh kính, đó là điều duy nhất có thể làm được.

[nthach]

Ngày 24 tháng Chín 1941

Chồng tôi bảo là bài nói chuyện của tôi trên đài có đăng lại trên báo "Sự thật". Tôi đã đọc nó. Theo tin của Thông tấn Tass thì nó ở khắp nơi. Và tôi rất sung sướng, tự hào.
Sáng hôm nay (thật tuyệt vời, cái gì cũng màu vàng) khoảng mười giờ, chỉ mấy giây trước lúc báo động, một quả bom rơi xuống khu vực chúng tôi nhưng không nổ. Bây giờ nó vẫn nằm sâu dưới đất.
Quả bom rơi gần phòng khám bệnh, bên cạnh giếng phun nước. Đội công binh đào cả một ngày mà vẫn không có cách gì lôi được nó lên. Đành phải gác lại ngày mai. Quả bom rất to-qua mảnh vỡ đuôi nó đủ biết. Xe điện không chạy qua chỗ chúng tôi, người đi bộ không được đến. Chúng tôi bị phong tỏa. Phòng hộ sinh và phòng mổ số 1 gần quả bom rơi phải chuyển đi nơi khác.
Điều lạ nhất là tôi hầu như không cảm thấy bị choáng. Trong phút đầu tôi chỉ cảm thấy ở một nơi xa nào đó một cái gì như tấm cửa nặng đập vào. Căn nhà bị rung nhưng chẳng đáng sợ. Ở những dãy nhà khác người ta bảo rung chuyển rất mạnh.
Lê-li-a cùng với mẹ và con gái rời căn nhà bị bom đến ở chỗ chúng tôi ở phố Pê-sốt-xnai-a. Bây giờ tôi sẽ thường đến đó.
Hằng ngày tôi đến phòng mổ số 2 để đọc sách cho thương binh nghe. Ở đó có hai buồng. Tôi đọc Mác-xim Go-rơ-ki, Nê-cra-xốp và Mác Tuen. Anh em rất thích những truyện của Mác Tuen. Và bài thơ "Ai sống sung sướng ở nước Nga" của Nê-cra-xốp.
Đôi khi anh em thương binh nặng ngủ thiếp đi hay suy nghĩ việc riêng. Nhưng dù sao thì anh em cũng thích có người đến chuyện trò với họ. Họ buồn bã nói về kỹ thuật của bọn Đức, về việc quân ta còn ít máy bay và xe tăng quá. Có một anh cứ thầm thì nhắc đi nhắc lại mãi một cách khổ sở nhưng sôi nổi:
"Xe tăng, nếu chúng ta có nhiều xe tăng!".
Một sĩ quan cụt chân, bị thương gần Kin-ghi-xép nói: "Tôi sẵn sàng nhận thêm thương tích, chỉ mong là chúng ta thắng lợi!".
Người thứ ba cũng bị thương ở chân với chiếc huy chương "Dũng cảm" cài lên áo ngủ một cách dễ thương nói: "Phải đuổi cái loại bọ ấy đi". Đấy là anh nói về máy bay phát-xít.
Anh thứ tư nói về hầm hào chiến đấu: "chúng không để đất yên ổn" và thêm "một cuộc tấn công vô nghĩa".

[nthach]

Ngày 26 tháng Chín 1941

Lúc báo động anh em thương binh bình tĩnh nhưng buồn rũ. Cái cảm giác mình không còn sức và không cử động được giày vò họ. Số lớn anh em không thể nhích được một bước.
Vừa rồi tôi ngồi trên chiếc ghế đẩu ở giữa phòng bệnh và đọc truyện ngắn Mác-xim Go-rơ-ki cho anh em nghe. Bỗng còi báo động rú lên. Đạn cao xạ bắn đầy trời. Bom nổ ầm ầm, cửa kính rơi loảng xoảng.
Tôi ngồi trên chiếc ghế không có chỗ tựa, cũng chẳng có cái gì để dựa. Xung quanh là cửa sổ, cửa sổ… còn những người bị thương, những người đã kiệt sức tự nhiên nhìn cả vào tôi, một người còn khỏe mạnh, xem tôi như thế nào. Còn tôi tập trung hết ý chí chờ tiếng nổ qua đi rồi tôi lại đọc, chỉ chú ý là làm sao giọng đọc khỏi run.
Nhưng khi đến nhà, người tôi bủn rủn vì cơn khiếp sợ vừa qua tôi phải đi nằm đến nửa giờ.
Các chiến sĩ đều biết chuyện quả bom ấy, song chỉ nói qua. Họ có biết cho đến bây giờ quả bom ấy vẫn nằm đấy chưa nổ hay không?

[nthach]

Ngày 27 tháng Chín 1941

Quả bom vẫn nằm nguyên. Anh em công binh đã hết sức nhưng quả bom cứ như một vật lạ không sao lôi lên được, càng ngày nó càng chui sâu xuống đất. Ban ngày người ta đào được chừng nào thì đêm nó lại chui sâu xuống chừng ấy.
Đất trong vườn đều bị đào xới lên: "Chúng không để cho đất được yên!"

[nthach]

Ngày 28 tháng Chín 1941

Hôm nay có cuộc mít tinh phụ nữ toàn thành phố Lê-nin-grat. Tôi và chị Va-xi-li-e-va-chủ bút tờ báo "Xme-na" (Hạt giống) viết lời hiệu triệu suốt đêm. Lúc báo động đêm, những người hàng xóm của Va-xi-li-e-va từ tầng cao nhất chạy xuống nhà chị ở tầng dưới cùng và cùng với trẻ con ngồi ủ rũ dưới chỗ mắc áo ở phòng ngoài. Không hiểu sao họ lại không xuống hầm trú ẩn.
Trong lúc bị oanh tạc mà ngồi ở nhà người nhà khác thường vẫn sợ hơn là ngồi ở nhà mình.

[nthach]

Ngày 29 tháng Chín 1941

Quả bom vẫn nằm đó. Chúng tôi hầu như đã lãng quên nó nhưng nó vẫn còn nguy hiểm.

Ngày 4 tháng Mười 1941
Phải đào một đường hầm rồi đóng một cái máng gỗ ở dưới đất để đỡ quả bom không cho nó lún sâu xuống đất nữa.
Hôm nay cuối cùng người ta vẫn gọi chúng tôi đến xem quả bom ấy. Vợ chồng tôi đến khu vườn bị ngăn cách suốt thời gian này không một ai được đến đấy cả.
Đó là một quả bom hạng nặng nằm chênh hênh sơn màu xanh da trời, có chỗ màu vàng, đầu nhọn, đuôi tà.
Cái ngòi nổ đã lấy ra và bên trong quả bom có một cái ống dài bị nước ngấm người ta moi một thứ đất sét xanh ra xem bên ngoài có vẻ lành. Đấy chính là chất nổ.
Hiện nay quả bom đã được đem đến viện bảo tàng quân đội. Tôi giữ mảnh đuôi để làm kỷ niệm.

[nthach]

Ngày 5 tháng Mười 1941

Quả bom vẫn còn lởn vởn trong đầu óc tôi. Tôi bắt đầu viết về nó trong nhật ký đi đường của tôi.
Tôi nhận được bức thư gửi từ Tri-xtơ-pôn ngày 18 tháng Tám. Ghan-na viết về con trai như sau:"Thằng bé gầy đi nhiều quá, nhưng nó lớn lên nó đã ăn được cháo và nước bột quả".
Thật hạnh phúc là chúng nó ở đấy.

Ngày 10 tháng Mười 1941
Quân ta lại rút khỏi Ô-ri-ôn.
Quân Đức tấn công rất dữ dội vào hai phía Vi-a-dem-xki và Bri-an-xki.
Ngoại ô Mát-xcơ-va là đất bằng, không có mùi, không có thung lũng, không có biển. Trên cánh đồng bằng phẳng như thế làm sao mà ngăn được xe tăng của giặc tràn vào.
Tim tôi như giá đi khi nghĩ quân thù có thể hay đã bắt đầu tràn đến đường phố Mát-xcơ-va.

[nthach]

Ngày 14 tháng Mười 1941

Kích chiến ở Ô-đét-xa. Tôi xa nó đã lâu rồi. Tôi đã cảm thấy hình như đối với tôi Ô-đét-xa cũng chỉ như những thành phố khác. Hầu như tôi không còn cảm thấy nó là quê hương của mình. Nhưng bây giờ thì tôi lại cảm thấy nó thân yêu và gần gũi như trước.
Tôi làm bài thơ "Gửi Ô-đét-xa". Chắc ngày mai nó được truyền đi qua làn sóng điện để Ô-đét-xa cũng nghe được tiếng nói của tôi.

[nthach]

Ngày 15 tháng Mười 1941

Tôi không kịp nói chuyện dài. Giặc Đức đã vào Ô-đét-xa.


Ngày 26 tháng Mười 1941

Chúng tôi đến nhà tấu nhạc. Ca-men-xki đánh dương cầm bản nhạc của Trai-cốp-xki. Khán giả vỗ tay yêu cầu đánh bài Van-sơ Pra-te-rơ lần thứ hai. Phòng nhạc không được trang hoàng như lần trước nữa. Không có lò sưởi. Người nghe phải mặc áo bành tô.
Rất nhiều quân nhân.

[nthach]

Ngày 5 tháng Mười một 1941

Tôi đọc những tin chiến đấu vùng ngoại ô Mát-xcơ-va một cách khó nhọc. Giặc Đức đã ở ngay cửa ngõ Mát-xcơ-va rồi. Hôm nay trên tờ "Sự thật Lê-nỉn-grat" đăng một phóng sự "Trận chiến đấu trên đường Mô-giai-xki".
Chúng tôi đã từng ngồi xe ô-tô đi qua con đường ấy bao nhiêu lần rồi. Bây giờ thì xe tăng của giặc Đức ở đấy. Bộ binh Đức đã đến đấy.
Hướng Ma-lơ I-a-rô-xláp hiện ra. Thành phố N. chắc chỉ Na-ra. Đến đấy có xe lửa của nhà nghỉ mát chạy qua ga Pe-re-den-kin.
Quân Đức không thể đến Mát-xcơ-va. Không thể xảy ra điều đó.
Mát-xcơ-va, người không thể không là của nước Nga, cũng như con người không thể không thở được!

[nthach]

Ngày 6 tháng Mười một 1941

Hôm qua lần đầu tiên trong đời tôi hiểu ý nghĩa của thành ngữ "bủn rủn chân tay". Tôi đang đứng một mình trên chiếc cầu thang lớn trên sân có cửa sổ rất to thì một quả bom nổ bên cạnh. Tôi phân biệt rõ những tiếng nổ lớn lớn sau đó là những tiếng nổ phụ. Mặt đất rung chuyển chao đảo. Ngôi nhà của chúng tôi lắc lư.
Không còn hồn vía, tôi chạy thẳng xuống hầm trú ẩn, ở đó đã có mặt tất cả mọi người. Chân tôi mềm nhũn như bông. Sau đó mọi việc cũng trôi qua.
Trong cả thời gian chiến tranh, đó là lần bom rơi gần tôi nhất. Rất nhiều nhà vỡ cửa lạnh. Ngôi nhà của chúng tôi cũng vậy. Nhưng căn buồng của chúng tôi lại không việc gì. Đúng là nó ở vào vị trí tốt.
Hầm trú ẩn chỉ huy sở của trường và bệnh viện là một gian phòng nhỏ hay nói đúng hơn, đó là một phần được ngăn ra của chiếc hầm trú ẩn lớn. Ở chính giữa là chiếc bàn để đọc sách, uống nước trà, xem bản đồ tình hình mặt trận. Chiếc lò sưởi để ở một góc. Cạnh tường có hai chiếc đi-văng. Ngay đấy là máy nói mà chồng tôi và Bô-rix I-a-cô-vle-vit dùng để liên hệ với các khoa.
Tiếng bom nổ vang tới đây. Nếu chỉ mới nghe thấy có một tiếng gọn thì có nghĩa là bom chưa nổ ngay. Người ta có thể ngồi và đếm từng giây.
Bạn gái của tôi là Ma-ri-ét-ta, Ma-ri-a I-gna-chi-e-vna tết những bó hoa nhỏ bằng tơ trong lúc máy bay địch bắn phá. Khi bom rơi và chúng tôi chờ tiếng nổ, những sợi tơ treo trên không, tiếng nổ dứt, chị lại tiếp tục.
Ma-ri-et-ta chuyên về dược vật. Bộ môn của chị cũng ở cùng một tầng với chúng tôi, vẫn còn giữ mùi thỏ và lợn biển. Lồng của chúng vẫn ở ngoài hành lang. Nhưng lợn và thỏ không còn nữa.
Bên ngoài cửa hầm, con chó chăn cừu tên là Din-ca của các đồng chí bộ đội pháo cao xạ thường nép sát vào tường và run lên cầm cập. Nó hiểu hết và chạy ngay đến đấy khi còi báo động vừa cất lên.
Sở chỉ huy của đơn vị pháo cao xạ ở ngay bên kia bức tường chắn. Người chỉ huy trận địa pháo dùng máy nói liên lạc với các điểm quan sát trên mái của khu nhà giải phẫu của chúng tôi và với những điểm cao nhất của tất cả các khu phố, nghe họ báo cáo về hoạt động của máy bay địch và hướng bay của chúng. Đồng chí ra lệnh nổ súng. Chúng tôi nói chuyện rất khẽ để khỏi làm phiền đến anh.
Dù nguy hiểm đến từng giờ từng phút, và liệu tôi có còn được gặp Gian-na và cháu nữa không, dù bệnh hoạn nhưng đã lâu nay tôi chưa bao giờ cảm thấy lại khỏe mạnh và tinh thần như lúc này, lại khao khát làm việc như lúc này. Ngay bây giờ tôi có thể làm việc rất nhiều. Và tôi sẽ làm được hết nếu bom không rơi gần hơn ngày hôm qua.
Nếu tôi sống, tôi sẽ làm tất cả để giữ được cái nơi làm việc quý giá, vứt hết những cái nhỏ nhen, những điều nhảm nhí.
Để có thể viết đến giờ phút cuối cùng thì phải giữ đầu óc cho tỉnh táo.
Chết với cái bút trong tay, giữa dòng chữ một cách đột ngột, không còn một cái chết nào tốt hơn mà tôi mong muốn.

[nthach]

Ngày 7 tháng Mười một 1941

Đêm qua mọi người đều nghe bài nói chuyện của đồng chí Xta-lin truyền đi từ Mát-xcơ-va.
Chúng tôi định làm cho căn phòng lạnh như băng ấm lên một chút vào cái giờ đó. Nhưng điều đó cũng không thực hiện được. Chúng tôi phải mặc áo bành tô. Nhưng rồi trong lò cũng lóe lên một tí than nên cũng hơi sáng và ấm lên một tí. Thật không rời được ánh lửa đó. Đêm ngoài kia không sáng, tối đen như mực với tiếng còi báo động, với những loại pháo cao xạ và tiếng máy bay rít ngay trên đỉnh đầu.
Tuy trên đài truyền đi hai lần báo động nhưng giờ đây vẫn phát lại bài nói của đồng chí Xta-lin. Tiếng nói của Xta-lin át cả tiếng còi báo động, vượt lên trên tối tăm, đi trên cả đêm nay. Tiếng nói đó mạnh hơn tất cả.
Chúng tôi vừa nghe tiếng nói đó, vừa nhìn vào ánh lửa. Hai thứ đó hòa hợp với nhau trở nên rực rỡ và là niềm an ủi lớn lao đối với chúng tôi.

[nthach]

Ngày 10 tháng Mười một 1941

Hôm qua chúng tôi đến nhà tấu nhạc nghe bản giao hưởng số 9 của Bét-thô-ven. Nhưng hình như chúng tôi sẽ không đi nghe nhạc nữa rồi. Điều này trở lên quá phức tạp và nguy hiểm.
Trên đường về nhà đêm đen và bóng tối dày đặc như ở trong căn nhà đóng kín các cửa mà không có đèn.
Chúng tôi không có đèn pin. Nhưng chúng tôi đã lần mò được đến ga xe điện. Ở đó tí nữa thì chiếc xe vận tải đâm vào chúng tôi. Bất chợt tôi cảm thấy cái thành xe lạnh và ướt của nó ngay trên má mình.
Phòng nhạc ngày càng buồn rũ đi. Cái lạnh của miền Bắc cực.
Lần thứ hai giảm tiêu chuẩn bánh mì.

[nthach]

Ngày 15 tháng Mười một 1941

Hôm qua có một quả bom phá lớn rơi ở gần khu nhà xác. Quả thứ hai rơi xuống vườn Bách thảo. Khu nhà kính trồng hoa bị tung hết kính, gió lạnh ập vào. Những cây cọ chết ngay từ buổi sáng.
Lúc quả bom ấy rơi xuống, cánh cửa phòng trú ẩn của chúng tôi rung lên giống như có một người cuồng lên vì kinh sợ nắm lấy nó mà giật mạnh. Tôi xô lại mở cánh cửa ra vì tôi không thể tin đó là sức ép của tiếng nổ… Cửa mở ra, không thấy ai cả. Chỉ có con chó chăn cừu Din-ca đang run trên sàn. Trên chiếc ghế dài các bà mẹ đang ôm chặt con vào lòng im lặng.

[nthach]

Ngày 16 tháng Mười một 1941

Báo động. Rất nhiều pháo sáng. Ban đêm toàn khu vực chúng tôi chói chang ánh sáng.

[nthach]

Ngày 21 tháng Mười một 1941

Hôm qua ở thành phố về, chúng tôi gặp hai lần báo động dài. Hai lần phải vào hầm trú ẩn, hai lần đứng lại dưới vòm cổng nhà ngoài phố. Lại phải chạy chuyển chỗ vào những đợt báo yên.
Hễ hơi lắng đi một chút là chúng tôi lại đi. Khi máy bay lượn ngay trên đầu, chúng tôi lại đứng lại chờ. Trong đêm tối những chùm sao lửa đỏ rực từ trận địa pháo cao xạ vọt lên trông thật là đáng sợ. Những mảnh đạn của chúng rất nguy hiểm.
Báo động lần thứ nhất khi chúng tôi ở ngôi nhà của Sở giao dịch. Bóng trăng trắng nhạt, tất cả đều như mờ ảo, biến dạng đi vì tuyết. Nhìn kỹ mới thấy được cột đài kỷ niệm. Giữa cảnh đó tiếng còi báo động rền rĩ. Và tiếng bom rú lên gần đâu đấy.
Chúng tôi xuống tầng hầm dưới ngôi nhà của Sở giao dịch, dưới một cái vòm cổ kính rất kiên cố.
Cùng ngồi với chúng tôi ở dưới hầm nhà này có các chị lái xe và bán vé xe điện. Chúng tôi rất mừng là mình chắc chắn được lên xe điện rồi.
Căn hầm thứ hai ở dưới một tòa nhà đồ sộ trên một đại lộ lại là một kiểu hầm khác hẳn. Cả một dãy người đang xếp hàng mua sữa đậu trước cửa hàng của tòa nhà này đều chạy cả vào đây. Và thật là ngẫu nhiên mà một chị trước kia làm công và một bác phó kẹo của một xưởng bánh kẹo thời trước cách mạng lại gặp nhau ở đây.
Người ta nhớ lại những chuyện cũ. Bác phó kẹo trước kia kể lại một câu chuyện về "Bản kinh phúc âm sô-cô-lát" mà xưởng kẹo đã làm để đưa đi dự hội chợ ở Pa-ri và chủ xưởng đã được giải thưởng 25 ngàn rúp. Thế mà hắn chia cho công nhân mỗi người một vài xu. Điều thú vị hơn hết là (theo lời bác phó kẹo) Hội đồng hội chợ Pa-ri công nhận là bản kinh phúc âm này làm bằng thứ bơ thượng hảo hạng nguyên chất, nhưng thật ra nó lại làm bằng thứ mỡ thực vật.
Đó thật là những mẩu hồi ức "ngọt ngào". Mọi người trong hầm nghe một cách thích thú quên cả để ý đến những tiếng nổ khủng khiếp ở bên ngoài.
Lúc đến quảng trường Lép Tôn-xtôi, chúng tôi không đi nữa mà cắm cổ chạy dưới làn đạn của pháo cao xạ. Bỗng nhiên cạnh cửa hàng bánh mì ở góc phố có tiếng nói rền rĩ ở trên vỉa hè băng giá. "Bà con ơi ! Cứu tôi với!".
Một bà già. Bà ta ngã trong bóng tối. Máy bay đang gầm rít trên đầu bà, đạn bắn lên đầy trời. Còn dưới đất thì ngoài chúng tôi ra chả còn ai. Chúng tôi đỡ bà cụ dậy rồi định chạy tiếp thì bà cụ lại gào lên: "Các ông các bà ơi ! Sổ mua bánh mì của tôi văng đâu mất rồi. Mất sổ bánh mì thì tôi sống làm sao. Các bác hãy tìm giúp tôi với".
Cơn sợ và mệt dã làm tôi mụ người đi. Tôi bảo:
-Cụ tìm lấy thôi, chúng tôi chẳng nói chẳng rằng, buông tay tôi ra cúi xuống đi tìm cho đến khi tìm ra được sổ của bà cụ. Sau đó chúng tôi lại dìu bà cụ đến phố Pê-trô-pa-vlốp-xcai-a. Còn chúng tôi lại tiếp tục chạy nữa.

[nthach]

Ngày 25 tháng Mười một 1941

Hôm qua trong lúc bầu trời và mặt đất đang bắn nhau thì Bô-rix I-a-cô-vle-vich-Bác sĩ trưởng của bệnh viện-bảo vệ luận án khoa học của mình dưới hầm trú ẩn.
Người bảo vệ luận án mặc chiếc áo bông chưa hề thay lần nào và đi thẳng từ bếp lò đến, mà ở đấy ông ta đã bao nhiêu ngày cùng với người thợ đốt lò cố hàn gắn lại công việc của nhà giặt bị mảnh bom làm hỏng.
Dưới hầm trú ẩn không có điện. Hội đồng khoa học họp dưới ánh đèn dầu lửa.
Bữa cơm trưa mọi người uống chút rượu nhạt để chúc mừng nhà bác học mới của ngành Y.
Một bà cụ già cầu nguyện cho việc phá vây, bà nói: "Lạy chúa, xin người hãy mở đường cho các chiến sĩ của chúng con !"
Câu chuyện của một người xà ích bị chết ngựa vì bom. Anh ta đứng cạnh con ngựa và khóc nức nở.

[nthach]

Ngày 28 tháng Mười một 1941

Việc sơ tán những người dân thành phố Lê-nin-grát bằng máy bay vẫn tiếp tục.
Trong số đó có những nhà văn chúng tôi cũng đáp máy bay đi. Ở trường Đại học Y khoa thì có các giáo sư Đ và K. Chuyện thật không đơn giản: sự lo sợ trước tương lai, tình yêu đối với thành phố, (làm sao mà giã từ nó trong giờ phút này) và nhận thưc: Nếu người ta đưa anh đi có nghĩa là Tổ quốc cần đến anh, thế thì tại sao anh lại không đi nếu người ta đề nghị.
Tương lai của thành phố Lê-nin-grat đầy lo lắng. Kho lương thực Ba-đa-iép-xki cháy rồi, đó không phải là chuyện đùa. Đám khói đặc sệt và nặng trình trịch-Đó là những chất mỡ và chất các-buya rất cần cho cuộc sống của con người. Hiện nay chất đạm tức là thịt chúng tôi cũng không tìm thấy đâu nữa. Gần đây giáo sư D bảo tôi:
-Hôm qua con gái tôi ở trên trần nhà suốt ngày mới tìm được một con mèo.
Tôi vừa định tỏ ý mến phục một tình thương như thế đối với con mèo thì giáo sư nói tiếp:
-Chúng tôi ăn thịt nó rồi!
Một lần khác cũng giáo sư D, một người rất ham đi săn nói:
-Cuộc đời tôi kết liễu khi nào tôi giết con chim mồi cuối cùng của tôi. Thế mà hình như tôi đã giết nó rồi.
Trong tháng Mười một đã hai lần giảm khẩu phần bánh mì. Như vậy là giảm đi hai mức.