Nguyễn Huy Thiệp với V. Suksin

[danngoc]

Chút thoáng xuân hương
“Chành ra ba góc da còn thiếu”
(Hồ Xuân Hương)
TRUYỆN THỨ BA


Khi đạo diễn giao cho anh sắm vai Chiêu Hổ trong bộ phim viết về Xuân Hương, quả thật là anh bối rối vô cùng. Anh hiểu khó khăn của nghệ thuật. Nghệ thuật đòi hỏi dốc lòng, sự trung thực và nhiều thứ khác. Anh được trang bị đến đâu, thực ra chính anh cũng rất mơ hồ.
Việc giao cho anh sắm vai Chiêu Hổ đơn giản như một trò đùa, một trò đùa tàn ác, gần như một sự hạ nhục.
Anh hỏi đạo diễn:
- Anh giao cho tôi sắm vai Chiêu Hổ vì lý do gì?
- Cậu là thi sĩ – Đạo diễn trả lời – Một thi sĩ trẻ có tài... Cậu hiểu vai trò của cậu.
- Thôi đi... – Anh nhăn nhó nói – Thơ tôi nào có ra gì?
- Ban đầu đa số đều thế.
- Vì lý do khác phải không? – Anh cố gắng hỏi để cho ra nhẽ.
- Ừ - Đạo diễn trả lời – Cậu có dáng dấp một thằng trai điếm. Phụ nữ mê cậu. Trong phim có cảnh Chiêu Hổ bóp vú các cô thôn nữ, cậu vào vai ấy tuyệt vời.
Anh tái mặt, cổ họng nghẹn tắc. Đạo diễn bỏ đi, lát sau quay lại cầm tập bản thảo và tờ công lệnh.
- Các cụ ngày xưa cũng du côn lắm... Ra chỗ tài vụ lĩnh tiền rồi về nông thôn mà nghỉ. Cậu được ba tháng chuẩn bị để quay chính thức.
Ba tháng trôi qua...
Ngày mai anh sẽ trở về thành phố. Anh thấy dứt khoát mình không sắm nổi vai này. Anh đã thuộc làu kịch bản, một kịch bản khốn nạn, văn chương nghệ thuật hết sức rẻ tiền.
Anh thấy xót xa. Hình ảnh Xuân Hương trong phim nhợt nhạt, bị hiểu sai lệch đến mức nhố nhăng. Người ta đắp điếm cho nhiều nhân vật những thứ tư tưởng cao siêu đáng ngờ. Đối thoại đầy rẫy ngôn từ hoa mỹ. Diễn viên rất đẹp. Cảnh quay rất khéo. Anh biết chắc chắn sẽ có nhiều đoạn thành công. Cảnh hội làng... Cảnh đám ma... Có khi cả cảnh Xuân Hương “sáng tác”... Một thứ hiện thực huyền ảo mung lung.
Anh đi theo bờ đê nhìn xuống dòng sông. Bất chợt anh thấy một con thuyền nhỏ đậu ven bờ. Một thiếu phục hì hục vác những bao tải nặng từ bến xuống thuyền. Xung quanh vắng lặng. Sắc chiều mùa đông xám nhạt.
- Tôi muốn giúp chị được không? – Anh bước lại gần con thuyền. Thiếu phụ ngẩng lên nhìn anh. Anh bỗng sững sờ vì vẻ đẹp lôi cuốn của chị. Vẻ đẹp tự nhiên, không ra ngây thơ, không ra từng trải.
Anh xốc bao tải lên vai và nhận ra bao chứa đầy ngô hột. Tất cả chừng độ chục bao. Cả hai không nói năng gì. Anh cẩn thận bước trên tấm ván chông chênh và cố gắng giữ để không thở dốc. Đến bao cuối cùng, anh vấp vào mạn thuyền gỗ làm cho bao ngô tung tóe, tấm ván bắc cầu trượt xuống làm anh ngã ướt nửa người.
Thiếu phụ bật cười.
- Không hề gì – Anh trèo vào thuyền cố nén cơn đau – Chị về đâu đấy?
- Tôi về dưới bến Tầm Xuân.
- Cho tôi nhờ thuyền với nhé...
- Anh ngồi xuống đi... Cứ để ngô đấy cho t6oi. Ngôi mua cho lợn, có bẩn một chút cũng chẳng hề gì.
Thiếu phụ ngồi ở mũi thuyền, khéo léo điều khiển con thuyền trôi theo dòng nước.
Phía trên bờ đê, một đàn chim sẻ bay ào xuống sát mặt sông, qua ngay trên đầu của họ.
Họ ngồi như thế một lúc khá lâu, chỉ nghe thấy tiếng mái chèo khe khẽ. Anh rút một điếu thuốc lá rồi châm lửa hút.
- Chị nghĩ gì thế? – Anh hỏi và thoáng nhìn vào đôi mắt xa xăm của thiếu phụ.
- Anh không phải người ở đây phải không?
- Tại sao chị biết?
- Trông cách ăn mặc... Cách anh vác ngô thì biết.
- Chắc là buồn cười ghê lắm phải không?
- Không phải người quen lao động...
Thiếu phụ lặng im vẻ như biết hối vì lời nhận xét không đâu. Anh hơi mỉm cười. “Đôi mắt thật đẹp”. Anh nghĩ.
- Anh là thày giáo phải không?
“Cuối cùng thì sự tò mò đã thắng – Anh lại nghĩ tiếp – Đôi môi thật đẹp... Cái cổ cũng đẹp...”
- Đại để thế... Ở đây thích thật. Sông nước sao mà tuyệt thế.
- Cũng bình thường thôi!
- Tại chị quen đấy. Tôi thì tôi thấy cảnh đẹp tuyệt vời. Chị mua ngô về cho gia đình à?
- Cho trại lợn. Tôi ở trại lợn.
- Công việc chắc buồn phải không?
- Sao lại buồn? Tôi chẳng thấy buồn gì cả.
“Ừ, tại sao công việc lại buồn? Công việc chỉ cần kết quả. Vui buồn với nó thảy đều vô nghĩa”.
- Chị có chồng chưa? – Anh đột ngột hỏi.
- Anh thử đoán xem.
- Có! – Anh lưỡng lự - Không... Chắc là chưa có. Chị hăm tám tuổi phải không?
- Tết này tôi băm hai đấy – Thiếu phụ nheo mắt và lắc mái tóc. Anh lặng người đi vì vẻ nữ tính giản dị ở cử chỉ ấy. Một sợi tóc mai vương trên đôi môi se khô.
- Tại sao anh nghĩ là tôi chưa chồng?
- Nếu chị có chồng thì chồng chị không hiểu chị - Anh cười nhợt nhạt và cảm thấy đầu gối nhói đau – Chồng chị là người nông cạn. Anh ấy chỉ tính toán thôi... Có lần anh ấy đi sắm cho chị cái áo mặc rét thì là áo cũ... Thế là tan vỡ. Chị ra trại lợn và ở một mình trong một căn buồng tập thể có tám mét vuông...
Thiếu phụ cười gượng và tái mặt đi. Cái chỗ chân đau buốt lạ. Anh vén ống quần và hoảng hốt thấy đầu gối tím ngắt và ri rỉ máu.
- Anh sao thế?
- Đau...
- Ôi trời! – Thiếu phụ gác chèo và lại chỗ anh – Chết thật! Khéo què thì khốn.
Thiếu phụ lôi dưới gầm thuyền ra chai dầu hỏi.
- Anh đổ vào đấy rồi bóp cho nó tan ra.
Anh nghe theo, lúng túng làm đổ gần hết chai dầu.
- Không phải thế! Thiếu phụ bực mình cầm lấy chai dầu đổ từng ít một lên đầu gối anh rồi xoa khe khẽ.
Anh nín thở. Anh nhìn chăm chú vào cái lọn tóc loăn xoăn nơi cổ thiếu phụ rồi thở hắt ra. Anh hơi chạm tay vào bên bờ cổ thiếu phụ nơi có sợi gân nổi lên giần giật. Anh cảm thấy được hơi ấm lan ra từ đấy và khẽ rùng mình.
- Có đỡ không? – Thiếu phụ hỏi.
- Đỡ lắm...
Một con ong nhặng không biết từ đâu cứ thế bất động bay trước mặt anh. Không dằn lòng được, anh đưa tay vuốt từ cái ngấn cổ trắng ngần xuống lưng thiếu phụ, cảm thấy gờ chiếc áo lót dưới lằn vải mỏng.
Thiếu phụ oằn lưng nhìn thẳng vào anh. Đôi mắt lạnh lùng giận dữ. Anh đỏ mặt. Chị vùng đứng dậy ra chỗ đầu thuyền và gò mái chèo để cho con thuyền khỏi trôi ra giữa tim sông.
Họ ngồi yên lặng. Sóng vỗ ở bên mạn thuyền đều đều gây nên cảm giác cô đơn.
- Tôi xin lỗi... – Cuối cùng anh lúng túng nói, mắt nhìn vào bàn tay mình như thể nhận ra ở đấy một vệt quái dị ở đâu gắn vào – Tôi ngu xuẩn quá...
Anh nhìn ra phía bờ sông bên lở. Ở đấy có một vạt đất vừa mới sụt xuống rào rào.
- Tôi xin lỗi chị. Tôi đã cư xử thật tồi.
Thiếu phụ hướng mắt nhìn về phía bờ sông bên bồi.
- Thôi đi. Đàn ông các anh ai mà chẳng thế! Anh giúp tôi mấy bao ngô rồi đòi trả ơn… Đàn ông các anh thế hết.
Anh thấy cổ mình đắng ngắt. Một nỗi tê tái lan truyền ở toàn cơ thể. Ở phía chân trời, có một cánh vạc đơn lẻ bay về. Họ lại lặng im. Lát sau anh ngượng ngập hỏi:
- Chị không giận chứ?
- Hơi đâu mà giận! – Thiếu phụ trả lời, khóe môi mím lại, đôi mắt nhìn anh không hề khoan nhượng.
- Đàn ông chúng tôi đều đốn mạt hết! – Anh buồn rầu nói rồi bỗng cáu lên – Chị không tha thứ thì mặc kệ chị! Chúng ta là gì ở thế gian này? Trước sau thì tôi cũng chết! Chị cũng chết! Ai cũng chết hết! Đàn lợn của chị cũng đều chết ráo!
- Anh buồn cười thật – Cuối cùng thiếu phụ bắt đầu vui lại – Lúc nãy anh bảo tôi ở một mình trong phòng tập thể có tám mét vuông là vì sao thế?
- Vì sao ư? Vì chị là người đàn bà rất tốt – Anh nói một cách hơi thiếu tự tin – Đàn ông không chịu nổi những người đàn bà rất tốt, tâm hồn của người đàn bà phải hơi nhom nhem thì mới sống được. Bao giờ cũng thế. Khi người đàn ông bất lực, thấy những kẻ khác to lớn hơn mình thì họ gây sự, thế thôi.
Thiếu phụ khe khẽ thở dài.
- Chị có tin lời tôi nói hay không?
- Không! – Thiếu phụ lắc đầu – Đàn ông các anh như trẻ con cả! Cũng giống hệt đàn lợn của tôi. Khi nào được ăn thì phởn…
Cả hai đều cười phá lên. Dòng sông êm ả tuyệt vời.
- Được chuyện trò với chị thật thích! – Anh thành thực nói – Chị không giận chứ? Thật tôi ân hận quá chừng…
- Không – Thiếu phụ trả lời – Chúng tôi quen rồi. “Làm hoa cho người ta hái, làm gái cho người ta trêu”..
Anh nhìn dăm đăm vào những xoáy nước hút bên mạn thuyền rồi nói:
- Cuộc sống thật buồn. Nhưng nó giản dị và đẹp. Chị thấy thế không?
- Thỉnh thoảng – Thiếu phụ trả lời.
- Được gặp những người đàn bà như chị thật thích. Tất cả đàn ông chúng tôi đều muốn sống mãi, chúng tôi đều sẽ tốt lên.
- Anh nói khéo lắm! – Thiếu phụ cười khẽ, âm thanh giọng cười quyến rũ – Thế sao lúc nãy anh bảo nếu tôi có chồng thì chồng tôi sẽ gây sự với tôi?
- Anh ấy sẽ gây sự… - Anh nói sôi nổi và đầy thuyết phục – Chắc chắn thế! Anh ấy sẽ đau khổ. Anh ấy sẽ sa ngã, sẽ đánh bạc, sẽ nghiện ngập… Anh ấy đuổi theo những người đàn bà không đáng bằng cái gấu quần của chị. Anh ấy thân tàn ma dại! Cái thằng chó ấy! Nó không biết rằng khi nó mất chị thì nó mất cả cuộc đời!
Thiếu phụ hoảng hốt nhìn anh rồi bật òa khóc. Anh sợ hãi. Anh nhìn chăm chú vào khuôn mặt đầy nước mắt của thiếu phụ rồi chậm rãi nói:
- Rồi chị sẽ tha thứ… Phải không… Rồi chị tha thứ, mặc dầu chị biết điều ấy cay đắng vô cùng…
Anh khẽ thở dài rồi thử cử động cái chân. Cái chân không còn đau nữa.
- Anh thật tốt quá… - Lát sau chị nói khe khẽ - Sắp đến bến rồi…
“Văn chương là thứ bỉ ổi bậc nhất – Anh cay đắng nghĩ – Nó gây ra sự nổi loạn trong cuộc đời thường. Cuộc đời trôi đi đơn giản. Day đi dứt lại làm gì?”
- Chị tên là gì? – Anh đột ngột hỏi – Tôi muốn đến thăm liệu có được không? Tìm chị ở đâu?
- Tôi là Hương. Tôi cặp thuyền vào để anh lên nhé. Tôi phải đưa thuyền vào dưới kênh đào.
Anh gật đầu. Nỗi buồn tràn ngập lòng anh.
- Chị Hương này! – Anh nói khi bước lên bờ - Ngày xưa có một nữ sĩ tên là Hương đấy. Chị có biết không?
- Có! – Thiếu phụ gật đầu và vẻ hân hoan ngập tràn ở trong nắng chiều – Thế đến bao giờ anh lại thăm tôi?
Anh bước lên bờ mà chẳng trả lời. “Không. Tôi chẳng bao giờ đến thăm chị cả - Anh cay đắng nghĩ – Nếu thế thì rồi sự việc sẽ nghiêm trọng mất. Tất cả những gì nghiêm trọng dành cho người khác. Tôi là nhà thơ, tôi cũng đòi một chút quyền…”
Anh bước một mạch lên trên mặt đê mà không ngoảnh lại. Ngày mai anh về thành phố và sẽ bước vào trường quay trong vai Chiêu Hổ.
Có tiếng ai gọi vang trên sông nghe rất xa vời, anh chỉ nghe rõ tiếng “ơi”.
Anh dừng lại, chụm tay hướng xuống dòng sông và cũng trả lời hết sức nồng nhiệt:
- Ơ… ơi!
Anh vừa thu được và vừa đánh mất một buổi chiều rồi. Có hề gì đâu? Thời gian thật là hào phóng. Nhưng mà hãy vì sự hào phóng ấy ta phải sống cho nhanh lên, có ích.
Với cuộc đời này. Không chờ gì cả. Có lẽ ngày xưa chính là Xuân Hương sống thế.

Tướng Về Hưu, Nguyễn Huy Thiệp, NXB Trẻ - Tuần báo Văn Nghệ, Hội Nhà văn Việt Nam, 1988

[danngoc]

NƯỚC MẮT CHIM CU

Họ đánh xe dọc theo bìa rừng.
Xe ngựa lăn bánh trên đường đầy bụi, xóc nẩy trên những rễ cây sần sùi, tiếng loảng xoảng kim loại vang lên từ trục xe.
Mặt trời đã xế nhưng vẫn còn nóng. Oi bức. Không khí nặng mùi bụi đất, mùi nhựa cây và mùi dâu tây mọc hoang.
Hai người trên xe, một đàn ông và một thiếu phụ. Họ trạc tuổi nhau, khoảng chừng ba mươi.
Thiếu phụ ngồi đánh xe ở phía trước, trên băng ngang. Người đàn ông nằm đằng sau, trên đám cỏ xanh lục, ngước nhìn bầu trời không mây, phì phèo thuốc lá.
Chẳng ai nói lời nào.
Thiếu phụ cúi đầu và thỉnh thoảng gõ gõ đầu mũi dây cương vào mũi giày ống. Cô đang nghĩ ngợi điều gì.
Họ đã đánh xe từ ga được hai giờ. Họ đã chuyện trò về địa phương, về các thứ trên đời và bây giờ thì im lặng.
Con ngựa thiến màu hồng lực lưỡng giữ nước kiệu đều đều, khụt khịt mũi và làm bộ cương rung leng keng. Chốc chốc thiếu phụ lại ngẩng đầu, uể oải giật cương :
“Nhanh nào, mày ngủ đấy à?”
Con ngựa liếc nhìn đằng sau, tròng mắt màu tím long lên và vểnh đôi tai nhưng chẳng chạy nhanh hơn. Thiếu phụ lại cúi đầu, gõ gõ mút dây cương vào mũi giày. Xe nghiêng lệch, cố chống tay giữ thăng bằng, người hơi ngả về phía sau, trong thùng xe, áo choàng trắng vắt ngang vai. Người đàn ông ngoảnh đầu, chăm chú nhìn thiếu phụ hồi lâu, nhìn chiếc cổ cân đối và những lọn tóc xoăn xoăn màu nhạt gần đôi tai. Rồi anh lại tiếp tục hút thuốc và ngước nhìn bầu trời.
Tiếng hót thánh thót của bầy chim chiền chiện từ trên cao vọng lại. Tiếng rền rĩ kho khan không dứt của bầy châu chấu tràn đầy bầu không khí oi bức. Chung quanh, trong khu rừng và ngoài cánh đồng, mọi vật đều êm ả trong oi bức nặng nề.
Người đàn ông ngồi dậy, ném mẩu tàn thuốc xuống đường và châm điếu khác.
“Cô nghĩ gì thế?”, anh hỏi.
“Chẳng có gì”, thiếu phụ điềm nhiên trả lời, vẫn gõ gõ dây cương và giày ống.
Người đàn ông hất ngược mái tóc hoe vàng xỏa trên vầng trán cao, thanh tú và lần ra ngồi cạnh thiếu phụ. Cô nhìn nghiêng người đàn ông. Mắt cô màu xám, sáng.
“Quả là một ngày nóng bức. Ở Xibêria tôi chưa từng nghĩ đến cái nóng thiêu đốt như ở đây”.
“Chúng tôi thì thỉnh thoảng”, thiếu phụ đáp.
Người đàn ông rít một hơi thuốc thật sâu. Làn khói thuốc xanh mỏng bay lơ lửng trên đầu anh ta rồi tan biến.
“Cô đến ga thăm ai đấy?”
“Không. Chúng tôi đi đón bác sĩ của chúng tôi nhưng cô ấy chưa đến”, thiếu phụ lại quay sang người bạn đồng hành.
Người đàn ông vội tránh đôi mắt cô. Lát sau, anh nằm duỗi chân, nói bằng giọng cảm xúc:
“Ở đây tuyệt quá. Thích thật!”
“Phải, tốt thôi”. Thiếu phụ đồng tình một cách giản dị và dõi mắt nhìn về phía xa, trên cánh đồng.
“Chỉ phải cái hơi buồn, tôi đoán thế. Phải không?” Người đàn ông mỉm cười.
“Tùy. Chúng tôi không thấy thế. Mà tại sao chúng tôi phải buồn?”
“Cô cho rằng cô không bao giờ buồn à?”. Người đàn ông vẫn mỉm cười.
Thiếu phụ nhún vai:
“Không”.
“Thật chứ?”
Thiếu phụ nhìn người bạn đồng hành, thoáng cười khó hiểu rồi lại gõ gõ dây cương vào mũi giày.
“Cô có chồng chứ?”, người đàn ông bất ngờ hỏi.
Thiếu phụ chớp mắt:
“Không. Không có. Mà sao?”
“Tôi chỉ hỏi thế thôi. Tôi nghĩ là cô không có chồng”
Thiếu phụ nheo mắt. Đôi mắt màu xám, sáng của cô trở nên duyên dáng. Đôi môi tươi tràn đầy nữ tính mở hé và hơi trễ xuống ở góc miệng.
“Nhưng vì sao anh nghĩ thế?”
“Tôi không biết. Tôi chỉ đoán thôi. Ly hôn à?”
“Cứ cho là vậy”
“Vì sao?”
Thiếu phụ ngoảnh mặt đi. Cô không muốn bàn chuyện ấy.
“Bởi một lẽ chính đáng”, cô nói.
“Hừm!...”, người đàn ông lại hất ngược mái tóc – “Đôi khi chuyện nó như thế đấy”.
Cả hai cùng im lặng hồi lâu.
“Còn bây giờ thì thế nào?”, người đàn ông hỏi.
“Thế nào về cái gì?”
“cuộc sống chung chung ấy mà”
Thiếu phụ cười ngượng, không quay về phía người đàn ông:
“Thường thường”
“Thường thường? Chẳng nói được điều gì!”, người đàn ông cười lớn – “Thường thường, quả không có nghĩa gì cả”
“Ôi trời!”. Thiếu phụ lắc đầu và nhìn thẳng vào mắt người đàn ông.
Anh ta ngừng cười... Họ nhìn nhau giây lát. Người đàn ông với vẻ dò tìm, thiếu phụ thì ngỡ ngàng xúc động. Và đột nhiên, cả hai cùng cười vang. Một tia lửa nhỏ ấm áp lóe sáng trong đôi mắt màu xám của thiếu phụ.
“Cô cười gì đấy, hả? Nói tôi nghe nào. Cười về chuyện gì?”, người đàn ông hỏi, ngón tay trỏ vào thiếu phụ với nụ cười vui vẻ.
“Buột miệng thôi”. Thiếu phụ quay mặt đi, dùng khăn tay dụi mắt. Giọng cô lại hoàn toàn nghiêm nghị khi hỏi: “Ông đến đây làm gì? Đại diện cơ quan à?”
“Tôi là họa sĩ”, anh nói – “Tôi đến đây để vẽ. Vẽ một vài đề tài ở vùng này”
Thiếu phụ nhìn người bạn đồng hành với ánh mắt thích thú.
“Sao?”, họa sĩ hỏi.
“Chẳng sao cả. Ở câu lạc bộ của chúng tôi cũng có một họa sĩ”.
“Thế à?”, người họa sĩ không biết gì về anh chàng đồng nghiệp của câu lạc bộ nên chỉ gật gù – “Ờ, ở đâu chả có họa sĩ”.
“Ông vẽ gì thế?”
“Đủ thứ. Cô... Tôi có thể vẽ cô chẳng hạn. Muốn tôi vẽ chứ?”
Thiếu phụ mỉm cười:
“Tôi? Sao lại vẽ tôi? Nhưng ở đây chúng tôi có một vài cảnh rất đẹp. Dòng sông chẳng hạn. Đi lấy nước buổi sáng, đôi lúc, nó đẹp đến nỗi tôi không tài nào rời mắt. Những khi ấy tôi thầm nghĩ – giá mình có thể vẽ dòng sông nhỉ!”
“Đã bao giờ thử chưa?”
“Hử!... Ông nên nhìn ngắm dòng sông tận mắt, vào buổi sớm mai ấy. Nói tôi nghe nào, muốn vẽ cần phải học hay chỉ bẩm sinh?”
“Cả hai... Phải học nhiều đấy...”, họa sĩ không muốn nói về chuyện vẽ vời. – “Dù sao tôi vẫn muốn biết thêm về cô...”
Anh nhảy xuống xe và rảo bước bên cạnh, mỉm cười với thiếu phụ.
“Sao? Cô sống ra sao trong thiên đường này?” - họa sĩ dang tay nhìn quanh.
Thiếu phụ đáp lại nụ cười mỉm của họa sĩ.
“Rất tốt lành”
Người đàn ông hít một hơi dài, rẽ sang bên đường hái mấy nhánh hoa ấm bám đầy bụi rồi đuổi kịp xe ngựa, trao cho thiếu phụ. Cô nhận bó hoa với nụ cười biết ơn.
“Người ta gọi hoa này là Nước mắt chim cu”, cô nói và bắt đầu thận trọng kết những cành hoa thành bó nhỏ. – “Chim cu không tìm thấy tổ. Vì thế nó kêu khóc mãi. Nước mắt rơi xuống đâu, hoa mọc đến đấy”.
“Cô thích chứ?”. Họa sĩ đánh đu vào thành xe. Khi trèo lên, tay anh chạm vào đầu gối thiếu phụ. Anh liếc nhanh cô ta.
Thiếu phụ kéo sửa lại tấm váy và tiếp tục xếp những cành hoa. Trong phút chốc, một bức tranh hiện lên trong trí tưởng tượng họa sĩ. Một thiếu phụ đầy sức sống thầm lặng và đẹp đang kết bó hoa nhỏ màu xanh nhợt nhạt, buồn tẻ: hoa: Nước mắt chim cu. Nhưng một cảm giác xao động mãnh liệt như sóng trào xâm chiếm anh và bức tranh vụt biến mất. Đột nhiên, mọi thứ đều nhốm vẻ đắng cay, tạm bợ và tang tóc.
“Cuộc sống là cái quái gì nhỉ?”, họa sĩ cao giọng – “Nó trôi qua trong thoáng chốc. Và thế đấy!”. Anh nhìn thiếu phụ, chờ đợi sự đồng cảm – “May ra chúng ta có thể làm được những gì chúng ta đã khởi sự, hay ít ra cũng cố như thế...”. Anh co người lại, lời lẽ điên cuồng và nông cạn. “Quỷ sứ! Cô không hiểu à? Chúng ta làm được đấy. Nhưng làm được những gì nhỉ? Suốt đời, chúng ta phải bóp nghẹt hơi thở của mình và tự nhủ rằng chúng ta là người tốt bụng đến thế... Nhìn kìa, cánh rừng, thảo nguyên bầu trời... Tất cả đều làm ta nhói buốt với tất cả say mê. Ôi đẹp quá! Hãy yêu và tình yêu là trên hết. Yêu đi, đó là tất cả! Những gì còn lại đều không đáng kể!”. Anh có vẻ như đang tranh luận với ai. Anh vung tay, lớn tiếng sôi nổi. Và đôi mắt anh không rời thiếu phụ. Chờ đợi.
Thiếu phụ chăm chú nghe. Cô muốn hiểu. Người đàn ông đặt tay lên cánh tay cô.
“sao cô nhìn tôi như thế? Cô không hiểu à?”, cánh tay người đàn ông lướt nhanh lên bờ vai mềm mại của thiếu phụ, cố ghì về phía mình. Thiếu phụ vùng thoát khỏi, nhìn thẳng vào mắt người đàn ông với vẻ lạnh lùng khiến người ta phải bối rối, như một cái tát vào mặt. Bằng một giọng khác lạ, gay gắt, cô nói “Tôi hiểu”, rồi quay đi. Họa sĩ rụt tay lại như chạm phải lửa, mỉm cười lúng túng.
“Ồ, chúng ta như thế kia à?”. Anh đăm đăm lặng nhìn thiếu phụ hồi lâu rồi cáu kỉnh – “Chúng ta sống đời sống nhỏ nhoi của mình, rồi chết đi. Thế là thế đấy. Để cho chúng xéo hết đi là xong!”, anh nói tiếp giọng trầm lặng giận dữ. Anh co chân lên khỏi xe, ngả người nằm trở lại và úp mặt vào đống cỏ thơm.
Xe chạy tiếp một hồi lâu. Hai bánh trước kêu loảng xoảng. Con ngựa bỗng khụt khịt mũi. Lũ chim hòa chung tiếng hót trong cánh rừng lúc này tràn ngập ánh nắng cuối ngày. Mặt trời to lớn, rực rỡ đang lặn ở phía bên kia cánh đồng.
Thiếu phụ liếc nhanh người bạn đồng hành. Anh vẫn nằm im. Đôi xương vai gầy nhô trên tấm lưng hẹp, dưới manh áo lụa đắt tiền. Sợi gân xanh đập dồn dập trên thái dương.
“Mấy giờ rồi nhỉ?”, thiếu phụ hỏi.
Người đàn ông trở dậy, nhìn thẳng hướng con đường trước mặt, nhỏ nhẹ nói:
“Cô hãy... Hãy tha lỗi cho tôi. Tất cả những gì tôi vừa nói, nghĩ lại thật ân hận”. Anh nhíu mày, nới lỏng cà vạt, nhìn thiếu phụ. Cô cũng nhìn anh chăm chú như muốn tìm hiểu.
“Không sao”, cô nói, khóe môi mấp máy đọng một nụ cười chế giễu nhưng không hẳn làm mếch lòng anh, nụ cười thân thiện – “Khu rừng và cánh đồng, chúng đều có ích, phải không?”
Người đàn ông cũng mỉm cười ngây ngô:
“Đúng thế. Chân lý ấy vừa đến với tôi”, anh đưa tay che mặt – “Tôi cảm thấy như thể mình vừa ăn vụng bánh mì”.
“Thôi đừng để ý chuyện ấy nữa. Đàn ông các anh thật giống nhau nếu cứ để cho lung tung như thế”
Họa sĩ lấy thuốc ra hút. Anh đan hai bàn tay dài quanh đôi ống chân mảnh khảnh nghĩ ngợi mông lung. Anh có vẻ của một người chán chường, cáu gắt bất ngờ.
“Tất cả đàn ông à?”
“Không phải sao?”
“Chắc chắn không phải tất cả chúng tôi... Còn phải đi bao xa nữa?”
“Chừng hai cây số”
“Không, không phải tất cả đàn ông... Cô không nên nói thế”
Thiếu phụ không nói gì.
Vượt khỏi khu rừng, con đường đưa hai người băng qua cánh đồng.
Buổi chiều buông xuống lặng lẽ và một nỗi buồn dịu dàng, trầm ngâm lan trùm mặt đất. Những con cun cút đầu tiên cất tiếng kêu.
Người đàn ông hút thuốc, ngắm gương mặt nhìn nghiêng của thiếu phụ.
“Cô là một người đàn bà tuyệt vời”, anh nói một cách giản dị và bất ngờ - “Tên cô là gì?”
“Nina”
“Nina, cô là một người đàn bà tuyệt vời”
“Hứ!...”, thiếu phụ không quay về phía anh. Trong cách ngoảnh mặt đi của cô lộ vẻ bẽn lẽn và hân hoan, một niềm hân hoan thầm lặng, khó quên.
“Tôi sẽ vẽ cô”
“Ông muốn nói gì đấy?”, Nina quay về phía họa sĩ rồi lại ngoảnh đi ngay.
“Ấy, vài nét về cô... Bức tranh sẽ được gọi là Nước mắt chim cu”
“Trời!”. Nina chỉ có thể kêu lên như thế.
Họ im lặng hồi lâu.
“Ông tên gì?”, Nina hỏi.
“Xecgây”
“Ông sẽ ở lại đâu?”
“Tôi không biết...”
“Ông có thể đến nhà tôi. Chỉ có mẹ và tôi. Nhà rộng lắm, nửa căn còn trống và ở ngay cạnh dòng sông”
Xecgây không trả lời ngay.
“Ấy, cô xem... Cô không bị xúc phạm chứ?”
“Ôi, bỏ qua đi. Ông biết hổ thẹn là quí lắm rồi”, cô chúi người về phía trước và dùng dây cương quất vào ngựa. Chiếc xe chồm lên, kêu ầm ĩ trên đường.
“Nina”. Họa sĩ gọi tên thiếu phụ.
“Hả?”, cô không quay lại.
“Cô giận à?”
“Ô, không sao... Quá nhiều phiền toái với đàn ông các anh lắm rồi, hơi sức đâu mà giận. Chúng ta đừng nói chuyện ấy nữa. Làng Bêriôzôpka của chúng tôi kia kìa”
Ngôi làng hiện ra lờ mờ trước mặt. Những mái nhà đỏ tía trong tia nắng chói của buổi hoàn ghôn như thể đang âm ỉ cháy giữa cánh đồng lúa mới độ chín vàng.
“Ông có thể vẽ buổi chiều thế này?”, Nina hỏi – “Ông xem kìa, thật đáng yêu làm sao!”
“Phải”, họa sĩ lặng lẽ đáp. Anh ngập ngừng rồi lặp lại – “Phải, đáng yêu quá!”
Và buổi chiều quả là đáng yêu.

VĨNH QUYỀN dịch.
Dịch theo bản tiếng Anh của Robert Daglish.


Truyện ngắn
V. Sucsin
NXB Hội Văn học Nghệ thuật Quảng Nam-Đà Nẵng, 1984

[danngoc]

Truyện ngắn này của NHT nằm trong tập truyện ngắn đầu tiên của ông được xuất bản: "Tướng về hưu". Lúc này, trên văn đàn ông được xem là nhà văn trẻ, là hiện tượng mới mẻ của văn học VN (báo Văn Nghệ). Như ta thấy, các truyện ngắn của ông khá hay, hấp dẫn và lạ. Nhưng cũng như những người mới viết, họ hay kêu những tiếng ai oán, bức xúc, những điều mà trong các tác phẩm của những văn hào ta không bao giờ thấy xuất hiện, giống như đứa trẻ bị ngã đau ngoài đường về nhà khóc to với bố mẹ.
Dù sao, văn của NHT cho thấy là sức ông thừa để viết những truyện ngắn hay mà không cần sao chép. Ông cũng là một người chân chính và đáng kính trọng. Vậy tại sao lại có chuyện trên?
Trước hết, ta thấy bản thân NHT có lẽ cũng ngượng với việc mình làm. do đó ông đã đặt truyện ngắn trên ở giữa cuốn sách, và là "Truyện thứ ba" trong chùm truyện ngắn về HXH chứ không phải truyện đầu tiên. Ta cũng có thể giả thiết rằng NHT cố tình copy để nhạo Hội Nhà văn? Vì chưa chắc các vị đã đọc nhiều nhận ra điều này (thực tế là thế).
Dẫu vậy, đây cũng là điều không hay ho gì. Nó cho thấy việc sao chép trong văn học nghệ thuật VN đã có từ rất lâu, trước đây hơn 25 năm, và mầm mống của nó có khi còn xưa cũ hơn. Bản thân tôi đã đọc một tiểu thuyết của một tác giả Nam Định nói về làng văn xưa (xuất bản khoảng năm 1985-86), nhưng sao chép 90% trong Truyện Làng Nho (Nho Lâm ngoại sử) của Ngô Kính Tử.

Và thêm nữa, chuyện sao chép của một nhà văn tên tuổi, đáng kính, có địa vị trong xã hội ngày nay không được quan tâm bằng việc sao chép của các Sao Showbiz nữa rồi....

So với truyện trên của NHT thì Nước mắt chim cu đậm chất Chekhov, trong sáng, đẹp, giàu chất thơ. Được đào tạo bài bản ở trường VGIK, Suksin mang trong người nhiều đau đớn chất chứa hơn NHT (nếu ta so sánh giữa đau khổ của trí thức Nga với trí thức VN).


P/S: Về Vasily Shukshin thì sách viết như sau:

Có giai thoại kể rằng năm 1954, khi Mikhail Romm đáng kính đi “lên lầu” để được chấp thuận những người mới mà ông đã tuyển chọn vào khóa học đạo diễn của mình, ông được cho hay rằng có hai trong số các ứng viên không thể được nhận vào VGIK: Tarkovsky và Vassily Shukshin, sau này trở thành diễn viên, đạo diễn và nhà văn, là đại diện nổi tiếng nhất của trường phái “làng quê” trong văn hóa Nga thập niên 1960 và 1970.
Là một nông dân Siberia quen che giấu suy nghĩ, Shukshin ra mắt hội đồng xét tuyển vấn đáp trong cái áo sơmi hải quân kẻ sọc (ông vừa được tuyển nghĩa vụ quân sự), và ông không làm ủy ban điện ảnh cao quý hài lòng do bị cho là thiếu học hành (“Anh ta hoàn toàn ngu dốt, thậm chí cả Lev Tolstoi cũng không biết là ai!”). Tarkovsky bảnh bao, trái lại, đã khiến họ kinh ngạc vì “quá ăn diện”.[1] Nhưng Romm biết rõ cách để có được cái mình muốn, và cả hai gã stilyagi Tarkovsky và Shukshin, kẻ kiêu hãnh khoe ra mấy cái sẹo của mình, được chấp nhận (và ngay lập tức không ưa nhau), sau này leo lên đứng đầu lớp tại VGIK.
[1] Nikolai Boldyrev, Stalker, ili trudy i dni Andreia Tarkovskogo [Stalker, hay các tác phẩm và ngày tháng của Andrei Tarkovsky] (Chelyabinsk, 2002), tr. 95-96.