Dàn hợp xướng thần kỳ

[danngoc]

1929 - Nijinsky với nụ cười đáng hãi đang đứng cạnh Karsavina và Diaghilev vênh váo sau lưng

[danngoc]

Ra đời sau Pétrouchka (nhưng được thai nghén từ trước), vở Sacre du printemps của Stravinsky bị tranh cãi là tác phẩm thành công và chặt chẽ nhất của ông. Nó có lẽ cũng là tác phẩm âm nhạc vĩ đại nhất thế kỷ hai mươi. Khán giả dự buổi công diễn vở Sacre ngày 23/5/1913 tại Paris, đã phản đối dữ dội. Công chúng Pháp chống lại sự công kích áp đảo trong âm nhạc của Stravinsky, sợ phải lắng nghe thông điệp của nó, lớn tiếng và rõ ràng: thế giới đang trên bờ vực của thảm họa. *

Thế chiến lần I, nổ ra tháng 6/1914, đã cướp đi sinh mạng hàng triệu thanh niên, phá hủy trật tự cũ của Châu Âu, và bấm nút cho một loạt cuộc cách mạng tàn khốc. Nền văn minh Châu Âu sẽ không bao giờ hồi phục nổi sau cú đấm ấy, vốn đã được báo trước trong giai điệu xáo động và tàn khốc của Sacre du printemps.

Đế quốc Nga, bước vào chiến tranh cùng phe với Pháp-Anh để chống lại Đức và Áo-Hung, hóa ra là một gã khổng lồ có đôi chân đất sét. Thoạt đầu chiến tranh được hoan nghênh bởi nhiều vị trí thức Nga hàng đầu: họ cho rằng nó là “một phước lớn” (nhà thơ phái Tượng trưng Vyacheslav Ivanov). Berdyaev sau đó cũng tin rằng chiến tranh có một tầm quan trọng theo thiên mệnh: “Nó trừng phạt, giết chết và thanh tẩy bằng lửa, qua đó làm hồi sinh phần linh hồn”. **

Razumnik Vasilyevich Ivanov, bút danh là Ivanov-Razumnik (1878-1946), có quan điểm khác. Là một nhà phê bình chống chiến tranh và sử gia văn hóa, ông đã xuất bản ngay từ năm 1912 một bài viết trên tạp chí ký tên “Người Scythe” tuyên bố bác bỏ nền văn minh tư sản bởi là một “thứ văn hóa xa lạ”. “Thứ trật tự cuộc sống như vậy hiển nhiên sẽ bị hủy diệt”. ***


* Trích trong: E. Poliakova, Nikolai Rerikh (Moscow, 1985), tr. 172

** Utro Rossii, 17/8/1914

*** Zavety, số tháng 6/1912, tr. 67

[danngoc]

Bài viết đó là bản tiền-tuyên ngôn của phong trào văn hóa đầy ảnh hưởng tại Nga được biết đến với cái tên Chủ nghĩa người Scythe, một phong trào duy trì được sức hấp dẫn của nó với rất nhiều người tại nước Nga cho đến tận ngày nay; bắt nguồn từ nó đã xuất hiện lý thuyết cho chủ nghĩa văn hóa Âu-Á (Eurasianism), theo đó nước Nga, do là một quốc gia vĩ đại nằm giữa Châu Âu và Châu Á, có đường hướng và vai trò độc đáo của riêng mình trên bản đồ địa chính trị thế giới. Herodotus đã sử dụng thuật ngữ “người Scythe” để chỉ những bộ lạc du mục nửa thần thoại đã từ Châu Á đi xâm lược các thảo nguyên Biển Đen vào thế kỷ thứ trước Công nguyên; trong tưởng tượng của giới trí thức Nga họ trở thành một biểu tượng của sức mạnh và quyền năng man rợ. Trong số các môn đồ của Chủ nghĩa người Scythe, một hệ tư tưởng cấp tiến cánh tả có gốc gác dân túy, có những nhà thơ chủ chốt người Nga của thời đại này – Blok, Bely, Esenin và Klyuev.

Châm ngôn được chọn bởi Ivanov-Razumnik và các bạn ông là những lời của nhà cách mạng Nga thế kỷ mười chín Alexander Herzen trong tác phẩm kinh điển của ông, cuốn Quá khứ và những suy tưởng của tôi: “Tôi, giống như một người Scythe đích thực, vui sướng quan sát cái thế giới cũ tan rã và suy nghĩ rằng tiếng nói của chúng ta là để thông báo cho nó về cái chết tất yếu của nó”.

Stravinsky, chưa khi nào chính thức tuyên bố mình là một người theo Chủ nghĩa người Scythe, rõ ràng vào thời điểm đó (và sau này) đã bị ảnh hưởng bởi các tư tưởng tân-dân tộc chủ nghĩa của nó. (Thật thú vị, Ivanov-Razumnik và Stravinsky có chung một người bạn là nhà âm nhạc học Andrei Rimsky-Korsakov, một trong những con trai của nhà soạn nhạc). Quan điểm Scythe của Stravinsky có thể nhận thấy qua cuộc trò chuyện của ông với Romain Rolland, người đã ghi lại nó vào tháng 9/1914.

[danngoc]

Nhà văn Pháp tới gặp Stravinsky mang theo một đề nghị tham gia bản kháng nghị trên báo chống lại “chủ nghĩa man rợ” Đức – một chủ đề thời ấy. Nhưng Stravinsky (được Rolland mô tả là một người đàn ông thấp, có khuôn mặt vàng bủng, mỏi mệt và cái nhìn yếu ớt – quả là một ấn tượng sai lầm!), tuy không biện hộ cho nước Đức, đã không đồng ý đây là một quốc gia man rợ, thay vào đó gọi nó là “già cỗi và thoái hóa”. *

Chủ nghĩa man rợ (barbarism), theo lời Stravinsky, là một nét của nền văn hóa mới. Stravinsky tranh luận, theo tinh thần của Scythe, rằng nước Nga có số mệnh phải đóng vai trò của một “đất nước man rợ tươi đẹp và hùng mạnh, thai nghén các ý tưởng mới từ đó sẽ nuôi dưỡng nguồn tư tưởng của thế giới”. **

Stravinsky cũng có một tiên đoán chính trị hoàn toàn khớp với ý tưởng của Ivanov-Razumnik và các bạn mình: rằng chiến tranh sẽ được nối tiếp bởi cuộc cách mạng sẽ lật đổ triều đại Romanov và thành lập một Liên bang các quốc gia Slave.


* Trích trong: I. Stravinskii-publitsist i sobesednik [I. Stravinsky-nhà bình luận và người đàm thoại] (Moscow, 1988), tr. 22

** Trích trong: I. Stravinskii-publitsist i sobesednik [I. Stravinsky-nhà bình luận và người đàm thoại] (Moscow, 1988), tr. 22

[danngoc]

Rất hấp dẫn khi xem Sacre du printemps là tuyên ngôn vĩ đại nhất của tinh thần Người Scythe trong văn hóa. Trong thi ca Nga tinh thần đó được thể hiện mạnh mẽ ở bài thơ mang tính thời sự của Blok, bài “Những người Scythe” (1918):

Đúng, chúng ta là người Scythe!
Đúng, chúng ta dân Châu Á,
Đôi mắt xếch nhìn liếc tham lam!

Sự trùng khớp giữa Blok và Stravinsky chưa bao giờ được xét tới, theo như tôi biết, bởi những người cùng thời (thậm chí cả nhà theo chủ nghĩa Âu-Á Pierre Souvtchinsky, người biết rõ cả hai vị này và có viết về cả hai). Blok không phải bạn của Stravinsky, và theo nhật ký và sổ tay của ông thì chưa bao giờ nghe một nốt nhạc nào trong sáng tác của ông này. Tuy nhiên, ta hẳn phải hình dung rằng chính Sacre du printemps là thứ nhà thơ nghĩ trong đầu khi ông kêu gọi giới trí thức Nga hãy chấp nhận cách mạng: “Chúng ta yêu các nghịch âm đó, những tiếng gầm rống đó, các âm thanh chói tai đó, những chuyển tiếp không hề mong chờ đó... của dàn nhạc. Nhưng nếu chúng ta thực sự yêu chúng thay vì chỉ động đậy mấy sợi thần kinh giữa gian sảnh nhà hát sang trọng sau khi dùng bữa trưa, chúng ta cần phải lắng nghe và yêu lấy chính những âm thanh đó ngay từ lúc này, khi chúng đang tuôn ra từ dàn nhạc thế giới”. *

Nhà tư tưởng của Chủ nghĩa người Scythe, Ivanov-Razumnik, vào năm 1915 đã phân phát các bản sao in tay (kiểu samizdat thời ấy) bài viết chống chiến tranh của ông, “Phiên tòa Lửa”, trong đó ông khẳng định chỉ khi những lực lượng dân chủ liên hiệp lại mới có thể chặn đứng cuộc tàn sát khổng lồ. Blok rất thích bài viết; sau đó ông đã viết về chiến tranh như sau: “Trong một khoảng khắc, dường như rằng nó sẽ làm không khí trong lành; dường như rằng đó là cách cho chúng ta, những con người quá sức dễ bị tác động; trong thực tế nó hóa ra là chiếc vương miện đáng giá cho sự dối trá, dơ dáy và xấu xa mà quê hương chúng ta đã chìm vào trong đó”. **


* Blok, Sobranie sochinenii, tập 6, tr. 11

** Blok, Sobranie sochinenii, tập 6, tr. 10

[danngoc]

Nước Nga phải chịu đựng liên tiếp những tai họa nhục nhã trong chiến tranh. Nền kinh tế tan nát, những hàng dài xếp hàng chờ mua bánh mì thậm chí ngay giữa thủ đô. Trật tự chuyên chế tồn tại ba trăm năm của vương triều Romanov, vốn đã sống sót qua cuộc nổi dậy cách mạng năm 1905, đang đi tới hồi cáo chung.

Ngày 1/1/1916, Alexander Benois đã viết trong nhật ký của mình (mãi đến năm 2003 mới được xuất bản): “Năm mới này sẽ đem đến điều gì? Giá như nó đem đến hòa bình, mọi thứ còn lại sẽ trở lại đúng chỗ”. * Nhưng với Benois (giống như Blok, ông là một người kiên tâm chống chiến tranh), rõ ràng rằng Nikolai II (người mà Benois vẫn gọi là “thằng điên” vốn “hoàn toàn không có khả năng” cai trị nước Nga) và chính phủ của ông đã không hiểu được “tính vô nghĩa của sự ác quái này”. Điều đó khiến một người ôn hòa, cẩn trọng như Benois khiếp sợ: “Sự ngu xuẩn của con người là vô giới hạn, là toàn năng, và rất có thể là chúng ta sẽ tiêu đời trong cái cuộc phá sản và tai ương toàn cầu này!”.

Ngày 20/2/1917, Benois viết: “Một điều gì đó bắt buộc phải xảy ra – điện năng đã tích tụ lại quá nhiều. Nhưng có phải đó là điều quyết định?” ** Ông đã không phải chờ lâu để biết được câu trả lời: chế độ chuyên quyền, vốn rất gần đây vẫn có vẻ như không thể bị đánh bại, đã sụp đổ chỉ trong vài ngày của tháng đó. Gorky ca ngợi sự tiến triển đó một cách nhiệt tình. Chắc hẳn là, nếu Lev Tolstoi và Chekhov có còn sống để chứng kiến thì họ cũng sẽ phản ứng giống như vậy. Sự sụp đổ của triều đại Romanov không phải một sự cố tình cờ mà là kết quả của cả một quá trình.


* A. N. Benois, Moi dnevnik [Nhật ký của tôi] (Moscow, 2003), tr. 75

** A. N. Benois, Moi dnevnik [Nhật ký của tôi] (Moscow, 2003), tr. 107

[danngoc]

Nikolai II thoái vị, một Chính phủ Lâm thời được thành lập, nhưng nó cũng không thể chấm dứt chiến tranh và ngăn chặn kinh tế suy sụp. Chỉ có Lenin, vị lãnh tụ đầy sức lôi cuốn thuộc phái cấp tiến của đảng Bolshevik, là hứa hẹn với công nhân và binh lính một nền hòa bình lập tức và cuộc sống tốt đẹp nếu một chế độ xã hội chủ nghĩa chuyên chế được thành lập.

Blok, trong nhật ký năm 1917 của mình, đã nhận xét sắc bén về sự thiếu vắng “thiên tài” trong tầng lớp cai trị cũ. “Cách mạng định trước được ý chí”, * ông viết. Chỉ Lenin có được ý chí tập trung và sắt đá vào thời điểm đó, và theo kế hoạch của ông, ngày 26/10/1917, người Bolshevik xông vào Cung Điện Mùa Đông, bắt giữ các bộ trưởng đang dự họp của Chính phủ Lâm thời và chiếm lấy thủ đô.

Giới tinh hoa văn hóa nghệ thuật Nga nói chung đã xem đó là một cuộc phiêu lưu rất phi lý. Hầu hết bọn họ đều chắc mẩm là chế độ mới sẽ sụp đổ sau một hay hai tuần lễ. Dân ủy văn hóa Bolshevik Lunacharsky hy vọng rằng nếu họ có thể giữ được một tháng, các sự kiện sẽ tiến triển theo đà thuận lợi. Trong lúc ấy, người Bolshevik nhận thấy mình bị cô lập trong Cung Điện Mùa Đông. Chỉ có một số ít người thuộc giới trí thức sẵn sàng có liên hệ với họ – dĩ nhiên, họ tính kể cả các nhân vật nổi tiếng như Benois, Blok và Meyerhold.

Benois đầy kinh ngạc đã nghĩ rằng tất cả rất giống với một tác phẩm của bạn mình Diaghilev, người mà ông đã so sánh với Lenin trong nhật ký của mình. Với Diaghilev “mọi thứ thoạt đầu trông phi lý và đôi khi thậm chí còn thô tục kinh tởm”, đã rạn nứt và sụp đổ vào thời điểm cuối cùng, và rồi bằng cách nào đó, ông biến nó thành một màn trình diễn đẹp đẽ và tuyệt vời. Có lẽ người Bolshevik sẽ thiêu cháy vài thứ gì đó và rồi dịu xuống và cuối cùng sẽ thiết lập trật tự đúng mực và hợp lý. “Tôi không chắc họ sẽ xây dựng được thứ gì đó bền vững”, Benois hoài nghi kết luận. ** Ông là một người đầy trí tuệ nhưng rõ ràng không phải nhà tiên tri.

* A. Blok, Dnevnik [Nhật ký] (Moscow, 1989), tr. 210

** Benois, Moi dnevnik , tr. 228


HẾT CHƯƠNG 2

[danngoc]

Phần Ba
CUỘC HẸN VỚI STALIN

Chương bảy


Chủ nghĩa hiện thực xã hội là gì? Đi hỏi năm chuyên gia ta sẽ có năm câu trả lời khác nhau. Ít nhất điều này có nên khiến ta quan tâm không? Tôi tin là vậy: chủ nghĩa hiện thực xã hội thống trị văn hóa Xô viết từ đầu thập niên 1930 và trải suốt toàn bộ nửa thế kỷ sau đó, sau Thế Chiến thứ II nó được tuyên bố là sức mạnh thống trị về văn hóa tại tất cả các quốc gia thuộc khối Xô viết, tức là trên lãnh thổ của hơn một tá quốc gia ở Châu Âu và Châu Á với tổng dân số gần một tỷ người.

Với nước Nga, tầm quan trọng của chủ nghĩa hiện thực xã hội không hề bị đánh giá quá cao. Đó là một phần mật thiết và quan trọng trong di sản văn hóa của nó. Văn hóa Nga thế kỷ hai mươi được tạo ra phần lớn ngay trước mắt chúng ta, nhưng lịch sử của nó lại chứa nhiều “lỗ đen” bí ẩn, như thể nó thuộc về một nền văn minh đã biến mất từ lâu. Học thuyết chủ nghĩa hiện thực xã hội là một trong những bí ẩn đó.

Người Liên Xô ở một lứa tuổi nhất định vẫn còn nhớ tới thời gian khi những từ “chủ nghĩa hiện thực xã hội” được sử dụng thường xuyên như “quy định Xô viết” hay “Đảng Cộng sản”, tức là liên tục. Nhưng không như hai thuật ngữ kia, ngụ ý điều gì đó cụ thể và dù ít dù nhiều có các đặc điểm được định nghĩa rõ ràng, ý nghĩa thật sự của chủ nghĩa hiện thực xã hội, mặc dù có hàng ngàn bài báo và sách vở có gắng giải thích nó, vẫn còn khá khó nắm bắt.

Tính mơ hồ này được đưa vào khái niệm nguyên gốc về chủ nghĩa hiện thực xã hội từ năm 1934, mà Stalin là đồng tác giả, như là “phương pháp cơ bản của văn học và nghệ thuật Xô viết”, “yêu cầu người nghệ sĩ mô tả về hiện thực trong sự phát triển cách mạng của nó một cách chân thực và cụ thể về mặt lịch sử”.*


* Kratkaia literaturnaia entsiklopediia, tập 7, tr. 93

[danngoc]

Giống như Lenin trước đó, Stalin thích các khẩu hiệu đơn giản, rõ ràng và dễ được quần chúng nắm bắt. Theo Ivan Gronsky, người bạn được tin cẩn của Stalin, vị lãnh tụ chọn cái nhãn “chủ nghĩa hiện thực xã hội” bởi “sự ngắn gọn của nó (chỉ có hai từ), thứ đến là vì sự rõ ràng, và thứ ba vì sự quan hệ của nó với truyền thống”. (Stalin ám chỉ mối liên hệ của nhãn mác này với nền văn học “chủ nghĩa hiện thực phê phán” vĩ đại, tức là Dostoevsky, Lev Tolstoi và Chekhov).

Tuy nhiên, sự rõ ràng được săn đón này là hão huyền. Cuộc tranh luận sôi nổi về ý nghĩa của chủ nghĩa hiện thực xã hội vẫn tiếp tục đến tận ngày nay. Đó là một phương pháp hay chỉ là một phong cách, hay là cả hai? Phải chăng làm ra những tác phẩm với sự thể hiện mạnh mẽ hệ tư tưởng Cộng sản cũng có thể xem là chủ nghĩa hiện thực xã hội? Ta nghĩ đến các trường ca dạng tường thuật Vladimir Ilyich Lenin và Tốt! của Mayakovsky, nhưng phong cách của chúng là chủ nghĩa biểu hiện (expressionist) đúng hơn là hiện thực. Nhưng nếu chúng ta chấp nhận rằng những tác phẩm đó là ví dụ về chủ nghĩa hiện thực xã hội, phù hợp với học thuyết Xô viết, vậy tại sao không cũng dùng tiêu chuẩn ấy cho các bài thơ của Pablo Neruda và Paul Eluard? (Điều này được thực hiện năm 1972 trong Bách khoa toàn thư tóm lược Văn học Moscow, cuốn này cũng xếp Romain Rolland và Bertolt Brecht là nhà văn chủ nghĩa hiện thực xã hội, một phân loại rất ngớ ngẩn).

Nhưng nếu ta xem các nhà biểu hiện chủ nghĩa người Đức và Chile và một nhà Siêu thực (Surrealist) người Pháp là chủ nghĩa hiện thực xã hội, vậy tại sao lại từ chối danh hiệu này cho các trường ca cách mạng Một nghìn chín trăm linh năm và Trung úy Schmidt của Boris Pasternak? Giới phê bình văn học Nga đương đại có khuynh hướng để Pasternak và Andrei Platonov, những người cũng viết các tác phẩm rất Cộng sản, nằm ngoài phạm vi chủ nghĩa hiện thực xã hội: họ, các anh thấy đấy, là những nhà văn “tốt”, và ngày nay chỉ có nhà văn “xấu” mới được xem là chủ nghĩa hiện thực xã hội. (Tại Liên bang Xô viết, vào thời của họ Pasternak và Platonov cũng không được xem là chủ nghĩa hiện thực xã hội, nhưng chính bởi vì họ bị xem là những nhà văn “xấu”).

[danngoc]

Có một cách để giải quyết sự rối rắm này là cố gắng đặt vấn đề trong một bối cảnh lịch sử. Chúng ta hãy thử tự đặt mình vào vị trí người chịu trách nhiệm cá nhân về sự ra đời và sau đó là sử dụng rộng rãi thuật ngữ “chủ nghĩa hiện thực xã hội”, Joseph Stalin. Chúng ta có thể hiểu rõ hơn chính xác bản thân ông đã xem nghệ thuật và văn học xã hội chủ nghĩa hiện thực – xứng đáng được nhà nước hỗ trợ – là gì, nếu chúng ta mở tờ Pravda số ngày 16/3/1941 ra. Số báo này của tờ báo chính của đât nước đầy những bài viết về những người đầu tiên được nhận Giải thưởng Stalin, được lập từ năm 1939, khi ông kỷ niệm sinh nhật thứ sáu mươi của mình.

Ý tưởng của Stalin là nhằm nhìn nhận các tác phẩm nổi bật nhất của nền nghệ thuật và văn học Xô viết. Một hệ thống quan liêu đa tầng bậc rất đặc biệt được lập ra cho quá trình tuyển chọn, đứng đầu là Ủy ban Giải thưởng Stalin có chủ tịch là con sư tử của giới nghệ thuật Vladimir Nemirovich-Danchenko, người đã thành lập Nhà hát Nghệ thuật Moscow cùng với Stanislavsky. Nhưng lời cuối cùng luôn thuộc về Stalin, người đích thân viết vào hay gạch đi tên tuổi, cũng là người có niềm say mê đầy ấn tượng và được thông tin đầy đủ. Ban đầu, giải thưởng được trao theo hạng nhất và hạng nhì (tương ứng với 100.000 và 50.000 rúp), nhưng rồi hạng ba (25.000 rúp) được thêm vào năm 1948.

Stalin đặc biệt chú ý và đòi hỏi khắt khe khi chọn những người đầu tiên được nhận giải thưởng mang tên ông. Giải thưởng sau cùng được trao cho các tác phẩm xuất hiện trong một năm trước đó, nhưng những giải đầu tiên được trao, theo như Nghị quyết của Hội đồng Dân ủy ngày 15/3/1941 tuyên bố “cho các tác phẩm nổi bật trong nghệ thuật và văn học trong thời gian 6-7 năm vừa qua”, tức là từ năm 1935.

[danngoc]

Bài xã luận của số báo “giải thưởng” của tờ Pravda đã trình bày rõ ràng những ưu tiên văn hóa nghệ thuật khi ấy: “Nghệ thuật Xô viết phải truyền cảm hứng cho quần chúng trong cuộc chiến đấu của họ vì một thắng lợi toàn diện và sau cùng của chủ nghĩa xã hội, nó phải giúp đỡ họ trong cuộc chiến ấy. Trong cuộc đua tranh vĩ đại giữa hai hệ thống – hệ thống tư bản chủ nghĩa và hệ thống xã hội chủ nghĩa – nghệ thuật Xô viết cũng phải phục vụ như một thứ vũ khí trong cuộc chiến đấu ấy, ca ngợi cho chủ nghĩa xã hội. Thời đại của cuộc chiến đấu vì chủ nghĩa Cộng sản phải trở thành thời đại của nền phục hưng xã hội chủ nghĩa trong nghệ thuật, bởi chỉ có xã hội chủ nghĩa mới tạo ra những điều kiện cho sự nở hoa toàn diện tất cả các tài năng của đất nước”.*

Phong cách giáo lý vấn đáp rất đặc trưng của bài giảng này, với kiểu lặp đi lặp lại và sự nhấn mạnh những từ “chủ nghĩa xã hội” và “cuộc chiến đấu”, cho ta thấy rằng tác giả là Stalin. Tôi đã chứng minh (trong cuốn sách Shostakovich và Stalin của mình) rằng nhà cai trị không chỉ là một độc giả chăm chú của Pravda mà còn là một trong những tác giả chính của nó, và thường những bài mà ông viết hay đọc cho ghi lại được đăng không có chữ ký của ông. Không một ai ngoài Stalin dám đưa ra hình ảnh so sánh với thời kỳ Phục hưng Ý, bởi điều ấy chắc chắn dẫn tới một so sánh khá mâu thuẫn giữa ông như một vị bảo trợ nghệ thuật với hình ảnh gia đình Medici hung bạo và các giáo hoàng La Mã ngang ngạnh của thời kỳ này.

Không nghi ngờ gì, đó là quyết định của Stalin cho in ảnh chân dung sáu người đạt giải lên trang nhất. “Bộ sáu oai hùng” xuất hiện theo một thứ tự chắc chắn đầy ý nghĩa đối với Stalin: Dmitri Shostakovich, Alexander Gerasimov, Vera Mukhina, Valeria Barsova, Sergei Eisenstein và Mikhail Sholokhov. Bốn đàn ông, hai phụ nữ (Stalin có lẽ không phải là người trọng nam khinh nữ), một số trong đó là những tài năng được cả thế giới biết đến, và những người còn lại ngày nay thậm chí ở Nga chỉ có các chuyên gia mới biết tên. Nhưng Stalin đã xem họ như những hình mẫu đại diện nhất cho sự phục hưng văn hóa của ông.


* Pravda, 16/3/1941

[danngoc]

Valeria Barsova (1892-1967), một giọng soprano trữ tình đầy màu sắc và là nữ solo của Nhà hát Bolshoi, ngày nay hiếm người còn nhớ tới, nhưng trong thập niên 1930 và 1940 bà là một trong những ca sĩ Xô viết nổi tiếng và được yêu mến nhất. Bà được mệnh danh là “chim họa mi Xô viết” và tỏa sáng trong các vai Gilda và Violetta của Verdi, nhưng Stalin thích nhất ở bà là lối trình diễn đầy sắc thái của bà (bà được Stanislavky hướng dẫn) trong vai Antonida, con gái người nông dân Nga yêu nước Ivan Susanin trong vở Cuộc đời vì Sa hoàng của Mikhail Glinka, vở opera chín mùi đầu tiên của Nga. Stalin yêu tác phẩm của Glinka, vốn từng bị cấm sau cách mạng vì tư tưởng bảo hoàng; ông cho nó biểu diễn trở lại năm 1939 dưới cái tên mới Ivan Susanin, bỏ đi những tình cảm sùng bái Sa hoàng (bản sửa lại thực hiện khá khéo léo).

Cũng như với mọi động thái về văn hóa của Stalin, chính trị luôn mang tính quan trọng. Là một người hâm mộ opera cổ điển Nga (ông có thể ngưng một cuộc họp với Bộ Chính trị để tới nhà hát Bolshoi xem đoạn aria ưa thích của mình trong Susanin đúng giờ), Stalin cũng dùng tác phẩm oai nghiêm của Glinka để hợp pháp hóa, ngay trước cuộc chiến tranh với Hitler, những tình cảm dân tộc từng bị hạ thấp bởi một Lenin theo chủ nghĩa quốc tế.

Rất có thể là Stalin đã chọn Barsova khôg chỉ vì tài năng và tính chuyên nghiệp cao của bà (có đôi hông tròn, bà tự hành hạ mình bằng bài các tập thể dục để giữ vóc gọn gàng thậm chí cả khi trên năm mươi để có thể nhảy quanh sân khấu trong vai Rosina trong vở Anh thợ cạo thành Seville; khi đi nghỉ, bà bơi rất xa ra ngoài biển và hát luyện giọng ở ngoài đó), mà còn vì hoạt động công dân của bà – Barsova là thành viên Xô viết Tối cao của CHLB XHCH Xô viết Nga và sau đó của Xô viết Moscow. Trong nhóm “bộ sáu oai hùng”, bà và Sholokhov là những người mang thẻ Đảng duy nhất vào thời điểm giải thưởng.

Người ta đồn rằng Barsova xinh đẹp là tình nhân của Stalin, nhưng thậm chí nếu có như vậy, chúng ta vẫn có thể thấy rõ tại sao chân dung bà được vinh dự trên trang nhất tờ Pravda. Barsova là hiện thân của nghệ sĩ nhà hát âm nhạc kiểu mới – một lĩnh vực mà Stalin yêu thích và xem là quan trọng, và cũng là nơi từng có nhiều siêu sao từ trước cách mạng: Chaliapin giọng bass, Leonid Sobinov giọng tenor, các nữ soprano Antonina Nezhdanova và Nadezhda Obukhova, cùng nữ diễn viên ba-lê Anna Palova.

[danngoc]

Vị lãnh tụ muốn cho thấy thế hệ các ngôi sao opera và ba-lê mới cũng giỏi ngang với các bậc thầy thời trước cách mạng, đó là lý do tại sao trong số những người thời kỳ đầu nhận Giải thưởng Stalin có các diễn viên kiệt xuất của thời đại Xô viết – những ca sĩ giọng bass Maxim Mikhailov và Mark Reizen, giọng tenor Ivan Kozlovsky và Sergei Lemeshev, và diễn viên ba-lê Galina Ulanova (người duy nhất trong danh sách này cũng trở thành một nhân vật huyền thoại tại phương Tây).

Mặc dù tên tuổi của điêu khắc gia Vera Mukhina, người phụ nữ thứ hai trong số những người đầu tiên được trao Giải thưởng Stalin, không được biết nhiều bên ngoài nước Nga, tác phẩm nổi tiếng nhất của bà, tượng đài Người công nhân và Nữ nông trang viên, một quần thể hai mươi lăm mét bằng thép không rỉ, nặng bảy mươi tư tấn và được dựng trên gian triển lãm Xô viết ở Triển lãm Quốc tế Paris năm 1937 (nhiệm vụ là để chặn tầm hình sang gian triển lãm Đức gần đó), ngày nay vẫn xuất hiện rộng rãi trên vô số áp phích và bìa sách.

Rất nhiều người (gồm cả Romain Rolland) xem cụm tượng đài đầy sôi nổi mô tả hai nhân vật khổng lồ, bán khỏa thân đang vươn lên phía trước này (nhân vật nữ đang vung cái liềm còn nhân vật nam chiếc búa) là biểu tượng hùng hồn nhất của nền nghệ thuật Xô viết và thậm chí của đất nước Xô viết. (Một số người khăng khăng cho rằng vinh dự thuộc về tấm áp phích của El Lissitzky cho gian triển lãm Xô viết tại Zurich năm 1929, phác chi tiết cho chủ đề tương tự như của Mukhina, nói về sự kết hợp xuất thần giữa nam giới và nữ giới nhân danh lý tưởng xã hội chủ nghĩa theo lối diễn đạt mang chất tiền phong hơn).

[danngoc]

Con gái rượu của một thương gia giàu có, Mukhina đậm tính đàn ông được học ở Paris và cùng các bạn mình Nadezhda Udaltsova và Lubov Popova là một trong những “nữ Amazon” của phái tiền phong Nga. Mukhina đặc biệt thân với một trong số những nữ Amazon hàng đầu, Alexandra Exter; họ cùng nhau thiết kế cho các vở kịch phong cách hiện đại của Nhà hát Sảnh âm nhạc Moscow, dưới sự chỉ đạo của Alexander Tairov, và cũng thiết kế những mẫu mũ đội ngông cuồng cho các quý ông điệu đàng của thủ đô đầu thập niên 1920.

Năm 1930, Mukhina bị bắt và đi đày một năm vì tìm cách trốn ra nước ngoài, nhưng điều này không ngăn bà trở thành một trong những điêu khắc gia ưu thích của Stalin chỉ trong vài năm sau. Rất khâm phục Người công nhân và Nữ nông trang viên của bà, ông bảo vệ Mukhina khỏi các tố cáo chết người rằng bà đã hiểm độc giấu một bức ảnh Trotsky giữa các nếp gấp to của cái rèm cưới.

Khi còn sống, Mukhina được nhận đến năm Giải thưởng Stalin (bà sống lâu hơn Stalin bảy tháng, cũng mất năm 1953), nhưng bà chưa khi nào thực hiện một chân dung bắt buộc của vị lãnh tụ đất nước. Khi được đề nghị làm vậy, bà đóng vai một nhà hiện thực nguyên tắc và đưa ra một điều kiện: Stalin phải đích thân làm mẫu cho bà. (Người ta nói rằng họa sĩ Petr Konchalovsky cũng dùng mưu mẹo này để tránh khỏi phải vẽ Stalin).

[danngoc]

Thật khó mà tìm ra người nào trái ngược hơn với Mukhina khắt khe và nguyên tắc hơn là họa sĩ Alexander Gerasimov, người được nhận Giải thưởng Stalin vì bức tranh Stalin và Voroshilov tại Kremlin; hầu hết những hồi ký đều mô tả ông là kẻ yếm thế cơ hội. Gerasimov luôn nhấn mạnh mình sinh ra trong một gia đình nông dân có nguồn gốc nông nô: điều này cho ông sự vượt trội vĩnh viễn trong xã hội Xô viết trước con gái vị thương gia thuộc thành phần “xa lạ xã hội” Mukhina. Thời thanh niên ông là người bắt chước phong cách phái Ấn tượng Pháp, Gerasimov chuyển sang lên án họ công khai là suy đồi và hình thức chủ nghĩa ngay khi chỉ thị của Đảng được công bố.

Là một người to bè tóc xoăn hay chửi thề thoải mái, ăn mặc điệu đà với bộ ria mép mỏng, ở chỗ riêng Gerasimov thích vẽ khỏa thân, trong khi hàng triệu bản sao lưu hành khắp đất nước những bức chân dung trang trọng của ông vẽ Lenin, Stalin và Nguyên soái Kliment Voroshilov, vị bảo trợ và là bạn của Gerasimov (người thường dừng lại ở xưởng vẽ của họa sĩ để xem những bức mới nhất vẽ các người đẹp khỏa thân mũm mĩm).

Là chủ tịch Viện Hàn lâm Nghệ thuật Liên Xô, thành lập năm 1947 phỏng theo viện hàn lâm thời trước cách mạng, Gerasimov trở thành “họa sĩ thủ lĩnh” của đất nước và là biểu tượng của chủ nghĩa hiện thực xã hội trong nghệ thuật, được nhà nước trả những khoản tiền vô cùng lớn cho các bức vẽ khổng lồ nhiều nhân vật cho chính quyền thực hiện hàng loạt trong xưởng vẽ của ông. Nhưng để thể hiện mối liên hệ bền chắc của mình với gốc gác bình dân, ông độn một đống cỏ khô ở ghế sau của chiếc xe to do nhà nước cấp cho ông, còn ông thì ngồi ghế trước.

[danngoc]

Tượng đài Công Nông của Vera Mukhina

[danngoc]

Stalin và Voroshilov ở Kremlin, tranh A. Gerasimov

[danngoc]

Gerasimov là một nhân vật nhiều màu sắc, nhưng tranh của ông, được nhận rất nhiều giải thưởng (gồm có bốn Giải Stalin và huân chương vàng tại các Hội chợ triển lãm Thế giới ở Paris và Brussels), ngày nay bị xem là không hấp dẫn về mặt nghệ thuật: bố cục đơn điệu và kỹ thuật không phù hợp. Giới phê bình cũng thô bạo như vậy với các thần tượng khác của chủ nghĩa hiện thực xã hội, mặc dù có những người vẽ tranh trình độ cao thực sự trong số đó: Isaak Brodsky, một trong những học trò được Repin yêu mến, Vassily Efanov và Alexander Laktionov.

Nhưng liệu có thể dùng tiêu chuẩn nghệ thuật thuần túy để phán xét tác phẩm của Gerasimov và các đồng nghiệp chủ nghĩa hiện thực xã hội của ông vốn dựa trên thẩm mỹ của phái tiền phong phương Tây một trăm năm trước trong khi lại lờ đi chức năng xã hội của chúng trong một xã hội kiểu Stalin được hay sao?

Những phương pháp ước lượng phi xã hội như vậy cho đến gần đây vẫn bị áp dụng cho các chế tác văn hóa theo truyền thống phi Châu Âu – những điêu khắc và mặt nạ Châu Á, Châu Phi và Châu Đại dương. Chúng là các đồ vật nghi lễ, được trân trọng bởi dân tộc và các bộ tộc của chúng vì các vai trò xã hội hơn là vì giá trị nghệ thuật. Tại phương Tây những chế tác này bị xem xét qua lăng kính thẩm mỹ hiện đại hiện hành – những gì giống với nó thì được điểm cao, phần còn lại bị xem là kém “hấp dẫn”, và do đó, kém giá trị nghệ thuật. Giờ đây, lối tiếp cận này đang bị xem xét lại.

Nghệ thuật của thời đại Stalin có lẽ phải được xem như dạng nghi lễ ở cấp độ cao. Theo ý nghĩa này, chúng ta có thể phát hiện ra những căn nguyên ngầm kín của chủ nghĩa hiện thực xã hội (mà các sử gia nghệ thuật phương Tây và Nga gần đây đang nghiên cứu). Khởi nguồn của chủ nghĩa hiện thực xã hội là Gorky và Lunacharsky, những người từ trước cách mạng đã tung hứng với các tư tưởng văn hóa cận tôn giáo (bởi vậy họ bị Lenin quở trách), và khẩu hiệu của chủ nghĩa hiện thực xã hội đã được nêu ra bởi Stalin, một cựu học sinh trường dòng Chính thống giáo. Cả Lunacharsky lẫn Gorky đều thường xuyên nói về ảnh hưởng tà giáo của nghệ thuật lên hành vi con người. Stalin không lớn tiếng về chuyện này, nhưng ông cảm thấy không nghi ngờ gì về sức mạnh ma thuật của nghệ thuật như một thứ có thật; điều này được nhận thấy bởi Osip Mandelstam: “Ông ấy có một điều mê tín. Ông nghĩ lũ nhà thơ chúng tôi là đám pháp sư ma thuật”. *

Gorky xem chủ nghĩa hiện thực xã hội là một công cụ để “khuấy động một thái độ cách mạng đối với hiện thực, một thái độ sẽ thay đổi trên thực tế thế giới”. ** Ở đây, Gorky có lẽ đang đề cập tới vai trò nghi lễ, ma lực của chủ nghĩa hiện thực xã hội. Lunacharsky thậm chí còn thẳng thắn hơn: “Nghệ thuật Xô viết không khác nghệ thuật tôn giáo trong bất cứ phương diện chủ yếu nào”. ***

Như là nhiệm vụ của một nhà chính trị chuyên nghiệp, Stalin tránh các tuyên bố thẳng thắn nhưng bền bỉ thúc đẩy văn hóa Xô viết thực hiện những chức năng cận tôn giáo: tiểu thuyết phải thể hiện một phần cuộc đời của các vị thánh, kịch nghệ và phim ảnh thể hiện những huyền thoại tôn giáo, và hội họa thể hiện thánh tượng. Sự sùng bái Lenin trước đấy đã mô tả ông như Đức Chúa Cha, với Stalin là Đức Chúa Con. Lenin, và sau khi ông mất là Stalin, được trưng bày trong một lăng mộ trên Quảng trường Đỏ ở Moscow, được ướp xác như thánh tích của các vị thánh Cộng sản.

Kiến trúc thời Stalin cũng phục vụ cùng mục tiêu này. Thậm chí đường tàu điện ngầm, vốn tại các thành phố phương Tây nghiêm ngặt mang tính công năng hàng đầu, tại Moscow chúng được dùng như phòng trưng bày, những nhà ga như các đền thờ thế tục là một phần của chuyến tham quan bắt buộc cho khách du lịch và nhằm truyền nỗi sửng sốt mang tính nghi lễ cho họ cũng như cho các công dân Xô viết. Người ta kể rằng con người hay hoài nghi và bài giáo hội Malraux đã trả lời về cái kỳ quan dưới lòng đất này bằng một câu dí dỏm thú vị: “Un peu trop de métro” [Metro này hơi quá mức một chút]. ****

Những tác phẩm hội họa và điêu khắc chủ nghĩa hiện thực xã hội vĩ đại của thời Stalin mô tả những vị lãnh tụ và cuộc họp của họ với nhân dân, các kỳ công của những anh hùng, và các cuộc tuần hành và lễ hội quần chúng cũng có thể xem như những thứ đồ nghi lễ, thậm chí nếu chúng ở trong viện bảo tàng. Chỉ qua cách đặt các tác phẩm ấy trong một bối cảnh lịch sử và xã hội ta mới có thể hiểu được tay nghề của những người làm ra chúng, được trao Giải thưởng Stalin, và để thấy rằng các giải thưởng không phải được trao mà không có lý do chính đáng.


* Nadezhda Mandelstam, Vospominaniia, tr. 156

** Pervii Vsesoiuznyi s’ezd sovetskikh pisatelei. Stenograficheskii otchet [Đại hội Nhà văn Xô viết toàn Liên bang lần thứ nhất. Bản sao tốc ký] (Moscow, 1934), tr. 10

*** A. Lunacharsky, Iskusstvo kak vid chelovecheskogo povedeniia [Nghệ thuật như một khía cạnh của hành vi con người] (Moscow, 1931), tr. 15

**** Antonina Pirozhkova, Sem’ let s Babelem [Bảy năm cùng Babel] (New York, 2001), tr. 46

[danngoc]

Có lẽ nhân vật gây tranh cãi nhất trong nhóm những người đầu tiên đoạt Giải thưởng Stalin là Mikhail Sholokhov, người sau này trở thành người Nga thứ ba đoạt Giải Nobel Văn chương. Biên độ các ý kiến về Sholokhov thật đáng ngạc nhiên thậm chí với thế kỷ hai mươi hay gây gổ – từ nhìn nhận ông là một nhà văn vĩ đại, một trong những nhà cổ điển thế giới của thời đại chúng ta, cho tới bình luận đầy khinh thị của Solzhenitsyn: “Với Sholokhov, thậm chí ta không thể nói ông ta có học hay không, mà phải nói ông ta có biết chữ hay không”. * Đấy là về con người năm 1939 đã trở thành thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.

Stalin trao Sholokhov giải thưởng vì bộ tiểu thuyết sử thi Sông Đông êm đềm, mô tả cuộc đời thăng trầm bi thảm của chàng Cô-dắc sông Đông Grigory Melekhov trong những năm Thế Chiến thứ I và Nội chiến, dựa trên bối cảnh các biến đổi kiến tạo xã hội thời kỳ này. Thậm chí Solzhenitsyn cũng đánh giá cao bộ tiểu thuyết; vậy nguyên nhân gì khiến ông có thái độ thô bạo tùy tiện đối với Sholokhov?

Ngay khi Solokhov hai mươi ba tuổi xuất bản tiểu thuyết này năm 1928, rộ lên tin đồn rằng ông không phải là tác giả thật, mà đã đạo văn bản thảo (hay nhật ký) của một nhà văn khác, Fedor Kryukov, mất năm 1920; các nguồn khác cũng được nêu ra. Qua thời gian câu chuyện đi tìm con người đằng sau Sông Đông êm đềm đã biến thành một ngành kinh doanh nho nhỏ, với ba tập sách dày có nội dung cả tán thành cả chống đối.

Vấn đề này, có tính tới việc tài liệu lưu trữ của Sholokhov thập niên 1920 và 1930 đã bị mất (bị cho là đã cháy rụi trong Thế Chiến thứ II), không chắc sẽ được giải quyết trong tương lai gần. Bởi vậy trong trường hợp này, theo sau Mikhail Bakhtin và Roland Barthes, chúng ta có thể xem câu hỏi về “nguồn tác giả” là một câu hỏi có điều kiện. Sholokhov, trái ngược với ý kiến của vô số kẻ thù của ông, là một nhân vật lớn và là người có mâu thuẫn trong tư tưởng, và ta vẫn không thể tách rời được ông khỏi số phận kịch tính của Sông Đông êm đềm.


* Aleksandr Solzhenitsyn, Publitsistika [Những bài viết], ba tập, tập 2 (Yaroslavl, 1996), tr. 186

[danngoc]

Giai thoại cho rằng chế độ Xô viết ngay từ đầu đã ôm chầm lấy Sông Đông được củng cố chắc chắn. Nhưng trong thực tế không đúng như thế. Sholokhov không phải xuất thân từ gốc gác vô sản mà lớn lên trong một gia đình giàu có, và các nhà phê bình “vô sản” lập tức bác bỏ tiểu thuyết này, xem nó là “một lý tưởng hóa bọn kulak và Bạch vệ”. Khi nó được xuất bản đến tập hai và tập ba, Sholokhov đã phải đối đầu với các phản đối cứng rắn: những quan chức văn học có ảnh hưởng lớn, trong đó có Fadeyev đầy quyền lực, cảm thấy rằng việc xuất bản cuốn sách này “sẽ khiến kẻ thù của chúng ta, bọn Bạch vệ đã di cư, vô cùng hài lòng”. * Cuốn sách đã bị ghim lại hơn hai năm trời.

Sholokhov quay sang vị bảo trợ của mình Gorky để được ủng hộ và vào tháng 7/1931 nhà văn trẻ được gặp tại căn hộ của Gorky vị kiểm duyệt chính của đất nước, Stalin. Ông này đã biết hai tập đầu và đã đọc bản thảo tập ba trước cuộc gặp, và tại nhà Gorky (người, như Sholokhov nhớ lại, chỉ giữ im lặng, hút thuốc và quẹt cháy diêm trong gạt tàn) ông đã thẩm vấn Sholokhov: tại sao bọn Bạch vệ lại được mô tả “một cách ôn hòa” trong Sông Đông êm đềm? Tiểu thuyết này dựa trên các tài liệu nào? (Biết rõ về các tố cáo đạo văn, Stalin hẳn đang kiểm tra kiến thức lịch sử của Sholokhov).

Để tự bảo vệ, Sholokhov cãi rằng tướng quân Lavr Kornilov, người chiến đấu chống lại phe Bolshevik trên Sông Đông, “xét một cách chủ quan là một con người lương thiện trung thực”. Nhà văn sau này đã nhớ lại “cặp mắt vàng nheo lại như con hổ trước khi vồ mồi” của Stalin, nhưng vị lãnh tụ vẫn tiếp tục cuộc tranh luận một cách kiềm chế, theo lối vấn đáp ưa thích của ông: “Con người trung thực lương thiện xét một cách chủ quan là người đi cùng nhân dân, người chiến đấu vì điều tốt cho nhân dân”. Kornilov đã đi chống lại nhân dân, đã đổ cả một “biển máu”. Làm sao hắn ta có thể là một con người lương thiện trung thực được?

Sholokhov bị buộc phải đồng ý. Stalin chắc hẳn đã hài lòng qua cuộc trò chuyện của mình với chàng trai hai sáu tuổi dáng thấp và trông gầy gò trẻ con có mớ tóc quăn xù trước vầng trán rộng. Cách giải quyết của ông như sau: “Việc mô tả tiến trình của các sự kiện trong tập ba tác phẩm Sông Đông êm đềm là có lợi cho chúng ta, cho Cách mạng. Chúng ta sẽ xuất bản nó!” **


* Trích trong: Valentin Osipov, Tainaia zhizn’ Mikhaila Sholokhova… Dokumental’naia khronika bez legend [Cuộc đời bí ẩn của Mikhail Sholokhov… tài liệu ghi chép không lưu giai thoại] (Moscow, 1995), tr. 40

** Để biết thêm về hồi ức của Sholokhov về cuộc gặp với Stalin, xin xem: Osipov, Tainaia zhizn’, tr. 38-40; Ivan Zhukov, Ruka sud’by. Pravda i lozh’ o Mikhaile Sholokhove i Aleksandre Fadeeve [Bàn tay của Số phận. Sự thật và dối trá về Mikhail Sholokhov và Alexander Fadeyev] (Moscow, 1994), tr. 224.