Với các nhà cách mạng sân khấu Nga đó (Nemirovich-Danchenko là một quý tộc, Stanislavsky thì xuất thân từ một gia đình thương nhân giàu có) thì ngôi sao dẫn đường là tính đa cảm hiện đại của Chekhov, vốn trên sân khấu truyền thống không thể nắm bắt hay chấp nhận được. Không có gì đáng ngạc nhiên khi các vị thủ cựu xem nó như một mớ rối nùi: xét cho cùng, Chekhov đã hoàn toàn gạt bỏ khái niệm về “vở kịch viết khéo”, với cốt truyện kịch tính phức tạp, những đoạn độc thoại quá dài và đối thoại giả tạo giống như các khúc đôi ca trong opera. Một vở kịch Chekhov thường kết hợp từ những câu phát biểu vô tư và diễn biến được đưa vào kịch bản. Trong màn cuối của Chim Hải âu, cảnh tự sát của một trong những nhân vật được nêu như sau: “Một lọ nhỏ ête nổ tung”. Trong vở Chú Vania có dòng “Ôi, ắt hẳn ở Châu Phi rất nóng - một điều thật kinh khủng” để tóm tắt cái kết thúc bi thảm của cả một cuộc đời. Những con người trên sân khấu va chạm nhau rồi đi theo những hướng riêng giống như đám vi khuẩn dưới ống kính hiển vi của một bác sĩ, cái nghề mà Chekhov từng theo học.
Tư tưởng hiện đại của Chekhov được khắc sâu vào những đàm luận xã hội trước hết là từ sân khấu của MAT. Đó là cách mà nhà thơ theo phái Tượng trưng (Symbolist) Alexander Blok đã mô tả buổi diễn tại MAT một vở kịch của Chekhov trong bức thư ông gửi mẹ mình: “Đây là một góc của nghệ thuật Nga vĩ đại, một trong những góc cạnh được tình cờ bảo quản, và lạ thay đã không bị làm vấy bẩn của cái tổ quốc xấu xa, bẩn thỉu, ngu độn và khát máu của tôi”. * Một nhà thơ khác, Osip Mandelstam, sau này sẽ viết với đôi chút mỉa mai rằng: “Nhà hát Nghệ thuật là con đẻ của giới trí thức Nga, là xương là thịt của nó… Từ thuở ấu thơ tôi đã ghi nhớ bầu không khí cung kính bao quanh nhà hát. Đi tới Nhà hát Nghệ thuật với một thành viên của giới trí thức mang ý nghĩa thực thụ như đi hành lễ, như tới nhà thờ”. **
* Alexander Blok, Sobranie sochinenii [Tuyển tập tác phẩm], tám tập, tập 8 (Moscow và Leningrad, 1963), tr. 281
** Osip Mandelstam, Sochineniia [Các tác phẩm], hai tập, tập 2 (Moscow, 1990), tr. 302
|