Bàn về “nghệ thuật thị giác – visual art” của Liên Xô và nước Nga ngày nay

[fresco]

Một năm mới đã lại bắt đầu. Xin kính chúc tất cả các thành viên 3N hạnh phúc, an khang và thịnh vượng!

Cũng nhân dịp năm mới, xuân về, tôi mạn phép mở một chủ đề về “nghệ thuật thị giác – visual art” của Liên Xô trước đây và nước Nga hiện nay trong chuyên mục Mỹ thuật - Nhiếp ảnh. Rất mong được các bác hưởng ứng và tham gia bổ sung tư liệu.

Về phần mình, tôi xin phép được bàn về 3 vấn đề:
- Phong cách Lomography trong nghệ thuật nhiếp ảnh
- Trường phái Conceptual trong nghệ thuật thị giác
- Chủ nghĩa kết cấu – Constructivism trong đời sống nghệ thuật tạo hình và thị giác của xã hội Xôviết.

Để bắt đầu câu chuyện, xin được phép mạn đàm về phong cách Lomography trong nghệ thuật nhiếp ảnh

1. Lomography

a) Một chút về lịch sử hình thành phong cách Lomography

Lomography (từ đây gọi tắt là Lomo!) được coi là một trường phái trong nghệ thuật nhiếp ảnh lần đầu tiên khởi xướng tại thành Viên nước Áo vào năm 1993.

Trường phái này có gì đặc biệt? Thứ nhất, các ảnh theo phong cách Lomo được chụp bằng máy phim compact LOMO LCA (Lomo Compact Automate) được sản xuất tại Leningrad trước đây và Saint-Peterburg hiện nay. Thứ hai, phong cách chụp của trường phái Lomo thật ngẫu hứng, tự do và tùy tiện nhất. Với tư tưởng "hãy chụp vô tư đi, đừng nghĩ nhiều!" của lomo, người chụp không cần quan tâm đến những kiến thức phức tạp về nhiếp ảnh, như tiêu cự , độ cảm quang, khẩu độ v.v. cũng không cần quan tâm đến mình sẽ thu được gì sau lần bấm máy, tất cả chỉ có thể được biết sau khi cuộn phim được rửa, mang đến niềm vui , sự bất ngờ , với những màu sắc mang đậm chất lomo.



Khởi nguồn của lomo cũng rất tình cờ. Hai sinh viên người Áo thuộc học viện nghệ thuật Viên tên là Mattias Figl và Volfgang Stransinger đi nghỉ ở Praha (Tiệp khắc trước đây); khi ấy, Mattias đã kiếm được một cái máy ảnh compact cũ của Liên Xô mác “ЛОМО-компакт'” – LOMO compact sản xuất vào những năm 80. Thế rôi hai người lang thang khắp Praha, dùng cái máy đó chụp liên tục các khung cảnh đời thường tại đây một cách cực ngẫu hứng, dường như không quan tâm đến kỹ thuật chụp như tiêu cự, góc chụp, tốc độ,v.v...Thậm chí sau khi trở lại trường ở Viên, đôi bạn còn tiếp tục nghịch máy trên mái nhà ký túc xá: từ trên đó họ ghi lại những gì xảy ra trên đường phố.

Sau khi rửa ảnh, dán chúng lên một tấm pano to, các tấm hình ngẫu hứng đã đem lại ấn tượng đặc biệt và tạo một cảm xúc mạnh mẽ cho đám sinh viên nghệ thuật Viên - những khoảnh khắc không bao giờ quên! Những sinh viên này đã quyết định tổ chức một cuộc triển lãm ảnh chụp được từ máy ảnh LOMO, nhưng vì không có tiền – sinh viên mà!!! – nên họ đã thành lập một tổ chức chính thức để xin trợ cấp của chính quyền thành phố Viên cho cuộc triển lãm. Và Hội Lomo quốc tế (Международное Ломографическое общество) đã ra đời vào năm 1993 như vậy đấy!

Lomo thực chất là chữ viết tắt của: Leningradskoje Opitiko Mechanitscheskoje Objedinenie. Tiếng Nga là: Ленинградское оптико-механическое объединение (ЛОМО). Thuở ban đầu, nó chỉ là tên của một loại máy ảnh thông thường ra đời vào những năm 70 của thế kỉ trước tại Liên Xô cũ do tổ hợp công nghiệp quang học Leningrad LOMO chế tạo ra. Một kiểu máy ảnh nhái theo các máy compact đang rất thịnh hành thời đó do Nhật Bản sản xuất (như nhãn Minolta chẳng hạn) nhưng với một số khiếm khuyết đặc trưng về ống kính (lens) tạo ra độ nhạy cảm đặc biết với màu đỏ, xanh, vàng,.. Và cũng thật mỉa mai (!?) và kỳ lạ là chính những đặc điểm này lại là mấu chốt để tạo nên phong cách của Lomo.

Trở lại với Hội Lomo quốc tế, vào năm 1994, sau cuộc triển lãm ảnh của hội tại Matxcova, các thành viên của Hội đã tiếp xúc với đại diện của Tổ hợp LOMO lần đầu tiên. Vào thời gian này, do có nhiều khó khăn trong kinh doanh nên tổ hợp đã chuẩn bị ngừng sản xuất seri máy compact LOMO. Thế nhưng sau cuộc gặp gỡ với các lomographer quốc tế, một bản giao kèo đã được lập ra giữa tổ hợp với Hội lomo quốc tế. Nội dung chủ yếu là tổ hợp sẽ tiếp tục duy trì sản xuất dòng máy LOMO và Hội được độc quyền phân phối các sản phẩm đó. Kể từ đó cho tới nay, Hội Lomo quốc tế đã trờ thành một tổ chức hùng mạnh với đông đảo các thành viên từ khắp các nước trên thế giới tham gia.

Từ một chiếc máy ảnh bình thường của Liên Xô, Lomo đã trở thành một khái niệm trong nhiếp ảnh. Lomo- đó là một dạng của cuộc sống và là một cách nhìn đặc biệt ra thế giới xung quanh ta. Tụi sinh viên Áo đã chiết tự LOMO một cách hài hước là “Love and Motion” – Tình yêu và sự chuyển động. Đó cũng chính là motto của Hội Lomo quốc tế. Ngoài ra, Những người yêu thích Lomo còn tự đặt cho nó một khẩu hiệu dễ hiểu hơn: Let Ourlife be Magic and Open – Hãy để cho cuộc sống của chúng ta trở nên huyền bí và cởi mở!!!

Cùng với thời gian, lomo đã không chỉ còn giới hạn trong các máy ảnh của tổ hợp LOMO nữa. Hiện nay đã có thêm rất nhiều nhãn máy được sản xuất chuyên dụng cho phong cách lomo như Holga, Lomofisheye,...

b) Những đặc điểm nhận dạng của phong cách lomography

Đầu tiên là Mười nguyên tắc vàng của Lomography:

1. Hãy đem theo máy bất kể bạn đang ở đâu
2. Chụp không kể ngày đêm
3. Đừng lo lomo làm ảnh hưởng đến cuộc sống của bạn, vì lomo chính là một phần cuộc sống của bạn
4. Nếu có mục tiêu , hãy tiến sát và bấm máy
5. Không cần lo nghĩ
6. Phải nhanh
7. Không cần suy nghĩ bạn sẽ chụp gì
8. Không cần suy nghĩ bạn đã chụp gì
9. Hãy chụp từ mọi góc độ, thậm chí từ... hông
10. Cuối cùng: đừng quan tâm đến 9 điều trên!!!



Các hình ảnh chụp được theo phong cách lomo thường có những góc nhìn độc đáo; có độ bão hoà màu cao, đặc biệt là 3 màu đỏ, vàng và xanh.



Và như motto của phong cách lomo đã “tuyên”: Love and Motion; các hình lomo cho ta một cảm giác sống động bởi sự thể hiện độc đáo bằng màu sắc, bằng các góc nhìn khác nhau lên cuộc sống đang diễn ra trên Trái đất này...



Và khi tất cả những bức hình của hội viên Lomo được hoà nhập với nhau (trong một cuộc triển lãm chẳng hạn), cuộc sống quanh chúng ta sẽ được thể hiện cực kỳ ấn tượng và độc đáo đến không ngờ.

[fresco]

c) Lomo với tôi

Tôi vốn là thằng mê hội họa trước khi đến với nhiếp ảnh. Nhưng dù sao thì cả hai thứ cũng là những cái "món" thuộc về nghệ thuật thị giác cả. Quan niệm về nghệ thuật nhiếp ảnh của tôi dường như bị méo mó(!) đi bởi sự say mê hội họa vốn thâm căn cố đế từ trước!. Đối với họa sỹ, khung vải, tấm giấy là môi trường để anh ta sáng tạo nghệ thuật. Còn đối với nghệ thuật nhiếp ảnh, tôi coi cái khung hình - frame là cái môi trường - bề mặt mà trên đó tôi có thể thả sức tưởng tượng, sáng tạo từ những thứ nguyên liệu ảnh mà tôi có được qua máy ảnh, film, số....bất kỳ!!! Xin mọi người phân biệt với ảnh báo chí ạ. Loại hình này thì không được phép sáng tác. Sự trung thực luôn là nguyên tắc hàng đầu!!!!

Và như vậy, mặc dù Phong cách Lomo hiện tại có đang bị chỉ trích thì tôi vẫn...khoái nó vì nó hợp với những ý tưởng của tôi về nghệ thuật nhiếp ảnh. Để kết thúc, xin được post một số hình với phong cách lomo của tôi.

1. Sê-ri xích lô đêm







2. Sê-ri "Somewhere on the Earth"







3. Sê-ri "Tình cờ"







4. Sê-ri "In the Bar"









Nguồn tài liệu trích dẫn:
http://www.lomography.com/

[Cartograph]

Cảm ơn Fresco nhé! Tôi cũng có cảm giác...chụp bừa như vậy, vô tình có một vài điểm trùng với trường phái LOMO này. Tuy nhiên, máy mình không phải loại ý. Nhưng về tính tự nhiên, phá cách, và có thể quan trọng là tính ...thật của nó, được đảm bảo. Vậy nên, mang máy kè kè bên mình, có người hiểu cho là quý roài!
Nghệ thuật của trường phái, có lẽ chính ở...phối màu đấy bác ạ!

[fresco]

2. Trường phái Conceptual trong nhiếp ảnh nghệ thuật

Trong phần hai của bài viết, tôi muốn giới thiệu về một trào lưu hiện hành trong nghệ thuật nhiếp ảnh được bắt nguồn từ một công dân của đất nước Liên Xô trước đây: Misha Gordin!

Misha Gordin sinh năm 1946 tại Riga, lớn lên cùng với cộng đồng người Nga tại Riga, từ thửa bé ông đã được "thấm đẫm" chất văn hóa Nga. Sau khi học xong phổ thông, Gordin học Đại học chuyên ngành kỹ thuật hàng không. Thay vì theo nghề đã học, ông đã xin vào làm tại Xưởng phim Riga với nghề chuyên thiết kế các thiết bị cho những hiệu ứng đặc biệt.

Vào những năm 60 thế kỷ trước, hiện thực chủ nghĩa xã hội là trào lưu chủ đạo xuyên suốt các ngành văn hóa nghệ thuật Liên Xô kể cả nhiếp ảnh. Gordin bắt đầu cầm máy từ khá sớm năm 19 tuổi. Thọat tiên ông chú tâm vào ảnh chân dung và ảnh báo chí nhưng rồi sớm từ bỏ chúng vì chán sự đơn điệu. Theo tâm sự của Gordin, khi đó ông đã xếp máy ảnh lại và chú tâm nghiên cứu các tác phẩm văn học Nga như của Dostoyevsky, Bulgakov và các tác phẩm điện ảnh của Tarkovsky, Parajanov…Ông muốn tìm tòi một phương thức thể hiện những cảm giác, ý niệm cá nhân thông qua nhiếp ảnh.

Và như vậy, vào năm 1972, Gordin bắt đầu chụp những bức ảnh Conceptual - Ý Niệm đầu tiên của mình-gọi là “Lời thú tội – Confession”. Conceptual photography - Nhiếp ảnh Ý niệm đã ra đời từ đó.


Confession - Bức ảnh ý niệm đầu tiên của Gordin, 1972

Tuy nhiên, trường phái “Nhiếp ảnh ý niệm” mà người khởi xướng là Misha Gordin đã không nhận được sự ủng hộ từ bên trong đất nước Xô Viết thời đó. Có lẽ sự đề cao tính cá nhân, sự thể hiện một cách mãnh liệt cái tôi của Gordin trong Nhiếp ảnh khái niệm đã đi ngược với tinh thần tập thể của xã hội Xô Viết, với trào lưu hiện thực xã hội chủ nghĩa trong nghệ thuật.

Năm 1974, Misha Gordin rời đất nước Liên Xô sang sinh sống và sáng tác tại Mỹ. Trong suốt hơn 30 năm lao động sáng tạo, Misha Gordin đã nhận được rất nhiều giải thưởng về nhiếp ảnh. Cũng từ đó, Conceptual photography đã trở thành một trào lưu khá nổi tiếng có nhiều followers và người kế tục trên khắp thế giới. Bác nào quan tâm, xin gặp "tiến sỹ Gúc" với từ khóa Conceptual Photography!!!


Prisoner - Shadows of the Dream, Gordin 1972

Tôi phải thừa nhận "Conceptual Photography" quả thực là một cụm từ khó dịch. Conceptual photography là thể loại nhiếp ảnh mà trong đó, những chủ thể, đối tượng nhìn thấy được trong ảnh lại không phải là chủ đề chính của bức ảnh. Chủ đề chính trong conceptual photography thường được mã hóa hoặc được mô tả bằng phương pháp ẩn dụ bên trong toàn bộ bố cục tổng thể của bức ảnh. Nghĩa là những bức ảnh conceptual thực ra là thể hiện tư tưởng, triết lý của tác giả thông qua những đối tượng, vật thể khác.


Shout 28 - Shout, Gordin 1984-1987




Shout 1 - Shout, Gordin 1984-1987


Những bức ảnh conceptual thường được thiết kế rất kỹ trước khi chụp. Chính những ý tưởng, ý niệm ẩn dấu dưới sự thể hiện của bức ảnh mới là linh hồn của tác phẩm, hay mới chính là nghệ thuật... Các thao tác chụp ảnh, kỹ thuật xử lý, tất cả chỉ là phương tiện để tạo nên một tác phẩm theo ý đồ của nhiếp ảnh gia mà thôi.

Tóm lại, bản thân bức ảnh conceptual không phải là trọng tâm, mà trọng tâm chính là "ý tưởng" sâu xa của bức ảnh đó...

Gordin nói về Conceptual như sau:

Tôi chĩa máy ảnh ra ngòai thế giới đang tồn tại quanh ta hay là quay nó vào bên trong tâm hồn tôi?

Tôi chụp những bức hình của thực tại, hay tôi tự tạo thế giới riêng của tôi – tuy rất thực nhưng lại không tồn tại ?

Kết quả từ hai cách tiếp cận đối lập nhau cũng rất khác nhau; và theo ý kiến tôi, conceptual photography chính là dạng cao hơn của sự biểu hiện nghệ thuật trong nhiếp ảnh. Chính nó đã đặt nhiếp ảnh lên tầm nghệ thuật của hội họa, thi ca, nhạc và điêu khắc. Với sự truyền tải những ý niệm cá nhân vào ngôn ngữ của nhiếp ảnh, conceptual photography có khả năng phản ánh nhận thức về sự sống, cái chết – những nhận thức về sự tồn tại của bản thân chúng ta…Triết quá phải không ạ ???

Và như vậy, tạo ý tưởng rồi chuyển hóa chúng thành thực tại chính là quá trình cần thiết phải thực hiện trong conceptual photography.



Doubt 8, Gordin


Hiện nay, sự tiếp cận tiêu chuẩn – conventional vẫn thống trị nhiếp ảnh nghệ thuật. Nhưng sự phát triển của kỹ thuật số, rồi nhiếp ảnh số đang làm thay đổi cán cân lực lượng! Các nhiếp ảnh gia tài năng thế hệ “số” đã sử dụng những công nghệ mới để biểu hiện những ý niệm, cái nhìn của họ về thế giới với tất cả những sự huyền bí vốn có.

Còn dưới đây là một trong những tác phẩm mới nhất của Misha Gordin:


Fallen - Gordin 2005