Mặc dù hết sức khâm phục Tolstoi, tuy nhiên Chekhov lại mạnh mẽ cảm thấy rằng tiên tri không phải là công việc của nhà văn. Sự xa lìa của ông phản ánh những thực tế tại nước Nga mới, chuyển từ làng xã của nông dân sang một xã hội của giới tư sản phát triển hơn. Nhà vô chính phủ “nông dân” Tolstoi đã phẫn nộ lên án đường hướng này. Tư tưởng của ông, vừa dân tuý vừa nửa Cơ đốc (với âm hưởng Phật giáo mạnh mẽ), đã không chỉ hình thành nên ý thức của tầng lớp trí thức Nga hiện đại mà còn tạo ra hình mẫu đầy ảnh hưởng cho hành vi của giới văn sĩ đầy sắc sảo về mặt chính trị nói chung. Khi động thái của nước Nga hướng tới một xã hội dựa trên kinh tế thị trường kiểu phương Tây bị chặn lại bởi cuộc cách mạng năm 1917, hình mẫu Tolstoi đã thống trị tối thượng trong suốt một thời gian dài: trong thời đại Xô viết, nghệ thuật được xem như một công cụ trực tiếp để cải tạo bản chất con người, và yếu tố mô phạm trong văn hoá trở thành yếu tố hàng đầu. (Tham khảo ý kiến ngược đời của Shklovsky xem Tolstoi là cha đẻ của hiện thực xã hội chủ nghĩa). Ở khía cạnh này, Chekhov là một đối thủ của Tolstoi và các môn đệ của ông trong cuộc sống và nghệ thuật. Tư tưởng của Chekhov đan lẫn trong kết cấu nghệ thuật của các tác phẩm của ông và rất khó để tách riêng nó ra.
Nói như vậy không có nghĩa là Chekhov không có lý tưởng, theo như các nhà bình luận cả tự do lẫn bảo thủ ngày nay đã kết luận. Nhưng các lý tưởng đó là thế tục, điềm đạm và thực dụng hơn tới mức không thể so sánh so với quan điểm của Tolstoi. Tolstoi được so sánh rất đúng với một nhà tiên tri: thuyết giảng đạo đức của ông là rất sôi nổi và không hề nước đôi. “Đừng giết chóc”, “Đừng ăn thịt”, “Hãy tiết chế tình dục”, “Hãy sống theo Kinh thánh”, Tolstoi khuyên răn. Nhiều người nghe lời, hy vọng sẽ khiến đời họ tốt đẹp hơn. Nhưng Chekhov ngay từ 1894 đã viết cho Suvorin: “Triết lý của Tolstoi tác động mạnh đến tôi và gây ảnh hưởng lên tôi trong sáu hay bảy năm liền… Giờ đây có gì đó bên trong tôi phản đối lại nó; tính tằn tiện và không thiên vị bảo tôi rằng loài người có nhiều tình yêu đối với dòng điện và hơi nước hơn là với sự giản dị và thuyết ăn chay”. *
* A. P. Chekhov, Sobranie sochinenii [Tuyển tập tác phẩm], 12 tập, tập 12 (Moscow, 1957), tr. 49-50
|