Ngày xuân tán chuyện nước hoa...

[fresco]

Xuân về muôn hoa đua nở, vạn vật tái sinh; tuy rằng cái lạnh tái tê vẫn còn chưa chấm dứt nhưng không khí xuân vẫn phảng phất quanh ta, nhộn nhịp và tràn đầy sức sống. Với cái tinh thần xuân như vậy, xin được “hầu chuyện” các bác, các anh chị em về một vấn đề muôn thửa, “xưa như Diễm” nhưng lại là thứ không thể nào thiếu được trong cuộc sống của chúng ta; đó là những câu chuyện tản mạn xung quanh lọ nước hoa, nước thơm sau cạo râu mà các bác giai bác gái; anh em giai, chị em gái chúng ta thường nhật vẫn hay dùng.

Lịch sử của nước hoa là tấm gương phản ánh xã hội loài người chúng ta; là sự giao tiếp, sự bảo vệ chống lại bệnh tật, là thông điệp tinh tế chúng ta muốn gửi tới nhau. Trong từng giai đoạn lịch sử, nước hoa phản ánh những đặc điểm xã hội , sự cảm nhận về cái đẹp, về văn hoá, thương mại và y học của từng giai đoạn đó. Có thể nói không ngoa chút nào rằng một thế giới không có nước hoa là một thế giới mà không có lịch sử vậy!

Với phương châm “Tìm được đến đâu, biết được đến đâu thì kể đến đấy!”, tôi mạn phép “múa rìu qua mắt thợ” (Thợ ở đây có nghĩa là chị em NNN đấy!) mà xin được kể về lịch sử nước hoa qua các thời đại từ khi xã hội loài người được hình thành., về các loại hương liệu chế tác, về một số nhà chế tác nước hoa nổi tiếng; phần cuối câu chuyện là một số bình phẩm rất chi là “thiên vị và chủ quan” của tôi (!), những câu chuyện tản mạn xung quanh cái sự dùng nước hoa và những “lời khuyên của chuyên gia” đang tràn ngập khắp mọi nơi.

Bắt đầu nhé!...

Câu chuyện đầu tiên: về lịch sử nước hoa

Như trên đã viết, lịch sử phát triển của nước hoa gắn liền với lịch sử nhận thức tự nhiên xã hội của loài người chúng ta. Thực tế đã cho thấy điều này không phải là lộng ngôn và nói quá.

Ngay từ thời tiền sử, trong xã hội cổ đại, chúng ta đã có khái niệm về nước hoa. Tất nhiên, đó không phải là những dạng nước hoa như chúng ta vẫn đang hình dung như hiện nay. Khi ấy chỉ có thể gọi là “đồ thơm”! Những “đồ thơm” này được coi như một món quà dâng lên các vị thần linh từ Ai cập cho tới Hy lạp và các vùng khác. Thoạt tiên, người ta dùng hoa, cây lá có hương thơm và các sản phẩm có mùi hương khác để phục vụ cho các buổi tế lễ thần linh, là những vật dâng lên cho các đấng tối cao. Dần dần, cùng với năm tháng, sự quan tâm tới hương thơm ngày càng tăng lên và các loại hình của đồ thơm cũng ngày càng phong phú như: hương (nôm na là khói thơm nhé !), dầu thơm, nhựa thơm (balm), mỡ thơm lên men (fermented liquour)...

Toàn thể cộng đồng, người giàu cũng như người nghèo đều dùng các chất thơm này và coi đó như là một tập tục nhằm với tới thần linh. Họ tin rằng đồ thơm sẽ làm tăng vẻ đẹp và sức mạnh con người. Họ cũng tin rằng đồ thơm sẽ là cho cơ thể hoàn mỹ hơn, có nhiều khả năng chống lại bệnh tật hơn. Tuy nhiên, cùng với sự suy tàn của các Đế chế thời cổ đại, nước hoa, các đồ thơm đã trở thành một thứ không thể thiếu trong các cuộc hoan lạc trác táng của đám quý tộc thượng lưu (Muốn tìm hiểu sâu hơn xin xem tiểu thuyết “Nero” hoặc “Quo Vadis” sẽ rõ !!!)

Lọ nước hoa bằng đồng dưới dạng tượng đầu người phụ nữ; bảo tàng Louvre

Thời Trung cổ gắn liền với sự suy tàn về xã hội, văn hoá và nghệ thuật, là thời của những cuộc chiến tranh tàn sát lẫn nhau, của những trận dịch cướp đi sinh mạng dân cư trong những vùng rộng lớn. Vào thời kỳ này, những chiến sỹ Thập tự chinh (Crusaders) đã mang về từ phương Đông thêm một số nguyên liệu thô và kỹ thuật tạo đồ thơm. Tiếp bước người Trung Hoa và Ả rập, các nhà điều chế (giả kim thuật) châu Âu đã phát hiện và chưng cất được rượu ê-te (ethyl alcohol). Người ta tin rằng mùi thơm có tác dụng tẩy trùng và chống lại được sự lây nhiễm của các bệnh dịch. Những người giàu có luôn mang trên người “Quả thơm” bao gồm nhựa thơm, xạ hương (musk) và hổ phách (amber); khi tắm, họ cũng đã biết dùng đến những chất thơm vào nước. Việc sử dụng đồ thơm bắt đầu nâng lên tầm nghệ thuật tuy rằng Nhà thờ (thế lực bao trùm khi ấy) chống lại các nhà giả kim thuật và việc sử dụng chất thơm.

Quả sáp thơm; Northern Italy

Khi kỷ nguyên Phục hưng tới vào các thế kỷ 15-17, con người được tự do hơn, các nhà kiến trúc sư, kỹ sư, nghệ sỹ được tự do giao lưu khắp châu Âu và được tự do sáng tạo, thể hiện tư tuởng, phát kiến của mình. Vào thời này, hoá học đã dần thay thế cho thuật giả kim. Rồi các nhà thám hiểm như Vasco de Gama, Christopher Columbus, Magellan đã mang về Cựu lục không ít những nguyên liệu mới từ Nam Mỹ như: cocoa, vanilla, Peru balsam, tobacco, pepper, hành tỏi (clove – nhóm đinh hương), bạch đậu khấu (cardamom) ... Tại các vương triều, các hoàng hậu công chúa, những bậc mệnh phụ phu nhân cạnh tranh với nhau bằng các vị hương thơm và...độc dược, nhất là tại Pháp. Các nhà hoá học Ý và Tây ban nha, những người nắm giữ các bí quyết pha chế nước hoa cũng đã chuyển sang làm ăn tại nơi đây. Dần dà, các cửa hàng bán nước hoa đã mọc lên như nấm và lịch sử phát triển nước hoa cũng gắn liền với sự thăng trầm của các triều đại Pháp quốc.

Quả sáp thơm, Đức

Trong một trăm năm tiếp sau - kỷ nguyên Cổ điển, nồng độ nước hoa tại điện Versailles Pháp đã tới mức có thể bị ngộ độc (!) do việc sử dụng quá mức. Cũng trong thời gian này, Versailles đã trở thành trung tâm của mốt, các nghi lễ vương giả. Các bậc quyền quí sử dụng mỹ phẩm và nước hoa ở mọi nơi mọi lúc. Những nhà chế tác nước hoa nổi tiếng tại Pháp khi đó như Montpellier và Grasse cạnh tranh quyết liệt với nhau để nuôi trồng những loài hoa và thảo dược như hoa cẩm chướng (carnation), hoa violet, hoa nhài, hoa hồng, hoa huệ, oải hương (lavender)...

The Coquette. Bảo tàng nước hoa Fragonad

Triều đình của vua Louis XV trong thế kỷ Ánh sáng (1700-1789) được gọi là “Triều đình nước hoa” bởi vì Luật đã qui định những loại nước hoa nào được dùng vào thời điểm nào trong ngày và việc dùng nước hoa là bắt buộc. Thời gian này là những ngày thanh bình, vui vẻ, hội hè triền miên của nước Pháp mà trung tâm là Marie-Antoinette. Công việc kinh doanh của các nhà chế tác nước hoa thời này phát triển vượt bậc (chẳng hạn như nhà Grasse) cùng với những công nghệ mới được được ra để nâng cao chất lượng nước hoa như chưng cất, công nghệ tách hương liệu từ hoa (enfleurage). Tại Cologne, Jean-Antoine Farina bắt đầu chế tác ra “Eu de Cologne” – cái tên lưu danh cho tới tận ngày nay!

Lọ nước hoa bằng sứ. Bảo tàng nước hoa Grasse

Năm 1789 cuộc cách mạng Pháp nổ ra với sự nắm quyền của Napoleon. Trong những ngày loạn lạc, nước hoa cũng phải chịu cảnh ế ẩm, khinh miệt của trào lưu bấy giờ. Thế nhưng khi Napoleon đã nắm quyền lực và xây dựng Đế chế thì nước hoa đã trở lại vị thế của mình trên đất Pháp vốn lãng mạn và ăn chơi. Nữ hoàng Josephine đã say sưa với những mùi thơm độc đáo lấy từ nước ngoài về, Napoleon thì rất khoái cái món mát-xa toàn thân với Eu de Cologne. Vào thời này, tắm nước thơm đã trở nên thịnh hành. Việc sử dụng nước hoa với nồng độ đậm đặc, quá mức như thời kỳ trước đã không còn thịnh hành nữa. Phụ nữ thời này ưa dùng những mùi thơm kín đáo để thể hiện cái “tôi” của họ và thường thì phun nước hoa vào khăn tay là chính.

Lọ nước hoa tròn thời kỳ này

Vào cuối thế kỷ 19, công nghiệp nước hoa dần dần trở thành ngành công nghiệp phục vụ phụ nữ thuộc tầng lớp trung lưu - những người có trình độ thẩm mỹ và thị hiếu tinh tế. Việc kinh doanh những đồ “hàng hiệu” trở nên rất thịnh hành và có lợi nhuận cao, việc chế tác và sử dụng nước hoa thời kỳ này được liệt vào “dòng nghệ thuật” nhiều hơn là kinh doanh và sử dụng đơn thuần. Đã có những hương thơm (note) mới được tạo ra như cumarin, hướng dương, vani và những nhóm aldehyde đầu tiên đã xuất hiện được tạo ra từ những quá trình tổng hợp hoá chất mới - những điều này đã dẫn đến cuộc cách mạng về khứu giác (về “bộ ngửi” - nếu nói một cách dân dã). Và đó chính là sự khai sinh ra công nghiệp hương liệu hiện đại (modern perfumery).

Lọ nước hoa tròn thời kỳ này

Thế kỷ 20 mà chúng ta đã sống và trải qua đã có rất nhiều sự kiện. Sự thăng trầm của ngành công nghiệp nước hoa và sử dụng chúng gắn liền với những thăng trầm của xã hội, những trào lưu nghệ thuật và mốt.

Đặc biệt, đối tượng phục vụ chính của công nghiệp nước hoa là chị em phụ nữ giờ đây cũng có những thay đổi về cơ bản: ngưòi phụ nữ đã tham gia đội quân lao động, hưởng quyền bình đẳng với nam giới trong các lĩnh vực của đời sống trong đó vui chơi giải trí, văn học nghệ thuật. Nước hoa những thời kỳ này mang những nốt tươi mát và năng động, chủ yếu là từ các nhóm aldehyde.

Thế kỷ này cũng đã chứng kiến sự ra đời và thăng hoa của một loạt các nhà chế tác nước hoa nổi tiếng của Pháp và Mỹ như Guerlain, Christian Dior, Estee Lauder,...


Những năm cuối của thế kỷ XX, chuyển sang thiên niên kỷ thứ hai, các dòng nước hoa trở nên nhẹ nhàng tinh tế hơn, dường như đưa ta trở lại những kỷ niệm tuổi thơ với những hương vị ngọt ngào creamy của vanila, sữa, caramel. Nước hoa được chế tác từ những nguyên liệu của biển cả, thảo dược, nước tinh khiết và hoa tạo nên một cảm giác tự nhiên như những thành phần cơ bản đã tạo nên thế giới này: đất, lửa, nước và gió!


(Còn nữa)

[fresco]

Câu chuyện thứ hai: Về hương liệu cho nước hoa

Qua phần đầu giới thiệu lịch sử nước hoa, chúng ta đã phần nào hình dung được các khái niệm về hương liệu, chất cồn, các loại dầu thơm – hương liệu để tạo ra nước hoa. Ngày nay, nhìn lọ nước hoa bé tý, khoảng 50 đến 100gram (hi hi, cứ hình dung ra sto gram vodka mới lạ chứ(!); cảm giác chỉ một ngụm là xong hết...) chắc không phải ai cũng hình dung được hết những tinh tuý về những bí quyết pha trộn hàng chục loại hương liệu thơm để tạo ra nó!

Một tên nước hoa ra đời, được mọi người ưa chuộng là cả một quá trình thử nghiệm, lựa chọn phân tích lẫn một chút may mắn của những nhà hương liệu học có cái mũi tinh tế và năng khiếu ngửi trời cho(!). Về tổng thể, hầu như tất cả các loại nước hoa, nước thơm đều được điều chế từ các loại dầu thơm chiết xuất từ tự nhiên (cây cỏ hoa lá động vật...), từ các phản ứng hoá học tổng hợp (chất thơm nhân tạo).

Về một số loại dầu thơm cơ bản có gốc tự nhiên cho ngành công nghiệp nước hoa, có thể phân chia chúng theo tính chất kích thích lên hệ thần kinh của ta qua khứu giác như sau:

a) Nhóm dầu thơm cho cảm giác chủ đạo mang tính relax – an thần, làm dịu thần kinh và cơ thể nói chung:
- Basil - Húng quế thơm
- Benzoin - Cánh kiến trắng có vị ngọt vanilla
- Chamomile có vị ngọt hoa quả
- Frankincense - Hương trầm (của Châu Phi, chế bằng nhựa một cây họ trám) có mùi thơm của nhựa cây
- Geranium – Cây phong lữ có vị thơm hắc, mạnh mẽ

b) Nhóm dầu thơm cho cảm giác chủ đạo là sự hưng phấn - stimulating, tạo cảm giác khoan khái trong cơ thể
- Angelica - Bạch chỉ thơm
- Caraway - Cây carum (họ hoa tán) thơm mùi xạ
- Cypress - Cây bách thơm mùi gỗ và khói
- Lavender - Oải hương thơm ngọt vị cam quýt
- Lemon - Chanh thơm ngọt
- Nutmeg - Hạt nhục đậu khấu thơm
- Peppermint - Bạc hà cay thơm mùi tinh dầu bạc hà
- Rosemary - Hương thảo thơm nồng ấm
- Sassafras - De vàng vị thơm hăng và cay

c) Nhóm dầu thơm cho cảm giác chủ đạo mang tích kích thích gây hưng phấn (aphrodisiac!!!:emoticon-0136-gigg)
- Cardamom - Bạch đậu khấu vị thơm ấm, cay nhè nhẹ
- Cedarwood - Tuyết tùng ngọt vị thơm có mùi hắc đặc trưng nhựa cây thông giống đàn hương
- Cinnamon - Quế thơm cay ấm áp nồng nàn
- Clary Sage - Ngải đắng đậm đà hấp dẫn
- Jasmin - Hoa nhài thơm nồng nàn, bản năng
- Patchouli - Hoắc hương vị thơm mạnh, giữ mùi lâu
- Sandlewood - Đàn hương thơm mùi gỗ, ấm áp
- Hoa hồng thơm nồng nàn
- Tuberose - Hoa huệ vị thơm đặc trưng cho hoa, ngọt ngào
- Ylang-Ylang ngọc lan tây thơm nồng nàn và ngọt ngào

d) Nhóm dầu thơm cho cảm giác chủ đạo mang tính tươi mát, sảng khoái, tạo sự hưng phấn cho cơ thể
- Anise - Cây hồi vị thơm ngọt
- Bay - Nguyệt quế vị thơm mạnh giống đinh hương
- Cam Bergamot thơm mát và cay
- Eucalyptus - Khuynh diệp (bạch đàn) thơm
- Honeysuckle cây kim ngân thơm vị ngọt đậm
- Myrrh - Nhựa thơm có vị như long não
- Neroli - Dầu hoa cam thơm ngọt, tươi mát
- Pine - Thông cho mùi thơm của nhựa thông

Từ những dầu thơm tự nhiên và tổng hợp, hương liệu dùng để điều chế nước hoa có thể chia ra thành hai nhóm cơ bản cho phụ nữ và cho đàn ông.

Hương liệu nước hoa cho phụ nữ lại có thể chia ra thành những nhóm nhỏ sau:
Citrus - Họ mùi cam quít: Nhóm này có đặc điểm thơm mát nhẹ nhàng thường được kết hợp với hương liệu những nhóm với mùi có nữ tính cao như hoa quả, chypre.
Green - Họ mùi “xanh”: Nhóm này mang tính tự nhiên của thiên nhiên cao, thường được kết hợp với các mùi hoa quả và mang đặc trưng của tính hiện đại và thời thượng.
Flowery - Họ mùi hoa: Bao gồm mùi hoa các thể loại, được phối hợp với các nhóm khác để tạo những đặc trưng riêng.
Flowery Aldehydic – Nhóm Aldehyde mùi hoa: Các Aldehydes được bổ sung vào hương liệu mùi hoa để tăng độ tinh tế và độ “dậy mùi” của nhóm hương liệu hoa này.
Single Floral – Nhóm mùi hoa đơn chất: Là những sự kết hợp hương liệu xung quanh một mùi hoa chính, đó có thể là hoa hồng, hoa nhài, hoa huệ, loa kèn hoặc ngọc lan tây.
Oriental - Họ mùi phương đông: Là sự trộn lẫn giữa ấm áp và huyền bí. Mùi thơm của các loại xạ và những loại gỗ quí được phối với các mùi độc đáo khác từ các miền trên thế giới (cụ thể từ phương Đông)
Semi-Oriental - Họ mùi “bán phương đông”: Mùi phương đông được trộn lẫn với các loại mùi hương nhóm hoa tạo sự tươi mát trên nền mùi cơ bản là các mùi họ phương đông.
Chypre - Họ mùi chypre: Họ này là một tổng thể được kết hợp từ các mùi của gỗ, rêu (mossy) và hoa, có khi thêm cả mùi của da thuộc hoặc các loại quả. Nước hoa dòng chypre thường rất đậm đà, giữ mùi rất lâu.

Hương liệu nước hoa cho đàn ông có đặc trưng tươi mát với các nhóm hương liệu mùi cam quýt, hoa cam quýt hoặc rong rêu biển; để tăng độ nam tính còn có các nhóm hương liệu mùi gỗ chypre, mùi thuốc lá, mùi da thuộc hoặc các mùi cay thuộc nhóm “phương đông”.

Tài liệu tham khảo cho hai phần đã viết:
The Fragrance Foundation: http://www.fragrance.org
http://www.osmoz.com
The Art of Aromatherapy by Robert Tisserand, Healing Arts Press: 1977