ĐỒNG CHÍ
Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá
Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau
Súng bên súng, đầu sát bên đầu
Đêm rét chung chăn, thành đôi tri kỉ
Đồng chí!
Ruộng nương anh gửi bạn thân cày
Gian nhà không mặc kệ gió lung lay
Giếng nước gốc đa nhớ người ra lính
Anh với tôi biết từng cơn ớn lạnh
Sốt run người vừng trán ướt mồ hôi
Áo anh rách vai
Quần tôi có vài mảnh vá
Miệng cười buốt giá
Chân không giày
Thương nhau tay nắm lấy bàn tay.
Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo
Chính Hữu (1948)
*
NGỌN ĐÈN ĐỨNG GÁC
Trên đường ta đi đánh giặc
Ta về Nam hay ta lên Bắc,
Ở đâu
Cũng gặp
Những ngọn đèn dầu
Chong mắt
Đêm thâu
Những ngọn đèn không bao giờ nhắm mắt
Như những tâm hồn không bao giờ biết tắt,
Như miền Nam
Hai mươi năm
Không đêm nào ngủ được,
Như cả nước
Với miền Nam
Đêm nào cũng thức...
Soi cho ta đi
Đánh trận trường kỳ
Đèn ta thắp niềm vui theo dõi
Đèn ta thắp những lời kêu gọi.
Đi nhanh đi nhanh
Chiến trường đã giục
Đầy núi đầy sông
Đèn ta đã mọc.
Trong gió trong mưa
Ngọn đèn đứng gác
Cho thắng lợi, nối theo nhau
Đang hành quân đi lên phía truớc.
Chính Hữu (1965)
Bài “Ngọn đèn đứng gác” đã được nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ nhạc.
*
NGUYÊN VĂN BÀI THƠ “NGÀY VỀ” CỦA CHÍNH HỮU
Kiến Văn
QĐND - Nhà thơ Chính Hữu (Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2001) có 3 bài thơ được phổ nhạc và trở thành “những bài ca đi cùng năm tháng” thành bài hát vượt thời gian. Đó là các bài Ngày về (nhạc sĩ Lương Ngọc Trác phổ nhạc thành bài hát cùng tên, năm 1947), Đồng chí (nhạc sĩ Minh Trí phổ nhạc thành bài hát Tình đồng chí năm 1949, trước tháng 4-1975 ở các tỉnh phía Nam quen gọi là Tình quê hương) và bài Ngọn đèn đứng gác (nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ nhạc thành bài hát cùng tên, năm 1966).
Về bài Ngày về, ngay từ năm 1949, trên Tạp chí Văn nghệ, cơ quan của Hội Văn nghệ Việt Nam (số 11-12 tháng 4-5) nhạc sĩ Lương Ngọc Trác đã viết: “Bài thơ Ngày về của anh Chính Hữu tôi rất thích, sau khi phổ nhạc thành bài hát Ngày về được phổ biến rộng rãi hơn trong bộ đội”. Đây là bài hát dễ “vào” với bộ đội và nhân dân hơn là những bài Thủ đô huyết thệ, Mơ đời chiến sĩ cũng do ông sáng tác trước đây. Thế nhưng không hiểu lý do gì mà bài thơ Ngày về chưa bao giờ được xuất hiện trọn vẹn trên sách báo. Theo tìm hiểu của chúng tôi thì bài thơ được xuất hiện lần đầu tiên ở dạng “trích” trong bài Tiếng thơ của Xuân Diệu trên Tạp chí Văn nghệ số 7 (12-1948), tức là một năm sau khi bài Ngày về được sáng tác và phổ nhạc (1947). Ở bài của Xuân Diệu, Ngày về được trích cả thảy có 14 câu. Câu mở đầu: Nhớ đêm ra đi, đất trời bốc lửa và câu kết thúc: Bước căm giận xéo quân thù lớp lớp.
Bốn mươi năm sau, năm 1998 khi làm sách Tuyển tập Chính Hữu cho Nhà xuất bản Văn học, tôi có đem thắc mắc này hỏi Chính Hữu. Ông cũng chỉ bảo: “Đó chỉ là phần lời cho bài hát Ngày về của Lương Ngọc Trác viết từ những năm tuổi trẻ ấy mà. Năm ấy mình mới 21 tuổi, chưa làm thơ, chưa có Đồng chí (1948), chưa có Đêm sầu Hà Nội (1950)”. Đòi mãi, gặng mãi, nhà thơ mới miễn cưỡng đưa cho một bản viết tay nguyên văn bài Ngày về với điều kiện là, trong tuyển tập thơ của ông chỉ được trích 10 câu thôi và phải có lời chú thích là “Lời viết cho bài hát Ngày về của Lương Ngọc Trác”.
Tôi đem bản chính của Ngày về so với bản trích của Xuân Diệu hơn 40 năm về trước thì thấy rất khác. So với bản chép tay, truyền khẩu thì lại càng khác. Dường như chỉ có đúng một khổ hay nhất: “Những chàng trai chưa trắng nợ anh hùng / Hồn mười phương phất phơ cờ đỏ thắm/ Rách tả tơi rồi đôi giày vạn dặm/ Bụi trường chinh phai bạc áo hào hoa”. Thế tức là đã có sự “tam sao thất bản”, đã có những “dị bản” . Để Ngày về được trở về với nguyên tác, với chính người sinh ra nó, tôi đã phải chọn một “giải pháp” là đưa toàn văn bài thơ vào phần chú giải cuốn Tuyển tập Chính Hữu, Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1998, trang 135, 136. Bài thơ có 26 câu. Hai câu đầu: Có đoàn người lên đóng trong rừng sâu/ Đêm nay mơ thấy trở về Hà Nội và 4 câu kết thúc: Mịt mù khói ngợp/ Cờ máu huy hoàng/ Phất nắng/ Ôi bài chiến thắng reo vang.
Dưới bài thơ ghi rõ con số 1947, năm mà các chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô của Chính Hữu cùng người Hà Nội tiến hành tiêu thổ kháng chiến, thực hiện cuộc rút lui chiến lược lên Chiến khu Việt Bắc tiếp tục cuộc chiến đấu hết sức gian khổ nhưng vẫn nghe: Tiếng gọi của những người Hà Nội/ Trở về, trở về, chiếm lại quê hương. Và đây có thể xem như bài thơ đầu tay của Chính Hữu.
Xin được phép giới thiệu nguyên văn bài Ngày về do chính tác giả chép tặng; đồng thời cũng là bản đã in trong phần Chú giải thơ Chính Hữu in trong tập sách nói trên:
NGÀY VỀ
Có đoàn người lên đóng trên rừng sâu
Đêm nay mơ thấy trở về Hà Nội
Bao giờ trở lại?
Phố phường xưa gạch ngói ngang đường
Ôi hôm nay họ nhớ mái nhà hoang
Bức tường điêu tàn ngày xưa trấn ngự
Nhớ đêm ra đi, đất trời bốc lửa
Cả kinh thành nghi ngút cháy sau lưng
Những chàng trai chưa trắng nợ anh hùng
Hồn mười phương phất phơ cờ đỏ thắm
Rách tả tơi rồi đôi giày vạn dặm
Bụi trường chinh phai bạc áo hào hoa
Mái đầu xanh thề mãi đến khi già
Phơi nắng gió. Và hoa ngàn cỏ dại
Nghe tiếng gọi của những người Hà Nội
Trở về, trở về, chiếm lại quê hương
Nguy nga sao cái buổi lên đường
Súng chuốt gươm lau, mắt ngời sáng quắc
A ha! Nhà xiêu mái sập
Xác oan cừu ngập lối chân đi
Gạch ngói xưa mừng đón gót lưu ly
Bước căm giận xéo quân thù lớp lớp
Mịt mù khói ngợp
Cờ máu huy hoàng
Phất nắng
Ôi bài chiến thắng reo vang.
Chính Hữu (1947)
|