PIE ĐỆ NHẤT-Alêcxêi Tônxtôi

[Siren]

Văn học Nga Xô viết, Nhà xuất bản Văn học 1988 ( in lần thứ hai)
Nguyễn Xuân Thảo và Trịnh Như Lương dịch

PIE ĐỆ NHẤT

Alêcxêi Tônxtôi

Lời giới thiệu

Cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XVIII là một thời kỳ bản lề, một bước ngoặt lớn trong lịch sử nước Nga. Dưới triều đại Pie Đệ nhất, từ một chế độ phong kiến trung cổ phân quyền, từ một nước lạc hậu, tối tăm, trì trệ, nước Nga trở thành một Nhà nước phong kiến trung ương tập quyền vững mạnh, một cường quốc hàng đầu ở châu Âu thời bấy giờ. Đó là “thời kỳ bột phát của những lực lượng sáng tạo..thế giới cũ rạn nứt và sụp đổ, châu Âu..kinh ngạc và sợ hãi nhìn nước Nga đang hình thành” ( Alêcxêi Tônxtôi).
Trong biến chuyển vĩ đại này, Sa hoàng Pie đệ Nhất, nhà cải cách lớn, người anh hùng của dân tộc Nga, đã đóng một vai trò quan trọng. Thời kỳ sóng gió đầy biến cố phi thường đó và nhân vật Pie đệ Nhất đã được Alêcxêi Tônxtôi chú ý đến từ lâu. Ngay từ sau Cách mạng tháng Mười, ông đã viết một loạt tác phẩm về đề tài này: Những người khủng bố đầu tiên, Một ngày của Pie đệ Nhất, Câu chuyện về thời kỳ rối ren và vở bi kịch lịch sử Cột điếu hình. Nhưng quá trình tìm tòi nghiên cứu của Alêcxêi Tônxtôi về đề tài Pie đệ Nhất là một quá trình lâu dài , vất vả. Ông viết: “ Tôi nghĩ đến Pie đệ Nhất đã từ lâu, từ những ngày đầu của Cách mạng tháng Hai. Tôi nhìn thấy tất cả những vết nhỏ trên chiếc áo chẽn của nhà vua, nhưng đới với tôi, Pie đệ Nhất vẫn là một bí mật bị bao phủ trong đám sương mù lịch sử...Viết cuốn Pie đệ Nhất, trước hết đối với tôi là đi vào lịch sử qua cánh cửa hiện tại và dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác- Lênin. Điều đầu tiên tôi phải làm, với tư cách một nghệ sĩ, là sửa lại thế giới quan của tôi. Sau đó thì lịch sử đã mở ra cho tôi những nguồn của cải giầu có nguyên vẹn” ( Alêcxêi Tônxtôi, Toàn tập, tập XIII trang 323-324 bản tiếng Nga).
Và từ 1929, từ bỏ thể loại truyện vừa, bi kịch tâm lý, với ý thức rõ rệt hơn về nhân vật Pie đệ Nhất và thời kỳ lớn lao ấy.Alêcxêi Tônxtôi bắt đầu viết về Pie đệ Nhất dưới hình thức một thiên tiểu thuyết lịch sử, xã hội với quy mô lớn, miêu tả cả một giai đoạn quan trọng của lịch sử dân tộc Nga một cách chính xác và sâu sắc để thể hiện đúng đắn sự nghiệp của Sa hoàng Pie đệ Nhất.
Cuốn tiểu thuyết lịch sử này gồm 3 tập:
Tập 1(hoàn thành năm 1930) trình bày thời kì thơ ấu và niên thiếu của vua Pie và cuộc đấu tranh gay gắt giành quyền bính giữa nhà vua với nữ nhiếp chính Xôphi (chị cùng cha khác mẹ của vua Pie), người đại diện cho những thế lực lạc hậu được bọn đại thần hủ lậu, bọn cấm quân xtrelelzơ, bọn giáo đồ của đức tin cũ ủng hộ. Tập này kết thúc với sự thất bại của phe Xôphi và cuộc thảm sát bọn cấm quân xtreletzơ. Viết về tập 1 này Alêcxêi Tônxtôi nói: “...Đó là thời kì trị vì buồn bã, tiêu điều của hoàng hậu Natali Kirilôpna (mẹ vua Pie), vua Pie đệ Nhất còn đang vui thú với những cuộc hoan lạc và nằm trong ảnh hưởng của các phe phái...Tôi muốn nói đến tất cả các giới, bọn thương gia, bọn raxkonic (giáo phái li khai), đến tất cả nước Nga ăn cướp và sự mở đầu của thời kì vô sản( nhà máy đúc vũ khí của Lep Kirilôvits ở Tula)...Những cuộc hành binh ở Axôp, vua Pie ở Hà Lan, cuộc nổi loạn cuối cùng của quân xtrelêtzơ bị đàn áp thẳng tay. Đến đây kết thúc thế kỉ XVII, thế kỉ sụp đổ, cũ kĩ và bụi bặm”.(Alêcxêi Tônxtôi, toàn tập, tập XVI, trang 576, bản tiếng Nga).
Tập II ( hoàn thành năm 1934) bao gồm thời kỳ bắt đầu những cuộc cải cách lớn của Pie đệ Nhất cho đến năm 1703, với những sự kiện của những năm đầu của cuộc chiến tranh phía Bắc và việc thành lập Pêtecbua.
Hai tập I và II, theo ý đồ của Alêcxêi Tônxtôi, nhằm mở đầu giới thiệu cho tập III: tập này miêu tả thời kỳ từ chiến dịch Nácva cho đến đỉnh cao nhất trong vũ nghiệp của Pie đệ Nhất là trận chiến thắng lừng lẫy châu Âu ngày 27 tháng Sáu năm 1707 tại Pontava. ( Trong trận này, dưới sự chỉ huy của Pie đệ Nhất, quân đội Nga đã đánh bại quân Thuỵ Điển thiện chiến nhất châu Âu thời ấy, bắt sống hai mươi ngà tù binh và tất cả các tướng lĩnh của vua Thuỵ Điển Sáclơ XII, nổi tiếng cầm quân bách chiến bách thắng). Alêcxêi Tônxtôi viết: “Tập III là phần chủ yếu của cuốn tiểu thuyết của tôi viết về Pie đệ Nhất, kể lại thời kỳ lý thú nhất trong cuộc đời của nhà vua. Tập này sẽ nêu lên hoạt động lập pháp của Pie đệ Nhất, những cuộc cải cách trong đời sống của nhân dân Nga, những cuộc hành trình của nhà vua đi ra nước ngoài, đám quân thần, xã hội thời ấy. Tập III sẽ không những miêu tả những cảnh của đời sống ở Nga mà còn của cả phương Tây: Pháp, Balan, Hà Lan. Những nhiệm vụ chủ yếu tôi tự đặt ra khi viết cuốn tiểu thuyết này sẽ được thực hiện phần chính trong tập III. Nhưng do cái chết đột ngột của tác giả ( ngày 23/2/1945), tập III đã dừng lại ở chương VI với trận chiến thắng oanh liệt của vua Pie đệ Nhất tại Nacva.

Toàn bộ ba tập này đã được xuất bản cùng một lúc lần đầu tiên vào năm 1947.

[Siren]

Alêcxêi Tônxtôi đã xây dựng hình tượng Sa hoàng Pie đệ Nhất với đầy đủ tính cách hiện thực của nhân vật. Ông theo đúng nhận định của Puskin về hai mặt của con người Sa hoàng Pie đệ Nhất: “Một trí tuệ rộng lớn, cao thượng và sáng suốt” và “ một sự độc ác hiếm có” của “một tên địa chủ chuyên chế nóng nảy” ( Puskin, Toàn tập, tập X, trang 256). Đặc biệt ông đã mô tả Pie đệ Nhất đúng với lời đánh giá của Lênin về vị Sa hoàng này: “ Vua Pie đã thúc đẩy nhanh việc Tây phương hoá nước Nga dã man, không dừng trước những biện pháp dã man để đấu tranh chống lại tình trạng dã man” (Lênin, Toàn tập, tập XXVII, trang 307, bản tiếng Nga).

Alêcxêi Tônxtôi đã không lý tưởng hoá, thi vị hoá quá khứ. Vua Pie đệ Nhất là một nhân vật vĩ đại của lịch sử Nga, nhưng dù thế nào đi nữa, vẫn là Sa hoàng, kẻ đại diện của giai cấp phong kiến, không thể thoát khỏi được những hạn chế của giai cấp mình. Bằng những hình ảnh nghệ thuật, thông qua những sự kiện lịch sử có chọn lọc, A -Tônxtôi đã miêu tả Pie đệ Nhất đúng là một ông vua có biệt tài tổ chức, sáng suốt, biết nhìn xa về chính trị, một con người cao lớn, có sức khoẻ phi thường, giầu nghị lực, ham học ham làm, thích lao động chân tay, thạo nhiều nghề, sống giản dị và trên hết là một ý thức phục vụ Tổ quốc Nga sâu sắc (Răn con trai Alêcxêi, vua Pie bảo: “Con phải yêu mến tất cả những gì có lợi cho sự phồn vinh và danh dự của Tổ quốc. Nếu con không nghe lời khuyên nhủ của cha thì cha sẽ từ con”. Alêcxêi đã không vâng lời cha mà còn trốn qua Áo, phản lại Tổ quốc. Bắt được con về, vua Pie đã giao con cho một toà án đặc biệt tuyên án tử hình (Lịch sử văn học Nga, Hoàng Xuân Nhị, trang 135)) và đã đem hết khả năng, ý chí của mình để đưa nước Nga ra khỏi tình trạng lạc hậu, chống lại mọi hình thái lỗi thời của chế độ phong kiến trung cổ phân quyền, xây dựng một Nhà nước vững vàng, một quân đội hùng mạnh, xây dựng hạm đội đầu tiên của nước Nga, cải cách đời sống xã hội Nga, đặt nền móng cho công nghiệp, phát triển thương nghiệp, xây dựng văn hoá, giáo dục, v.v...
Nhưng mặt khác, Alêcxêi Tônxtôi không hề che giấu hoặc giảm nhẹ những mặt trái của nhân vật lịch sử đó. Ông đã cho thấy vua Pie nhiều khi tàn bạo, nóng nảy, có những cơn giận dữ khủng khiếp, một con người phóng đãng, hay bày ra những trò nghịch ngợm quái ác, ngông cuồng và thẳng tay đàn áp không thương tiếc bất cứ ai, bất cứ lực lượng nào chống lại ý đồ của mình. Những cải cách của vua Pie mang lại sự hùng cường cho nước Nga nhưng cũng đặt lên cổ nhân dân lao động Nga thời ấy một cái ách hết sức tàn nhẫn, nặng nề. Alêcxêi Tônxtôi đã dành nhiều trang tả lại cảnh cùng khổ của người nông dân, cảnh lao động khủng khiếp ở các xí nghiệp đầu tiên của nước Nga, trong công cuộc xây dựng thành phố Pêtecbua; nhiều người không chịu nổi đã phải trốn biệt vào rừng núi Uran, miền đồng cỏ phía Nam xa xôi hoặc các cánh rừng sâu ở miền Bắc hoang vu lạnh lẽo, đi theo các giáo sĩ ly khai paxkonic với ảo tưởng tìm được nơi yên lành, tự do hoặc đi làm kẻ cướp; một số đã nổi dậy chống lại triều đình.
Vua Pie đệ Nhất được thể hiện như một nhân vật đa dạng, sinh động, mang dấu vết rõ rệt của thời đại, của giai cấp mình, đồng thời cũng có những tính cách cụ thể, riêng biệt, sắc nét.
Nhưng, tuy vua Pie đệ Nhất giữ vị trí trung tâm trong các tác phẩm, cuốn tiểu thuyết này không phải chỉ nhằm thể hiện cá nhân ông ta mà còn là cuốn tiểu thuyết về thời đại, về nhân dân Nga khi ấy. Không tô vẽ, không lí tưởng hoá nhưng cũng không hạ thấp vai trò của vua Pie đệ Nhất, Alêcxei Tônxtôi đã khẳng định vai trò quyết định của nhân dân: cả cuốn tiểu thuyết toát lên thiên tài sáng tạo của những người lao động, động lực chủ yếu của mọi cuộc biến chuyển lịch sử trong quá trình phát triển của xã hội.
Alêcxei Tônxtôi đã xây dựng hàng trăm nhân vật phụ có thật hoặc hư cấu xung quanh Pie đệ Nhất, thông qua cuộc sống của họ mà giải thích các sự kiện lịch sử, thể hiện “tiếng vang vong của bước đi vĩ đại của lịch sử”. Họ là anh em thợ nhiều tài năng Jêmôp, anh em Ôxip và Fêđô Benjamin đã chế tạo ra máy chạy bằng sức nước, anh em nhà Vôrôbiep, những người thợ đúc súng nổi tiếng, anh hoạ sĩ tự học Gôlikôp...Họ còn là những người xuất thân từ những tầng lớp cùng khổ, trở thành những người góp phần đắc lực vào sự nghiệp của Pie đệ Nhất như gia đình bác nông dân Brôpkin, như Safirôp, từ một người bán hàng trở thành phụ trách ngoại giao, và nhất là Alêcxanđrơ Mensikôp, xuất thân là một chú bé ngỗ ngược, con một gã giám mã say rượu và hung bạo phải bỏ nhà trốn đi lang thang, bán bánh rong ở chợ rồi trở thành cánh tay phải của Sa hoàng, tổng trấn xứ Ingri-Careli, phụ trách về quân sự uy thế và danh vọng vào bậc nhất.
Bên cạnh đó, tầng lớp quý tộc sáng suốt đã đứng về phía Pie đệ Nhất chống lại những thế lực bảo thủ của phe Xôphi. Họ là vương hầu chấp chính Rôđômanôpxki, đô đốc Gôlôvin, đô đốc Lơfo, các tướng Bôrix Golitxưn, Sêrêmêtiep, Apraxin. Vua Pie đệ Nhất đã biết dựa vào họ và tin cậy họ để tiến hành công cuộc cải cách của mình. Chính tất cả những con người đó đã giúp Pie đệ Nhất làm nên sự nghiệp phi thường, tạo nên sự hùng cường của nước Nga thời ấy.

[Siren]

Alêcxêi Tônxtôi đã giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa nhân vật lịch sử với thời đại, giữa những cá nhân ưu việt với quần chúng nhân dân, giữa các sự kiện lịch sử với cuộc sống riêng của các nhân vật kết hợp tất cả những cái đó lại thành một bức tranh sinh động, đậm đà hương vị, mầu sắc của một thời kỳ sôi nổi, phức tạp và phong phú trong lịch sử nước ông. từ chốn cung điện lâu đài của các vua chúa cho đến ngôi nhà gỗ tồi tàn heo hút của người nông dân cùng khổ với đủ mọi tầng lớp người trong mối quan hệ giằng rịt, phức tạp với nhau, mỗi người mỗi vẻ, đa hình, đa dạng, với mọi tính cách, phong tục, tập quán, nếp sống, truyền thuyết, phương ngôn, ngạn ngữ của thời ấy. Alêcxêi Tônxtôi đã tái hiện lại trước mắt người đọc cả một xã hội, cả một quá khứ, khiến cho một nhà phê bình đã viết: “ người ta như thở hít không khí của thời đại, sờ mó vào vô vàn con người đại diện cho mọi tầng lớp xã hội”. Tất cả những cái đó đã được miêu tả với một nghệ thuật bậc thầy trong một bố cục hài hoà, vững vàng với một sự hiểu biết sâu sắc về dân tộc Nga, về lịch sử đất nước Nga, với một ngôn ngữ phong phú, chính xác và giàu màu sắc. Chính đó là những đặc điểm khiến cuốn Pie đệ Nhất có một sức sống kỳ lạ, một tính hiện thực rất lớn và được coi như là một kiệt tác trong văn học Nga, kiểu mẫu của thể loại tiểu thuyết lịch sử, Maxim Gorki đánh giá rất cao cuốn Pie đệ Nhất, coi tác phẩm này là “đứng đầu trong các tiểu thuyết lịch sử hay nhất”. Trong một bức thư gửi Alêcxêi Tônxtôi, Maxim Gorki viết: “ Pie đệ Nhất là cuốn tiểu thuyết lịch sử chân chính đầu tiên trong văn học của chúng ta, cuốn sách sẽ còn tồn tại lâu...Tốt lắm, đồng chí có thể sáng tạo ra những tác phẩm tuyệt mỹ” ( Gorki, toàn tập, tập XXX, trang 280).
Rômanh Rôlăng, trong một bức thư viết cho Alêcxêi Tônxtôi cũng hết lời khen ngợi cuốn Pie đệ Nhất: “ Tôi thán phục cái sức mạnh, cái phong phú không thể kể hết được của tác phẩm mà ở ông tưởng chừng như là những cái “bình thường”. Trong nghệ thuật vững chắc và chân thành của ông, cái làm tôi đặc biệt ngạc nhiên lạ lùng là ông đã khắc hoạ các nhân vật của ông trong cái môi trường xung quanh, mỗi nhân vật đó là một phần không thể tách rời khỏi được của không khí, của đất, của ánh sáng, những cái vây quanh nhân vật đó”.

Giới thiệu với bạn đọc tác phẩm ưu tú này của văn học Xô viết, chúng tôi chỉ mong góp phần giúp các bạn hiểu biết thêm về một giai đoạn lịch sử quan trọng của dân tộc Nga và nhất là giúp các nhà sáng tác, nghiên cứu văn học tham khảo thêm về một thể loại quan trọng là tiểu thuyết lịch sử, một thể loại có vai trò lớn trong việc giáo dục lòng yêu nước và truyền thống dân tộc.

Tháng 12, 1970