Nhà văn tiểu luận và triết gia Vassily Rozanov, có lẽ là người dẫn giải lỗi lạc nhất và gây tranh cãi nhất về tư tưởng chống chủ nghĩa tự do Nga, một nhân vật mà một số người thấy hấp dẫn và một số khác đồng thời lại thấy khó chịu, đã có một quan điểm hơi khác về vấn đề này. “Lũ Do Thái, cơn điên rồ, lòng nhiệt tình, và sự thuần khiết thánh thiện của con trai con gái Nga – đó là điều dệt nên cuộc cách mạng của chúng ta, và nó đã vác ngọn cờ hồng xuống đại lộ Nevsky Prospekt ngay cái ngày sau khi bản tuyên ngôn 17 tháng Mười được công bố”. *
Rozanov là một mẫu người lập dị. Có hình thể khá là không hấp dẫn (tóc đỏ chĩa lung tung tứ phía, răng mục đen, nói năng lúng búng nước bọt văng tung tóe), ông lại còn thổi phồng cái ngoại hình xấu xí của mình trong bản khai lý lịch viết tay rất thẳng thắn. Ông bắt đầu nghiệp văn bằng một luận án triết học dày cộp hơn bảy trăm trang, được ông đem xuất bản bằng tiền túi của mình và không được mấy người chú ý tới. Rozanov dần dần phát triển một phong cách mang tính cách ngôn tương tự Nietzsche, trước đây chưa từng thấy xuất hiện trong văn học Nga.
Nhà lý luận Rozanov là một người đề xuất tận tụy chế độ quân chủ và là một người Cơ đốc Chính thống thành kính. Nhưng những người đọc các cuốn sách hay nhất của ông theo thể loại cách ngôn – Solitaria (1912), Những chiếc lá rụng (1913 và 1915), và Sách khải huyền của thời đại chúng ta (1917-1918) – sẽ dễ dàng rơi vào bùa mê của Rozanov bất kể tư tưởng của họ ra sao. Nhà bất đồng chính kiến thời Liên Xô Andrei Sinyavsky, người xem Rozanov là một trong những nhà văn quan trọng nhất với mình, đã nhận xét đúng đắn rằng Những chiếc lá rụng không đơn giản chỉ là một tựa sách mà là định nghĩa của một thể loại. Hay như bản thân Rozanov đã xác định, “Gió thổi vào nửa đêm và cuốn đi những chiếc lá... Cuộc đời với thời gian trôi nhanh bứt đứt khỏi tâm hồn ta những lời ta thán, tiếng thở dài, các suy nghĩ nửa chừng và các cảm xúc dang dở”.
Rozanov rất tự hào về phong cách văn học cách tân của mình. Với tất cả chiều sâu và khả năng cảm thụ của những bình luận của ông về văn học hay tôn giáo, đôi khi dường như đối với ông tính căn nguyên của văn phong còn quan trọng hơn cả các ý tưởng của ông. “Không phải mọi suy nghĩ đều có thể viết ra, chỉ trừ đối với âm nhạc”. Bởi vì ông chủ tâm xuất bản các bài viết thân và chống cách mạng, để ủng hộ chế độ quan chủ và chỉ trích nó, các bài viết bài Do Thái và thân Do Thái, Rozanov được dán nhãn vô luân lý. Ông phản ứng lại, “Chẳng phải cách mạng mang trong nó sự thật thứ một trăm? Và cả Trăm Đen cũng có sự thật thứ một trăm của nó? ... Vậy thì, tất cả các anh đều nên cúi mình trước Rozanov bởi anh ấy đã, nói thế nào nhỉ, ‘đập vỡ vỏ trứng’ của đủ mọi giống cầm điểu – ngỗng, vịt hay chim sẻ – dân chủ lập hiến, Trăm Đen, cách mạng – và rồi thảy họ vào chung một cái ‘chảo rán’, để cho các anh không còn phân biệt nổi đâu là ‘hữu’ đâu là ‘tả’, đâu là ‘đen’ đâu là ‘trắng’ ”. **
Với Rozanov có lẽ chủ đề cốt lõi là mối quan hệ giữa Chúa và tình dục. Ông phát biểu và viết về nó với sự thẳng thắn không thể phản bác được, vốn ngày nay vẫn còn gây sốc (cuốn Solitaria của ông đã bị cấm một thời gian vì mang tính khiêu dâm). Mối quan tâm của Rozanov với đề tài này là điển hình của giới trí thức ưu tú Nga đầu thế kỷ hai mươi. Một trong những nhà tư tưởng phôi thai của thời kỳ này, Nikolai Berdyaev, đã tự xếp loại mình là “một thứ triết gia về tình dục”.
“Vấn đề tình dục” là một chủ đề thống trị tại phòng khách trí thức có tầm ảnh hưởng mạnh của nhà văn và triết gia St. Petersburg Dmitri Merezhkovsky cùng vợ mình, thi sĩ Zinaida Hippius, một người đẹp tóc đỏ có cặp mắt hớp hồn của nàng tiên cá. Như Berdyaev ghi lại, “một thú nhục dục huyền bí độc hại, vốn trước đây chưa từng tồn tại ở nước Nga, nay có mặt khắp nơi”. ***
* V. V. Rozanov, Sredi khudozhnikov [Giữa những người họa sĩ] (Moscow, 1994), tr. 398
** V. V. Rozanov, Mysli o literature [Những suy nghĩ về văn học] (Moscow, 1989), tr. 394-395
*** Để tham khảo, ta có thể xem tập 1 tiểu thuyết Con đường đau khổ của A. Tolstoi, hay mới đây là bộ phim Morfii [Moóc phin] của đạo diễn Aleksei Balabanov thực hiện năm 2008. - ND
|