ANH EM NHÀ HIMMLER, Lịch sử một gia đình Đức

[danngoc]

“Bố là phi thuyền cho em bay vào tương lai...”

Những mong muốn tốt đẹp thường lan tỏa đi thật xa. Mong muốn tốt đẹp của Khrushev lan tới tận bài hát cuối thế kỷ 20 của nhạc sĩ Thập Nhất.

Một số mong muốn tốt đẹp lại dẫn đến hậu quả vô cùng tàn khốc.

Xuất phát từ những mong muốn tốt đẹp, Stalin quyết định thủ tiêu tầng lớp trung-phú nông, âm hưởng của nó lan tỏa tới tận rìa Châu Á cho đến năm 1955.

Xuất phát từ những mong muốn tốt đẹp, Lenin tìm cách thủ tiêu tầng lớp trí thức tiểu tư sản, âm hưởng của nó lan tỏa tới tận rìa Châu Á cho đến năm 1956.

Xuất phát từ những mong muốn tốt đẹp, Hitler và Himmler đã tiến hành thủ tiêu hàng loạt người Do Thái Châu Âu cùng nhiều dân tộc khác, âm hưởng của nó lan tỏa tới tận rìa Châu Á đến cuối những năm 1970.

Để biến những mong muốn tốt đẹp của mình thành hiện thực, họ đã tiến hành hủy diệt sự đa dạng của cuộc sống.

“...Trong một triệu căn nhà gỗ ở Nga, sẽ không có và không bao giờ có được hai căn nhà giống hệt nhau. Hết thảy sự sống - đều độc đáo và duy nhất, cũng như không thể có sự giống nhau tuyệt đối giữa hai con người hay hai bụi tầm xuân … Nếu tìm cách xóa bỏ nét đặc sắc và đa dạng của cuộc sống bằng bạo lực thì chính bản thân cuộc sống sẽ lụi tàn.

.....

... Những tổ chức liên kết của loài người, ý nghĩa của chúng chỉ nhằm vào một mục đích chính yếu - giành lại cho con người quyền được khác biệt nhau, được độc đáo theo cách của mình, được cảm nhận, suy nghĩ và sống trên đời theo một cách riêng biệt.

Để hoặc là giành được cái quyền ấy, hoặc là bảo vệ nó, hoặc là phát triển nó lên, người ta phải liên kết lại với nhau. Và thế là nảy sinh một thứ thành kiến khủng khiếp nhưng vô cùng mạnh mẽ, theo đó cho rằng những tổ chức liên kết kia tiến hành nhân danh chủng tộc, nhân danh Chúa, nhân danh Đảng, nhân danh quốc gia, và đấy là ý nghĩa của cuộc sống, bất chấp phương pháp thực hiện. Không, không và không! Trong con người, trong những cá tính đơn giản của anh ta, trong quyền của anh ta được có cá tính ấy – tồn tại cái ý nghĩa duy nhất, chân chính và vĩnh cửu của cuộc chiến đấu vì cuộc sống.”

(Cuộc đời và Số phận, Vasily Grossman)

Học thuyết Darwin nói về đấu tranh sinh tồn để chọn lọc ra những cá thể của giống loài có khả năng tồn tại cao nhất, nhưng cuộc chiến sinh tồn ấy cũng nhằm mục đích giữ được sự đa dạng sinh học của giống loài, nhằm trước mỗi thay đổi của điều kiện môi trường giống loài ấy luôn có được các cá thể có khả năng thích nghi tốt nhất với điều kiện mới. Tiêu diệt sự đa dạng của cuộc sống cũng đồng nghĩa với hủy diệt cuộc sống. Trong thực tế, các quy luật của sự sống là khách quan, nằm ngoài tính toán chủ quan của con người. Quy luật của sự sống khiến con ong thợ, khi đàn ong bị bắt mất ong chúa, đã được các ong thợ khác cho uống sữa ong chúa để bắt đầu đẻ ấu trùng ong non. Quy luật của sự sống cũng khiến con gấu trắng mẹ khi không thể tìm được thức ăn quay về xé xác con gấu con mình.

Những cố gắng của con người khi phớt lờ quy luật khách quan của sự sống đều thất bại và phải trả giá đắt. Những mong muốn tốt đẹp, khi lấy điểm tựa là lòng căm thù, sự kiêu ngạo và vô nhân tính, sẽ dẫn con người tới cái ác tột độ.

Cuốn sách sau đây nhắc nhở chúng ta về điều này.

[danngoc]

ANH EM NHÀ HIMMLER
Lịch sử một gia đình Đức

Katrin Himmler

“Một công việc đầy dũng cảm” – David Cesarani, Literary Review

“Nỗi khó chịu tăng dần khi đọc cuốn sách của bà phần nào do ta từng bước biết được lý lịch trung lưu bình thường đến không ngờ của ba người con trai của một vị hiệu trưởng tỉnh lẻ khá phô trương và thấy được làm thế nào, cho đến tận lúc kết cục cuối cùng, hầu như ông ta vẫn có thể tự thuyết phục mình rằng mọi chuyện không phải như đã xảy ra trong thực tế” Sunday Times

“Ta có được một cảm nhận sống động về loại hình đặc trưng của chủ nghĩa bảo thủ Đức – vừa Thiên Chúa giáo La Mã, vừa bảo hoàng – và thấy được một cách kỳ lạ làm cách nào mà nó tìm thấy lối thoát trong cái lối khát máu mới nổi, có phần nào tà giáo của chủ nghĩa Quốc xã” Independent

“Đây là một so sánh song song giữa cuộc sống đời thường với sự gớm ghiếc, giữa sự thương yêu trìu mến với lòng căm thù, khiến cho câu chuyện có một độ éo le rất đặc biệt” Mail on Sunday

“Ta chỉ còn biết khâm phục sự dũng cảm của bà... Theo một cách nào đó, cuốn sách của Katrin Himmler không phải là câu chuyện về quá khứ mà là về hiện tại. Các chi tiết mà bà tự tìm thấy chính là những điều thú vị nhất” Daily Telegraph

[danngoc]

Katrin Himmler là cháu họ của Heinrich Himmler, người đứng đầu SS, Gestapo và là kẻ cầm đầu việc tổ chức tàn sát hàng loạt người Do Thái. Bà sinh năm 1967.

Dịch từ bản tiếng Anh 2008 của NXB PAN BOOKS

[danngoc]

Viết cho con trai tôi

[danngoc]

“Nếu chúng ta ở vị trí của họ, có lẽ chúng ta cũng sẽ làm như vậy”
Tzvetan Todorov “Về sự đa dạng của con người”

[danngoc]

Lời nói đầu: Những chuyện cũ

Khi mười lăm tuổi, một trong những bạn cùng lớp bất ngờ hỏi tôi trong giờ học môn sử rằng tôi có liên quan gì tới “nhà Himmler”. Tôi lúng búng đáp rằng “Có”. Một sự im lặng chết người trong phòng học. Mọi người thật căng thẳng và cảnh giác. Nhưng rồi cô giáo hoảng sợ và tiếp tục dạy như thể không có chuyện gì xảy ra. Cô đã bỏ qua cơ hội cho phép chúng tôi tìm hiểu liệu có mối liên hệ nào đó, nếu có, vẫn còn nối giữa thế hệ trẻ chúng tôi với “những chuyện cũ” đó.

Đó là câu hỏi mà chính tôi đã né tránh suốt một thời gian dài. Tôi có biết rằng Heinrich Himmler là ông họ của mình. Tôi có biết về “tên sát nhân kinh khủng nhất thế kỷ”, kẻ đã ra lệnh tiêu diệt người Do Thái Châu Âu và giết hại hàng triệu người khác. Cha mẹ tôi ngay từ rất sớm đã đưa tôi đọc những cuốn sách về thời kỳ Quốc xã. Vừa run rẩy vừa khóc, tôi đọc về cuộc nổi dậy thất bại của người dân khu ghetto Warsaw, về hồi ức của những người chạy nạn và cố gắng để sinh tồn của các trẻ em được che giấu ẩn nấp. Tôi nhập mình vào với những nạn nhân, cảm thấy xấu hổ với tên họ của mình và thường cảm thấy mình có tội theo một cách không thể cắt nghĩa được nhưng rất đau đớn. Sau này, khi theo học ngành chính trị học, lịch sử nước Đức là môn học chính đối với tôi.

Nhưng đồng thời tôi luôn né tránh nhìn lại lịch sử của chính gia đình mình. Động lực thúc đẩy tôi làm vậy chỉ xuất hiện về sau này, và có phần tình cờ nhiều hơn. Cha tôi bảo tôi lục trong Kho Lưu trữ Liên bang ở Berlin để tìm hồ sơ về ông tôi. Cho tới trước lúc ấy ông nội tôi Ernst, người tôi không hề biết mặt, đối với tôi vẫn đơn giản chỉ là em út của Heinrich Himmler, một chuyên gia về công nghệ, kỹ sư, giữ chức Kỹ sư Trưởng của Công ty Truyền thông Đế chế tại Berlin – một con người khá phi chính trị theo lời kể từ mọi người. Cho tới khi ấy chẳng có điều gì về ông có thể khiến tôi thấy tò mò thắc mắc.

[danngoc]

Ngay từ lần xem kỹ đầu tiên các tài liệu tôi đã có một phát hiện đáng lo rằng hầu hết những chuyện mình nghe gia đình kể về ông đều không khớp với những gì chứa trong tập hồ sơ mỏng này. Hóa ra ngay từ rất sớm Ernst Himmler đã là một người Quốc xã kiên định, và để đáp lại sự hỗ trợ sự nghiệp từ người anh ruột, Thống lĩnh SS Heinrich, đã thực hiện những nhiệm vụ đáng ngờ cho anh mình. Tôi cũng dần dần phát hiện ra Gebhard, người lớn nhất trong ba anh em trai, là một người hãnh tiến đầy tham vọng và là Đảng viên Quốc xã kiên định ngay từ những ngày đầu lập Đảng. Năm 1923 ông tham gia vụ Hitler Putsch, hay còn gọi là Biến cố Quán Bia, cùng với em trai Heinrich; sau này ông thăng tiến nhanh trở thành Vụ trưởng Bộ Giáo dục Đế chế. Tôi buộc phải kết luận rằng cả hai anh em đều đã tình nguyện cống hiến chuyên môn của mình với cùng chung niềm tin vững chắc như Heinrich và những người bà con khác, cũng giống như nhiều đồng nghiệp và hàng xóm.

Điều này cũng đúng với cha mẹ của ba anh em. Trước năm 1933 Gebhard Himmler Cha, hiệu trưởng một trường cấp hai, cùng với bà vợ Anna đã đầy nghi ngờ và chê trách người con thứ của mình, xem Heinrich là thiếu tham vọng. Tuy nhiên về sau, theo như các lá thư họ gửi cho Heinrich, họ đã trở thành những người Quốc xã nhiệt thành. Họ cũng thích thú với những ưu đãi và lợi lộc mà Heinrich có thể kiếm được cho họ nhờ địa vị của mình tại trung tâm quyền lực của Đệ tam Đế chế.

Trong mấy năm tiếp sau tôi chủ yếu tập trung vào nhiều chuyện khác hơn là về lịch sử gia đình mình. Đồng thời tôi bị thu hút bởi những đất nước như Ba Lan hay Istrael, với lịch sử vốn có mối liên hệ gần gũi và đầy bi thảm đối với lịch sử nước Đức và cả với lịch sử gia đình của chính tôi. Ba Lan không chỉ là đất nước mà Heinrich Himmler đã tổ chức chiến dịch không khoan nhượng của Quốc xã để hủy diệt người Do Thái và người Slav “dưới người” (1). Năm 1939 người anh cả Gebhard đã tham dự cuộc xâm lược Ba Lan với vai trò một đại đội trưởng, điều mà sau này khi chiến tranh kết thúc đã lâu vẫn được ông ta mô tả là một chuyến phiêu lưu “táo bạo” thực hiện “với tốc độ chóng mặt”. Anh vợ của Gebhard là Richard Wendler từng làm Thủ hiến Cracow vào thời gian người Do Thái trong thành phố bị trục xuất. Và Warthegau, tên mà người Đức dùng để gọi phần đất Ba Lan bị sáp nhập vào lãnh thổ Đế chế tháng 10 năm 1939, cũng là nơi bà nội tôi cùng các con đã chuyển đến sống sau khi sơ tán khỏi Berlin thời chiến, tại một điền trang mà vị chủ cũ người Ba Lan trước đó đã bị đuổi đi. Tôi tiếp tục dò theo những dấu vết về gia đình mình. Nhưng dường như tội ác ghê gớm của Heinrich Himmler lại khiến con cái các anh em của ông ta miễn tội thoải mái cho cha của họ, mặc dù trong lòng vẫn mang nỗi sợ hãi mập mờ nhưng dai dẳng rằng sự liên can của cha họ có lẽ nhiều hơn nhiều so với những gì họ vẫn nghĩ.


(1) Untermensch: Khái niệm Quốc xã dùng để chỉ những dân tộc thấp kém, đặc biệt là các dân tộc ở phía Đông, gồm có người Do Thái, người Digan, các dân tộc Slav như Ba Lan, Serb, Nga, Belorussia và một phần người Ukraina. - Wikipedia

[danngoc]

Tôi cũng chịu cùng những nỗi sợ đó. Nhưng, mặc dù nghe có vẻ khó tin, phải mất tròn năm năm sau khi bắt đầu tiến hành nghiên cứu tôi mới dám đọc đến những tài liệu giấy tờ, chứng chỉ, thư từ và sổ ghi chép quan trọng cất trong căn nhà của cha mẹ tôi. Tôi biết rằng, trong gia đình Himmler mọi mẩu giấy viết tay, từ hóa đơn tiền điện cho tới bản nháp thư từ hay giấy tờ tùy thân và ảnh chụp đều vẫn còn được lưu giữ miễn có điều kiện cho phép, nhưng cho tới lúc đó tôi chưa khi nào chủ ý dò hỏi hay lục lọi đến chúng. Có một cặp tài liệu mà trong đó bà nội tôi, người tôi biết tính ý và rất kính trọng, cất giữ khá nhiều thứ. Khi biết được khá muộn mằn về việc một thời gian dài sau 1945 bà vẫn là thành viên của một mạng lưới cựu Đảng viên Quốc xã nhằm hỗ trợ giúp đỡ lẫn nhau, tôi đã cảm thấy vô cùng đau đớn.

Khi ta tiến hành nghiên cứu lịch sử gia đình của bản thân mình, rất khó để vượt qua những khoảng trắng thông tin và các vùng cấm tọc mạch do người nhà xác định đối với một chủ đề nào đó. Đó luôn là một quá trình đau đớn, và ta thường xuyên phải chịu hành hạ bởi nỗi sợ về những gì ta có thể sẽ phải đánh mất.

Tôi phải mất ba năm để lần đầu tiên tìm thấy tài liệu về ông nội mình trong hồ sơ lưu trữ trước khi đi đến chấp nhận rằng tôi sẽ phải xem lại toàn bộ lịch sử gia đình mình cho tới từng tiểu tiết. Cùng lúc ấy tôi cũng sinh được một bé trai, người sẽ phải mang gánh nặng không chỉ kế thừa từ gia đình bên ngoại: cha của bé thuộc một gia đình Do Thái từng bị ngược đãi bởi đám tay chân của ông họ tôi Heinrich và những thành viên gia đình anh ấy cho đến ngày nay vẫn còn mang nỗi đau vô hạn vì nhiều người thân đã bị giết hại. Tôi thấy rõ rằng mình phải để lại cho con một lịch sử gia đình không bị vướng mắc mãi vào những huyền thoại hiện thời trong gia đình.

Ý định trên dẫn đến một cuốn sách là nhờ tác động của nhiều người đã đóng góp vào đó. Tôi muốn cám ơn tất cả những người này.

[danngoc]

Chính cha tôi là người đã tạo động lực đầu tiên cho nghiên cứu của tôi. Giáo sư Wolff-Dieter Narr và nhóm seminar nghiên cứu “Thế hệ cháu chắt của các Đảng viên Quốc gia Xã hội tích cực” tại Đại học Tự do Berlin đã biến nó thành một dự án nghiên cứu cụ thể. Tôi cũng muốn cám ơn tất cả các thành viên gia đình tôi đã cung cấp tài liệu theo yêu cầu của tôi và đã kiên nhẫn chịu đựng những buổi phỏng vấn liên tục của tôi.

Các nghiên cứu bao quát của tôi được hỗ trợ bởi nhân viên của rất nhiều cơ quan. Tôi đặc biệt muốn cám ơn Herr Pickro của Lưu trữ Liên bang tại Koblenz, người đã giúp đỡ vô cùng nhiều và luôn sẵn sàng dành thời gian cho tôi. Tôi cũng nhận sự giúp đỡ của nhiều người làm trong Lưu trữ Liên bang tại Berlin-Lichterfelde, Lưu trữ của Đại học Kỹ thuật ở Munich, Tổng cục lưu trữ Quốc gia ở Düsseldorf, Lưu trữ địa phương của Berlin và tổ chức Kontakte (Các quan hệ) ở Berlin.

Tôi đặc biệt mang nợ Michael Wildt của Viện Nghiên cứu Xã hội tại Hamburg. Ông là chuyên gia sử học đầu tiên đã đọc bản thảo nháp. Công việc của tôi không thể tiếp tục được nếu thiếu sự khích lệ, chỉ dẫn và hỗ trợ thực tế của ông.

Heinz Höhne đã cung cấp tài liệu từ kho lưu trữ cá nhân của mình theo yêu cầu của tôi; Anne Prior đã rộng lượng cung cấp cho tôi thông tin về chi Dinslaken của dòng họ tôi. Andreas Sander và Peter Witte thuộc Stiftung Topographie des Terrors (Quỹ Định vị địa điểm Khủng bố) đã giúp tôi những thông tin quan trọng.

Tôi muốn trao lời cảm ơn đặc biệt của mình cho Ingke Brodersen, người không chỉ tìm ra một nhà xuất bản chịu nhận bản thảo của tôi mà còn biên tập nó thật sắc sảo và sát cánh cùng nó trong suốt quá trình thực hiện. Cô đã luôn sẵn sàng vì tôi; được làm việc chung với cô thật là một may mắn xét dưới mọi góc độ.

Chồng tôi đã giúp tôi qua vô số lần thảo luận; ngay từ lúc đầu anh và cha mẹ chồng tôi đều đã khuyến khích tôi viết cuốn sách này. Các bạn bè đã lắng nghe kiên nhẫn, cùng thảo luận về chủ đề, đọc những phần bản thảo và giúp tôi trong những chuyến đi lại tìm hiểu.

Cuối cùng, tôi muốn cám ơn cha mẹ tôi, những người đã ủng hộ và giúp đỡ tôi gánh vác công việc suốt tất cả những năm qua. Không có họ cuốn sách này sẽ không bao giờ được viết ra.

[minminixi]

Trong Trailer cho phim "TT A.Linh côn: Thợ săn Ma cà rồng" có câu: Sự thật thường được thi nhau chôn giấu, còn Sự dối trá lại trở thành Lịch sử.
Nhưng những Sự thật - dù muộn màng - vẫn luôn làm nên Lịch sử của Lịch sử.
Lót dép chờ nghe một phần sự thật của Lịch sử qua công sức bác Danngoc!

[danngoc]

minminixi viết

Trong Trailer cho phim "TT A.Linh côn: Thợ săn Ma cà rồng" có câu: Sự thật thường được thi nhau chôn giấu, còn Sự dối trá lại trở thành Lịch sử.
Nhưng những Sự thật - dù muộn màng - vẫn luôn làm nên Lịch sử của Lịch sử.
Lót dép chờ nghe một phần sự thật của Lịch sử qua công sức bác Danngoc!

Cám ơn các bác tham gia.

Tôi cũng không hy vọng có nhiều người đọc topic này, vì nhiều lý do. Cuộc đời có vay có trả, gieo gió gặt bão. Hôm trước có bác nào post lên bài báo của một ông nhà văn không mấy tiếng tăm sang Nga chơi với hội nhà văn bên ấy, kể chuyện được nghe một người bản xứ than thở việc mấy triệu tuần lễ lao động thứ 7 CS bị tư hữu hóa trắng trợn. Nhưng xét đi không xét lại, ngày xưa biết bao tài sản của nhiều người lương thiện và của nhà thờ Chính thống bị quốc hữu hóa thì ông nhà văn của ta không hề nhắc đến. Có vay có trả nhưng ông ta cố tình lờ đi. Ai cũng nhắc đến việc đừng bắn súng vào quá khứ, nhưng .... Thôi, tôi tiếp chuyện của Katrin nhé.

[danngoc]

1
Tôi không bao giờ được gọi “Ông ơi” với ông:
Cuộc điện thoại

Ernst Himmler đã mất từ rất lâu trước khi tôi ra đời. Với thế hệ tôi thì điều này không có gì là bất thường. Nhiều người chồng, người cha và ông đã không bao giờ trở về sau chiến tranh. Điều bất thường về ông tôi không phải ở chỗ ông đã chết, mà ở thực tế rằng ông là em trai của SS Reichsführer (1) Heinrich Himmler, người tổ chức việc giết hại hàng loạt hàng triệu người trong thời Đệ tam Đế chế.

Tôi luôn biết rõ về điều này, thậm chí ngay từ lúc nhỏ. Nhưng tôi không bao giờ tự hỏi về thái độ cá nhân và thái độ chính trị của người ông chưa từng gặp mặt của mình đối với người anh trai. Điều này không hề thay đổi cho tới khi tiếng chuông điện thoại vang lên một buổi sáng nọ, giữa mùa xuân năm 1997. Cha tôi gọi. Liệu tôi có thể thực hiện yêu cầu của cha đến Lưu trữ Liên bang tìm xem liệu họ có giữ bất cứ hồ sơ nào về ông không? Ông nói tôi rằng chúng đã được công khai cho mọi người, do người Mỹ đã chuyển giao chúng lại cho người Đức. Và tôi đến đó thì dễ hơn là ông.

Vâng, tôi thì dễ thực hiện yêu cầu này hơn, bởi cha mẹ tôi sống khá xa Berlin. Sau khi thống nhất, Lưu trữ Liên bang Đức thu lấy mọi hồ sơ được giữ tại Trung tâm Tài liệu Berlin cũ và công bố hầu hết các bộ tài liệu cá nhân mở rộng về những quan chức Đảng, chỉ huy SS và về những kẻ phạm tội ác Quốc xã. Nhưng tại sao cha tôi lại nghĩ trong những hồ sơ này có thể có lưu gì đó về cha mình, Ernst Himmler?

(1) SS Reichsführer: chức Thống lĩnh tổ chức SS. SS: viết tắt của Schutzstaffel, tức đội cận vệ của Đảng Quốc xã. Gestapo: Geheime Staatspolizei - Mật vụ Quốc gia, nằm dưới sự quản lý toàn diện của SS. - ND

[danngoc]

Tôi đề nghị được xem các hồ sơ. Vào thời điểm đó yêu cầu này vẫn còn rất khó được chấp nhận và tôi phải chờ hàng tháng để được hẹn gặp. Tôi thấy nhẹ nhõm nhờ có sự chậm trễ này; nó cho tôi thời gian để suy nghĩ về con người cho tới khi ấy không hề có vai trò gì trong cuộc đời tôi. Chỉ một lần khi còn nhỏ, lúc tôi hỏi bà Paula, bà nội tôi đã mất từ lâu và là vợ của Ernst Himmler, về người thanh niên trông có vẻ hơi cứng nhắc mặc bộ com-lê đen trong tấm ảnh chụp lồng khung treo trên tường phòng khách nhà bà. Tôi nhớ mãi những giọt nước mắt bà đột nhiên túa ra và nỗi sợ hãi mà chúng mang lại. Tôi không còn nhớ bà đã kể chuyện gì về ông. Bà không bao giờ chủ động nhắc đến ông và tôi cũng không hỏi thêm lần nào nữa. Cha tôi cũng vậy, rất ít nói về chuyện này. Những mẩu thông tin mơ hồ ông tiết lộ thường là như “Ông là một kỹ sư làm cho Deutscher Rundfunk ở Berlin và bố cho rằng ông cũng là Đảng viên”, nhưng luôn đi kèm thêm câu: “Nhưng thời ấy người nào cũng vậy”. Ông nói ông cho rằng người anh trai Heinrich đã thuyết phục ông nội gia nhập Đảng, bởi “ông Ernst không mấy quan tâm tới chính trị”. Và có lẽ, cha tôi nói tiếp, ông nội “không muốn bị ảnh hưởng đến đường sự nghiệp”. Heinrich có lẽ đã cho ông vị trí trong Đài Phát thanh Đế chế. “Heinrich luôn thấy phải có trách nhiệm với em trai mình. Nhưng hai người không gặp gỡ nhau thường xuyên”.

Cho đến thời điểm ấy những lưu ý này về ông nội tôi nghe luôn có vẻ hợp lý. Tôi không bao giờ thắc mắc chuyện gì. Không có điều gì về ông khiến tôi thấy nghi ngờ, không có chuyện gì khiến tôi bối rối. Điều này chỉ thay đổi sau khi cha tôi nhờ tôi lục tìm hồ sơ về ông tại Lưu trữ Liên bang. Tôi bắt đầu tự hỏi mình đã biết gì về ông nội. Không nhiều – và toàn những chuyện khá vặt vãnh. Giống như những thông tin ta có thể tìm thấy trong một bản khai lý lịch theo mẫu: sinh năm 1905 tại Munich, lớn lên trong một gia đình trung lưu đáng kính, kỹ sư radio, từ 1933 làm việc trong Deutscher Rundfunk, cùng khoảng thời gian đó lấy Paula, sau đó sinh được ba con gái và một con trai – là cha tôi. Gia đình sống trong một căn nhà song lập có vườn tại Ruhleben ngoại ô Berlin. Trong những năm cuối của chiến tranh Ernst Himmler được thăng làm Kỹ sư Trưởng và Phó Giám đốc Kỹ thuật; không lâu trước khi kết thúc chiến tranh ông được gọi vào Volkssturm, tổ chức dân quân tự vệ Đức. Ông chết vào cuối tháng Năm 1945, trong tình huống vẫn chưa được rõ.

[danngoc]

Tôi không biết gì về con người là ông nội tôi này: ông đã lớn lên thế nào, ông cư xử ra sao với vợ con mình, ngoài công việc ra thì ông quan tâm tới chuyện gì, thái độ của ông với Đảng Quốc xã hay thái độ của ông với anh trai Heinrich ra sao. Cho tới lúc này Ernst Himmler dường như là một con người hết sức trung bình, không có gì nổi bật. Việc nhắc đi nhắc lại rằng hai anh em không có liên lạc gì nhiều với nhau có vẻ hoàn toàn phù hợp với hình ảnh một kỹ sư không mấy quan tâm tới chính trị. Nhưng nếu vậy thì động cơ nào đã thúc đẩy Heinrich hỗ trợ cho sự nghiệp của Ernst? Thực tế có phải họ ít gặp nhau như mọi người đã nói hay không? Và nếu vậy thì tại sao? Do Ernst không quan tâm tới những gì anh mình đang làm, hay do Heinrich, người cầm đầu SS và sau này làm Bộ trưởng Nội vụ, đã hoàn toàn ngập đầu trong công việc đồ sộ thanh lọc “lũ kẻ thù của nhân dân Đức” khỏi nước Đức và các quốc gia bị chiếm đóng kế cận? Liệu ông tôi Ernst và bà tôi Paula có biết về những gì Heinrich đã làm? Cha tôi luôn nói dường như ông nội có biết điều gì đó, nhưng bà tôi, một người “rất ngây thơ về chính trị”, thì tuyệt đối không biết gì.

Tôi bắt đầu xét lại cả về tính xác thực của những điều cha nói lẫn việc thiếu hoài nghi của mình. Bất cứ ai thân cận với người đứng đầu SS tới mức như bà tôi hẳn đều phải cố gắng cực kỳ mới có thể không biết chút gì về việc bắt bớ những người bất đồng chính kiến, về chuyện người Đức gốc Do Thái bị tước hết quyền công dân và “biến mất” vào các trại tập trung.

Tôi thấy mình không tài nào hình dung ra hình ảnh về ông Ernst một cách rõ nét hơn. Đột nhiên tôi cảm thấy xấu hổ vì việc thiếu hiểu biết, vì sự thờ ơ ngây thơ đối với lịch sử gia đình mình. Mặc dù biết ông nội tôi vốn gần gũi với Heinrich Himmler, tôi luôn vạch một ranh giới rõ ràng chia cắt giữa một “Heinrich Ghê rợn” với một “Ernst Phi chính trị”. Hơn nữa, tôi ngạc nhiên nhận ra rằng mặc dù thực ra tôi có hiểu biết sâu sắc về chủ nghĩa Quốc gia Xã hội từ khá lâu và có quan tâm đặc biệt tới ranh giới mong manh giữa các Đảng viên Quốc xã tích cực, những kẻ biết rõ chuyện gì đang diễn ra, với những người hưởng lợi từ nó và những người đơn giản là sống cùng với nó – nhưng tôi lại không áp dụng nó vào chính gia đình mình.

[danngoc]

Tháng Sáu 1997 tôi được Lưu trữ Liên bang hẹn lên gặp. Tôi lái xe tới Lichterfelde, và thậm chí khi bước vào bãi đất rộng của khu lán trại cũ tôi đã có cảm giác như mình đang đi ngược thời gian. Điều đầu tiên ta thấy qua khe hàng rào là những tòa nhà cũ bằng gạch đỏ bóng có từ thời Wilhelm II, xây vào cuối thế kỷ mười chín cho Học viện Lục quân Phổ và được sử dụng vào mục đích ấy cho tới Thế chiến thứ I. Ở cổng vào có một số tòa nhà từ thời Quốc xã – những công trình đồ sộ kỳ quái, xám xịt với các hàng cột hiên và tượng của các lực sĩ Bắc Âu. Trong thời Đệ tam Đế chế đây là nơi trú đóng của trung đoàn cận vệ của Hitler, trung đoàn Leibstandarte-SS Adolf Hitler dưới quyền chỉ huy của Sepp Dietrich, quân nhân của nó có lời tuyên thệ cá nhân trung thành với Führer và xem đơn vị mình là “đơn vị ưu tú trong số những đơn vị ưu tú”. Sau 1945 khu này do quân Mỹ trú đóng, họ thay thế các tòa nhà vốn đã bị phá hủy nhiều bằng những khối nhà ở chung cư và quản lý, gọi tên là Doanh trại Andrews. Ngày nay Lưu trữ Liên bang đóng trong một trong số những tòa nhà này.

Tại phòng đọc tôi được đưa cho mấy tập hồ sơ mỏng về Ernst Himmler cùng với một danh sách dài những tài liệu tham khảo để nghiên cứu thêm. Tôi cầm các hồ sơ ấy mà lòng lẫn lộn cảm xúc. Trước hết là cú sốc vì đã biết được ở đấy thực sự có những thông tin về ông, đồng thời còn có cả sự tò mò; cảm thấy nhẹ nhõm vì tập hồ sơ hơi mỏng, nhưng cũng sợ những gì có thể ẩn chứa ở trong đó.

Trong cặp tư liệu cá nhân chỉ có vài tờ photocopy: một tấm thẻ Đảng có dán ảnh, một bản khai lý lịch và vài giấy tờ cá nhân. Tôi xem kỹ tấm thẻ Đảng và nhìn thấy ngày ông gia nhập: 1 tháng 11 năm 1931. Thật lạ. Tại sao lại 1931, hơn một năm trước khi Quốc xã lên nắm quyền? Làm sao có thể khớp với tuyên bố rằng Ernst đã bị Heinrich thuyết phục gia nhập Đảng? Tôi đọc tiếp và phát hiện trong số các tài liệu có một tài liệu cho biết rằng ông đã trở thành thành viên SS chính thức ngày 1 tháng Sáu 1933. Đó là ngày ông được nhận vị trí tại Đài Phát thanh Đế chế. SS? Chuyện này chưa bao giờ được nhắc tới! SS là tổ chức của Heinrich, và sự thật chấn động rằng việc Ernst gia nhập nó cùng với việc ông bắt đầu làm việc cho Công ty Truyền thông khớp với giả thiết của cha tôi rằng Heinrich đã hỗ trợ Ernst thăng tiến trong sự nghiệp. Tôi ngồi nhìn mớ tài liệu vừa đột ngột khiến quá khứ trở nên xác thực. Sau bao phỏng đoán và suy nghĩ rối bời của mấy tuần trước, sự thật này làm tôi thấy nhẹ người. Tôi tiếp tục nhìn xuống bức ảnh, một bức ảnh hộ chiếu bình thường trong đó Ernst trông thật trẻ và đầy niềm tin. Tại thời điểm này dường như ông trở nên xa lạ với tôi còn hơn cả trước kia. Tôi quan tâm đến điều gì ở con người này, người đã chết trước khi tôi ra đời tới hai mươi hai năm?

[danngoc]

Trong số giấy tờ tôi tìm thấy một chỗ đề cập tới khoản vay Ernst được nhận mùa thu năm 1937 để mua căn nhà tại quận Ruhleben ở Berlin mà ông cùng mua với một Tiến sĩ Behrends nào đó. Khoản vay lấy từ Văn phòng Cá nhân của SS Reichsführer – chính là ông anh trai Heinrich. Các giấy tờ cũng gồm một lá thư đánh máy tháng Năm năm 1944 của Ernst gửi Heinrich trong đó cho thấy rõ ràng có những lần ông góp sức phục vụ cho người anh quyền thế hơn. Trong một lần cụ thể ông trả lời cho yêu cầu của anh trai muốn đánh giá về mặt chuyên môn đối với phó giám đốc điều hành một công ty ở Berlin tên là C. Lorenz.

Khi đó tôi vẫn còn chưa hiểu rõ cả thời điểm lẫn tầm quan trọng của bức thư này. Nhưng điều này khiến tôi băn khoăn. Có lẽ là do ngôn ngữ sử dụng trong bức thư. Trong khi Ernst bám lấy văn phong điềm đạm của một báo cáo chính thức thì những câu viết lòng thòng lại được thêm mắm thêm muối bằng các cụm từ đậm chất lý tưởng như “vị trí tư tưởng” và “viễn cảnh của tiến trình aryan hóa”. Bức thư cho thấy rõ ràng sự tích cực quá mức của ông khi thực hiện một nhiệm vụ do Heinrich giao, nhưng dường như cũng bộc lộ những quan tâm của chính ông mà tôi chưa hề biết đến. Ngoài phần đánh giá, bức thư cũng đề cập tới đến một buổi trò chuyện kéo dài với Walter Schellenberg, người đứng đầu bộ phận hải ngoại của Cơ quan An ninh (Sicherheitsdienst, viết tắt là SD). Tôi không hiểu tại sao ông mình, người được cho là chỉ quan tâm đến kỹ thuật chứ không phải chính trị, lại có thể tranh luận với người đứng đầu bộ phận hải ngoại của SD, hay Schellenberg lại có thể dính dáng tới chuyện gì ở đây. Có lẽ Ernst chỉ muốn phô trương, muốn lợi dụng cơ hội để trò chuyện với một nhân vật Quốc xã cỡ bự như vậy. Toàn bộ câu chuyện là một bí ẩn đối với tôi.

[danngoc]

Tôi tiếp tục xem xét các hồ sơ. Tôi lướt qua nhiều loại danh hiệu: không chỉ “Huy hiệu Thể thao SA (2) ”, “Huy hiệu Danh dự Olimpic” mà còn cả huân chương “Chữ thập Vì thành tích phục vụ quân sự nổi bật, hạng Hai và hạng Nhất”. Do là sĩ quan SS cao cấp, Ernst ban đầu được phân vào Ban Nhân sự SS, sau đó về ban tham mưu của trưởng cục thông tin liên lạc. Việc bổ nhiệm dường như chỉ đơn thuần cho có hình thức – tôi không thể tìm được chỗ nào cho thấy ông từng tham gia tích cực công tác dưới vai trò một sĩ quan SS. Lần thăng cấp cuối cùng của ông, lên chức Sturmbannführer (thiếu tá SS), là vào năm 1939, mười ngày sau khi xâm chiếm Ba Lan. Nhưng tại sao ông lại được tặng Huân chương Chữ thập Vì thành tích phục vụ quân sự nổi bật? Xét cho cùng, ông chưa bao giờ dính tới công tác ở chiến trường.

Từ một báo cáo thống kê của Đảng vào mùa hè năm 1939, tôi biết được rằng Ernst, mặc dù là Đảng viên, khó có thể nằm trong vô số tổ chức chi nhánh của Đảng Quốc xã (NSDAP, Đảng Công nhân Quốc gia Xã hội Đức) ngoại trừ Mặt trận Lao Động Đức mà hầu như tất cả những “người sản xuất ra sản phẩm”, từ các công nhân cổ xanh và cổ trắng cho tới những người quản lý họ, đều là thành viên, và Tổ chức Phúc lợi Nhân dân Quốc gia Xã hội.

Tôi nhẹ nhõm xác định rằng mọi thứ dường như đều dẫn tới thực tế Ernst không phải là một Đảng viên Quốc xã được đặc biệt giao nhiều trọng trách. Không có hoạt động cao cấp nào trong Đảng hay trong bất cứ hội đoàn chuyên môn nào của Đảng, chắc chắn không có bất kỳ ghi nhận về phân biệt đặc cách nào trên thẻ Đảng của ông, và Sturmbannführer không hẳn là một cấp bậc thể hiện nhiều tham vọng trong cái tổ chức đáng sợ đó. Hiển nhiên mối quan tâm chính của ông là kỹ thuật radio, có lẽ là trong lĩnh vực của riêng ông, nhưng ông giữ khoảng cách về mặt chính trị. Tuy nhiên tôi vẫn chưa hoàn toàn thấy thuyết phục. Chính ngày gia nhập sớm ghi trong Đảng tịch của ông khiến tôi thấy bối rối; cuộc trò chuyện của ông với Schellenberg; cùng sự thực rằng trong chiến tranh ông được đánh giá là “hết sức cần thiết” tức không bị động viên vào Quân đội. Ông được gọi nhập ngũ năm 1942 vào tiểu đoàn dự bị của Leibstandarte-SS Adolf Hitler, nhưng có vẻ như ông chưa bao giờ bước chân vào doanh trại Lichterfelde bởi ông chỉ được yêu cầu phục vụ quân ngũ không lâu trước khi chiến tranh kết thúc, lý do vì là “quản lý cao cấp và Kỹ sư Trưởng của Ban Kỹ thuật Trung tâm của Công ty Phát thanh Đế chế” nên ông “hết sức cần thiết và không thể thay thế được”. Nhưng tôi vẫn chưa rõ ông can dự đến nhiệm vụ gì mà “thiết yếu cho an ninh quốc phòng”.

(2) SA: viết tắt của Sturmabteilung, đội xung kích của Đảng Quốc xã. - ND

[danngoc]

Cả cha tôi lẫn người chị duy nhất còn sống của ông đều ngạc nhiên vì ngày gia nhập Đảng rất sớm của ông nội. Khi tôi hỏi cha bà nội có kể gì về ông không, cha tôi trả lời rằng bà chỉ im lặng và khóc khi được hỏi. Sau đó bà không nói chuyện với cha suốt nhiều ngày liền.

Tại sao bà tôi lại khó như vậy mỗi khi nhắc đến quá khứ? Có lẽ có điều gì đó muốn che giấu, như cha tôi đã nghi ngờ khi ông còn nhỏ. Nhưng cũng có lẽ sự im lặng của bà đơn giản chỉ là một phản ứng thách thức trước sự thiếu thông hiểu của thế hệ trẻ. Đối chiếu với cuộc sống khó khăn mà bà phải trải qua sau 1945, một góa phụ phải tự mình nuôi dạy bốn con nhỏ, thời kỳ Quốc xã đối với cá nhân bà hẳn là thời gian hạnh phúc nhất cuộc đời.

Cha và bác gái tôi rất biết ơn tôi đã thực hiện nghiên cứu. Tuy nhiên, sau lần thứ hai tôi gửi những tài liệu tìm thấy ở lưu trữ, bác tôi tuyên bố rằng điều quan trọng nhất đối với bác từng là “được thấy mọi thứ một cách đen trắng rõ ràng” nhưng giờ thì chúng ta nên “ngừng tại đây”. Tôi phát cáu vì cả hai đều không hỏi thêm câu nào về tất cả những ám chỉ khó hiểu trong các tài liệu tìm được. Mặc dù có thể họ đã chỉ tưởng tượng được một hình ảnh lờ mờ về cha mình từ hồi ấu thơ – và thật mâu thuẫn, có thể họ đã tạo ra nó từ bà Paula mẹ mình. Đúng hơn là, qua sự nhắc đi nhắc lại thường xuyên cùng một câu chuyện, nó đã hình thành những đường nét ngày càng vững chắc hơn. Hay có lẽ cả hai vốn biết nhiều hơn tôi vẫn nghĩ?

Khởi đầu tôi nghiên cứu các lưu trữ chỉ theo yêu cầu của cha tôi và với sự tán thành của chị tôi. Nhưng những gì tôi tìm thấy lại chạm đến một sợi dây thầm kín trong tôi và tôi thất vọng vì thiếu sự phản hồi từ hai người ruột thịt. Tôi muốn trò chuyện với họ về những điều chưa rõ ràng và theo đuổi các phỏng đoán. Tôi vẫn chưa rõ phải chăng sự tò mò của tôi chỉ đơn giản là do rộn ràng muốn theo đuổi, bị khuấy động bởi những sự thật trần trụi chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn những gì chúng tiết lộ, hay phải chăng tôi đột nhiên thấy quan tâm đến con người là ông nội tôi.

[danngoc]

Sau những phát hiện đầu tiên, tôi cảm thấy mất định hướng. Bằng trí tưởng tượng, tôi hình dung ra mọi kiểu kịch bản về những gì ông tôi có thể đã làm và nghĩ trong khoảng từ 1933 đến 1945. Tôi tự hành hạ bằng cách lên án mình đã thiếu quan tâm trong suốt những năm qua. Tôi giận cha tôi vì đã né tránh đối diện trực tiếp với các tài liệu, để mặc chuyện ấy cho tôi làm – mặc dù hẳn ông cũng không rõ gì hơn tôi về việc tôi sẽ đau khổ ra sao bởi những gì mà nghiên cứu của tôi đem lại. Dĩ nhiên tôi hoàn toàn đánh giá sai tính độc lập và khả năng giữ cho mình không bị tổn thương do ảnh hưởng từ quá khứ của ông nội. Tôi đánh vật với những bệnh tật dai dẳng. Tôi nghẹn thở trước nỗi sợ hãi về tương lai. Tôi lâm vào thế bí.

Sau đó, vào mùa thu năm 1997, tôi có cơ hội trò chuyện thật lâu với cha tôi về những điều tôi tìm thấy trong lưu trữ. Mặc dù ông nói rõ rằng ông xem quá khứ đã “qua và chấm dứt rồi”, ông vẫn sẵn sàng nói chuyện và kiên nhẫn trả lời mọi câu hỏi của tôi về chuyện gia đình. Chúng tôi trải qua một ngày thật dài, đi bộ xuyên qua các thị trấn nhỏ bé với những ngôi nhà nẹp khung gỗ và leo lên thăm các vườn nho giữa cái nắng dịu của tháng Mười. Khi chúng tôi nhìn từ dàn nho xuống đồng bằng phía dưới, tôi lần đầu tiên hỏi cha xem ký ức nào chính ông giữ được về cha mình và ngạc nhiên trước phản ứng dữ dội của cha: “Con cho là bố nghĩ gì về một người cha mà chuyện duy nhất bố nhớ đến chỉ toàn là trừng phạt và đánh đập bố?!”

Ông nói bà Paula có thái độ khá tự do trong việc nuôi dạy con cái, nhưng bà vẫn giữ ông nội như một hình mẫu sáng chói trước mặt con – trên tất cả là đối với cha tôi, người con trai, cho tới một lúc khi cha tôi “không thể nghe nổi những thứ ấy thêm chút nào nữa”, đặc biệt do ông ngày càng nghi ngờ về hình ảnh không tỳ vết của cha mình mà bà vẫn mô tả. Từ hai người chị mà ông biết rằng Ernst cũng có thể là một người cha yêu quý, bởi vậy ông thấy vô cùng đau khổ vì ký ức ít ỏi của riêng ông lại ngược hẳn lại. Những câu hỏi của tôi dường như đã khuấy tất cả trở lại – trái với việc ông quả quyết rằng “tất cả chuyện đó” không còn quan trọng đối với ông nữa. Trong cuộc trò chuyện tôi liên tục chạm vào những rào cản mà tôi không thể thấy hoặc hiểu nổi.

[danngoc]

Gần như tình cờ, cha tôi nhắc đến một chiếc rương chứa các bức ảnh gia đình mà tôi nên xem qua. Ông nói tiếp, trong đó cũng có một cặp giấy chứa tài liệu của mẹ ông, mặc dù ông không biết liệu trong đó có gì hấp dẫn hay không. Tính tò mò nổi lên, tôi mở cái cặp giấy màu xanh và lập tức nhận ra trong đó là cả một kho thông tin phong phú bổ sung cho những sự kiện trần trụi lưu trong lưu trữ. Trong số các giấy tờ liên quan tới nhà cửa của bà tôi trong mấy năm cuối đời, tôi tìm thấy một bản khai lý lịch của ông tôi từ năm 1931, lần đầu tiên cung cấp thông tin về thời kỳ trước khi ông bắt đầu làm việc cho Đài Phát thành Đế chế. Tôi tìm thấy những bức thư riêng của Ernst cùng những chứng nhận khác nhau về việc ông làm việc trong Công ty Phát thanh Đế chế do các cựu đồng nghiệp của ông gửi cho bà tôi vào thập niên 1970. Có lẽ bà cần chúng để lồng vào hồ sơ xin trợ cấp hưu trí.

Tháng Chín 1948 một kỹ sư trưởng đã xác nhận, “theo đề nghị của Frau Paula Himmler”, rằng Ernst được gọi vào Volkssturm tháng Tư 1945 và “đã được phân công cùng một số nhân viên khác của ban quản lý đài phát thanh đi phòng thủ đài phát tại Charlottenburg (một quận của Berlin)... Lần cuối cùng tôi trông thấy Himmler là chiều tối ngày 30 tháng Tư hay 1 tháng Năm trên sân trong tòa nhà. Do không bao lâu sau đó tôi bị lính Nga bắt làm tù binh nên không thể biết thêm chuyện gì đã xảy ra với anh ấy sau này”.

Tôi cố gắng tưởng tượng chuyện sẽ xảy ra như thế nào đối với một nhúm quản lý kỹ thuật, biên tập viên và các nhân viên khác khi “phòng thủ” tòa nhà họ làm việc chống lại cuộc tiến công của Hồng quân, tất cả bọn họ đều là dân sự không hề có kinh nghiệm chiến đấu hay được huấn luyện đầy đủ, những người đàn ông như ông tôi, vào thời khắc cuối cùng khi việc bại trận đã rõ rành rành, bị lùa vào cuộc tàn sát Volkssturm.