[Saomai]

SSX viết

Nhưng em rõ ông ấy từng nói chế độ CS vô hồn, ngày sang bên tây, ông ấy được chào đón như người hùng chống cộng. Rất nhanh chóng ông ấy lại nói TB thối nát rồi sống trong ghẻ lạnh ở Vermont cho đến ngày về nước.

Двести лет вместе có 2 tập, tập 2 dang dở khi ông ấy mất được bà vợ và các cộng sự hoàn thành, mới công bố năm ngoái. Khoảng hơn 10 chương quan trọng đã được Kevin MacDonald dịch sang tiếng Anh.

SM xin pót 1 phần bài viết của DTA do 1 người bạn gửi cho, trong phần giới thiệu 1 cuốn sách của Alexandr Solzenitsyn in ở VN, hầu làm sáng rõ thêm ông là người thế nào. Tất nhiên, cảm nhận của mối người là khác nhau khi nhìn về 1 con người, đây là 1 trong những cảm nhận ấy của 1 nhà nghiên cứu văn học Nga.


Đại thụ cuối cùng của văn học Nga thế kỉ XX

Tôn vinh một nhà văn là “đại thụ” người ta thường căn cứ vào những “tiêu chí” sau: trước hết đó là một nhà văn, bằng sáng tác của mình, tạo được bước ngoặt quan trọng cho nền văn học dân tộc, có ảnh hưởng lớn tới tiến trình lịch sử của nó. Người có khả năng “xoay dòng, đổi hướng” như vậy không thể là người cầm bút đơn thuần, mà phải là nhà văn - triết gia, nhà tư tưởng, nhà văn hóa, “thủ lĩnh” tinh thần toàn xã hội. Alexandr Solzenitsyn là một trong những người như vậy ở nước Nga.

Để hiểu điều này cần điểm qua những nét lớn trong cuộc đời và sự nghiệp sáng tạo của ông.
Solzenitsyn (1918 – 2008), xuất thân từ một gia đình nông dân khá giả, cha mẹ đều được học hành, mẹ làm nghề đánh máy chữ, biết tiếng Anh và tiếng Pháp. Cha mất trước khi Solzenisin ra đời. Sau cách mạng 1917, gia cảnh sa sút, để kiếm sống, năm 1924 bà mẹ góa đưa ông chuyển tới thành phố Rostov. Mặc dù đời sống vô cùng khó khăn, ông vẫn được đi học và năm 1936 tốt nghiệp trung học, sau đó thi đỗ vào khoa toán lí trường đại học tổng hợp Rostov. Là người của khoa học tự nhiên, song Solzenisin luôn bị văn chương và lịch sử ám ảnh. Cùng thời kì ông đã có ý định viết một cuốn tiểu thuyết về cách mạng tháng Mười, tiền thân tác phẩm sử thi đồ sộ Bánh xe đỏ sau này.

Năm 1940, Solzenitsyn cưới Natalia Resetovskaia, bạn sinh viên. 1941, trước chiến tranh Vệ quốc mấy ngày, Solzenisin tốt nghiệp đại học. 1942, ông tốt nghiệp trường sĩ quan pháo binh ở Koctrom, hàm thiếu uý, được điều động lên mặt trận Tây - Bắc. Ông chỉ huy khẩu đội pháo, chiến đấu ở những vị trí trọng yếu nhất. Vì lòng quả cảm và những thành tích trên chiến trường ông được tặng thưởng huân chương Sao Đỏ. Năm 1945, Solzenisin bị bắt vì trong một bức thư gửi người bạn cũ cùng trường đã có những lời lẽ phê phán Stalin và những nhà văn “cung đình” với lối viết hời hợt, tô hồng thực tiễn. Cùng năm, ông bị kết án 8 năm tù trong trại cải tạo lao động. Với nghị lực phi thường Solzenitsyn vượt qua những năm tháng khủng khiếp trong quần đảo ngục tù GULAG, trong các trại biệt giam mà đã vào tới đó khó mong có ngày trở về. Những gì trải nghiệm sau này được ông tái tạo lại trong tác phẩm Tầng đầu địa ngục (1953 - 1968), quần đảo GULAG. Năm 1950, Solzenisin bị chuyển tới trại biệt giam ở thành phố Ekibastuz, bắc Kazakstan, tại đó ông đã viết truyện ngắn Một ngày của Ivan Denisovich.

Năm 1953, Solzenitsyn mãn hạn tù. Chưa kịp hưởng tự do, ông bị số phận kết tội chết: ông bị ung thư và bác sĩ phán chỉ sống tối đa được 2 tuần. Không chốn nương thân, không người thân thích (ông bị vợ bỏ khi còn ở trong tù), những gì viết được không biết gửi ai, Solzenitsyn quyết định tới bệnh viện ở Tasken để chết. Nhưng, như có phép lạ, sau một thời gian điều trị bằng tia rơngen, với ý chí kiên cường bám trụ cuộc sống, sức khoẻ của ông dần hồi phục.

Năm 1961, qua một người bạn tù, Solzenitsyn làm quen với Tvardovski, khi đó là tổng biên tập tập chí Thế giới mới. Ông chuyển tới Tvardovski truyện ngắn S-854 (Một ngày của người tù). Trước khi tác phẩm này xuất hiện, đề tài về nhà tù Xô Viết là đề tài cấm kị trong văn học. Từng là người lính dày dạn, vào sinh ra tử trên khắp các chiến trường, nhà thơ lớn - tổng biên tập một tạp chí lớn, Tvardovski đã đọc thâu đêm cuốn truyện và đã khóc. Sau nhiều cố gắng nỗ lực của ông, tới số 11 năm 1962, trên tạp chí Thế giới mới xuất hiện tác phẩm với tên khác do ông đặt và ngay lập tức nó đã nổi tiếng toàn thế giới: Một ngày của Ivan Denisovich. Từ lúc đó lịch sử văn học Xô Viết viết về chiến tranh chia làm hai giai đoạn: trước và sau Ivan Denisovich.

Sau Một ngày của Ivan Denisovich, tạp chí Thế giới mới cho đăng hàng loạt truyện ngắn của Solzenisin, trong đó có Sân nhà Matrena, một tác phẩm khiến người đọc và giới phê bình xúc động mạnh mẽ. Với hai tác phẩm này Soljenitsin trở thành hiện tượng của văn học Xô Viết.

Sau giai đoạn “truyện ngắn”, Solzenitsyn bắt tay viết các thể loại lớn - tiểu thuyết - sử thi phản ánh những trang sử bi hùng của dân tộc ở thế kỷ XX.

Năm 1967, nhà văn hoàn thành tác phẩm đồ sộ Quần đảo GULAG mà ông gọi là công trình “nghiên cứu nghệ thuật”. Thời kỳ này không một nhà xuất bản nào dám nhận in sách của Solzenitsyn. Quần đảo GULAG được xuất bản và phổ biến theo kiểu Samizdat (samizdat kết hợp từ hai từ “sam” - tự thân và “izdat” - xuất bản, tức người đọc tự nhân bản rồi truyền tay nhau). Chỉ tới năm 1990 cuốn sách vĩ đại này mới được ra mắt người đọc ở nước Nga.
Dù được Tvardovski ủng hộ tích cực, các tác phẩm Khu ung thư và Tầng đầu địa ngục cũng không được xuất bản ở Liên Xô.

Tiếp theo Akhmatova, Zosenko, Pasternak, cuối năm 1969 Solzenisin bị khai trừ khỏi Hội nhà văn Liên Xô. Một năm sau đó ông nhận được giải Nobel.

Năm 1974 ông bị trục xuất sang Tây Đức. Hai mươi năm sau, năm 1994, sau khi nhà nước Xô Viết sụp đổ, Solzenisin quay trở về nước Nga. Thời kỳ này ông hoàn tất bộ sử thi đồ sộ 10 tập Bánh xe đỏ, sau gần nửa thế kỉ nung nấu, suy ngẫm.

Solzenisin coi Bánh xe đỏ là tác phẩm đời mình. Tác phẩm này viết về cách mạng tháng Mười năm 1917 mà đối với Solzenitsyn nó xác định vận mệnh nước Nga trong suốt thế kỷ XX. Đây là tác phẩm mang tính cách tân sâu sắc và hết sức phức tạp. Bên cạnh những chương thuần nghệ thuật, có những chương mang tính dung hợp giữa nghệ thuật và “nghiên cứu nghệ thuật”: các sự kiện lịch sử được đưa ra bàn luận, xem xét, lí giải dưới nhiều góc độ khác nhau. Ở những chương này có sự lắp ráp các tài liệu báo chí (ảnh hưởng thủ pháp nghệ thuật Dos Passos), sử dụng những thủ pháp nghệ thuật sân khấu, điện ảnh. Một vài chương được tạo bởi những trích đoạn ngắn. Kết cấu Bánh xe đỏ hoàn toàn khác so với những tác phẩm hiện thực cổ điển. Trong tác phẩm, Solzenisin – tác giả, đóng nhiều vai trò, ông không chỉ là nhà văn, mà còn là nhà lịch sử, nhà tư tưởng, tôn giáo, người thày, nhà tiên tri.

Những năm 1990, sau khi trở về nước Nga, Solzenisin trở lại với những thể loại nhỏ. Đó là những truyện ngắn Cây non (1993), Naschenka (1995), Mứt đào (1994), Cái tôi (1994), Thế nào cũng được (1994-95), Ở những vết gãy (1996), Những xóm dân di cư ở Zeliabur (1998) và truyện vừa Adlig Svenkitten (1998). Với cái nhìn thực tiễn bằng nghệ thuật đa diện, biện chứng, với sự tinh tế của ngôn từ, độ sâu tư tưởng kết hợp với kết cấu nghệ thuật hoàn chỉnh, những tác phẩm này chứng tỏ sự chín muồi về nghệ thuật của Solzenisin - nhà văn.
Bên cạnh sáng tác, từ những năm 1980, Solzenisin viết kí, những công trình khảo cứu dài hơi, tập hợp thành những bộ “Sưu tập văn học” về sáng tác của các nhà văn lớn A.Trekhov, I.Smeliev, B.Pilnhas, Iu.Tynhianov, E. Zamiatin, M. Aldanov, V. Grosman, S. Lipkin, I. Lisnhianskaia...

Nói tới Solzenisin - nhà tư tưởng, không thể không nhắc tới những tác phẩm chính luận của ông: đó là Không sống bằng dối trá (1974), Diễn từ Nobel (1972), Lời phát biểu tại Harvard (1978), Các nhà đa nguyên của chúng ta (1982), Những suy nghĩ về cuộc cách mạng tháng Hai (1980-83), Chúng ta xây dựng lại nước Nga như thế nào (1990), Vấn đề Nga cuối thế kỉ XX (1994), Sự suy kiệt văn hoá (1997), Nước Nga trong đổ vỡ (1997-1998)… Đây là những tác phẩm mẫu mực thể hiện độ sâu tư tưởng, những kiến giải tỉnh táo, nhiệt huyết của một nhà yêu nước không vướng bận mục đích cá nhân, cũng như chủ nghĩa Sô vanh đại Nga và chủ nghĩa sùng Slavo mù quáng.

Solzenisin là một cá tính hết sức phức tạp, thế giới quan của ông rất khó xác định: nó diễn tiến từng năm, từ tác phẩm này sang tác phẩm khác, mở ra không phải toàn cục, mà từng mặt. Con đường nghệ thuật của ông luôn trong trạng thái vận động, mở rộng, theo một định hướng tinh thần mà ngay từ tác phẩm đầu tiên ông đã đặt cho mình, đó là lí tưởng nhân đạo, nhà nước - dân tộc, là sự tôn trọng từng cá nhân con người.

Với tinh thần này Solzenitsyn là người kế tục xứng đáng truyền thống văn học cổ điển Nga.
Năm 2008 cả thế giới nghiêng mình trước linh cữu Alexandr Solzenitsyn. Ông rời cuộc đời với tuổi 90.

Chiến tranh, nhà tù, sự đàn áp tinh thần và căn bệnh hiểm nghèo không quật ngã nổi ông, ông là một trong những nhà văn Nga hiếm hoi sống thọ. Nếu viết tỉ mỉ lí lịch của ông chắc dài tới cả trăm trang.

Chịu khó sưu tầm từ các kho lưu trữ nước Nga tài liệu về anh sinh viên, cựu sĩ quan pháo binh, cựu tù, nhà giáo, nhà văn, người bị trục xuất khỏi quê hương Solzenitsyn có lẽ phải tới vài trăm trang.

Các công trình, bài viết về Solzenitsyn nhà văn, Solzenitsyn – nhà sử học - nhà tư tưởng – nhà hoạt động xã hội có tới hàng ngìn trang.

Song tất cả cộng lại không bằng số trang các tác phẩm mà Solzenitsyn đã viết suốt cuộc đời mình, trong mọi hoàn cảnh: trên chiến trường, trong lao tù, trên giường bệnh, nơi biệt xứ…
Và ông đã để lại một di sản đáng kinh ngạc. Lịch sử nước Nga, con người Nga được tái hiện cả về bề rộng lẫn chiều sâu trong sáng tác của ông.

Trong kho báu đồ sộ ấy "Một ngày của Ivan Denisovich" thực sự là một viên ngọc đặc biệt, sáng rực và trong vắt - một kiệt tác nghệ thuật hoàn chỉnh mà ngay từ lúc ra đời đã được xếp hạng kinh điển.

---
PS. Chữ tô đậm do SM thực hiện.