Cảnh sát cố gắng kiềm chế đám tang Tolstoi tại Yasnaya Polyana bằng cách giới hạn rất căng hướng đi lại công cộng từ St. Petersburg và Moscow và kiểm soát việc tụ tập tưởng nhớ trên khắp đất nước, mà trong nhiều trường hợp đã mang âm điệu chống đối chính trị rõ rệt. Những người tuần hành trên Đại lộ Nevsky Prospekt tại St. Petersburg mang theo biểu ngữ yêu cầu, với tinh thần thuyết giảng của Tolstoi, việc huỷ bỏ hình phạt tử hình. Tờ Novoye Vremya của Suvorin tường thuật rằng những “kẻ gây mất trật tự” đó bị xúi giục bởi người dân vùng Kavkaz và báo chí Do Thái: “Ngập tận mắt với những vận động chính trị bẩn thỉu của chúng mà Tolstoi vốn vẫn ghê tởm, chúng biến việc tưởng nhớ con người thông tuệ ấy thành lý do biện hộ cho việc chúng vẫy cờ vẫy phướn vô vị”. * Do đó năm 1910 ý niệm về ảnh hưởng thái quá của giới truyền thông Do Thái lên chính sách đối nội của nước Nga đã bắt đầu xuất hiện, để sau này nó hồi sinh vào cuối thế kỷ hai mươi. Rất điển hình, hồi chuông cảnh báo đã được gióng lên bởi cánh báo chí bảo thủ, đang tìm cách bám lấy những ảnh hưởng chính trị và kinh tế mạnh mẽ của mình.
Mikhail Menshikov, một bình luận viên có ảnh hưởng lớn của tờ Novoye Vremya, đã tuyên bố rằng hình phạt tử hình là một trong những nền tảng của văn minh Cơ đốc giáo chân chính, và người Do Thái chỉ đơn thuần sử dụng phản đối của Tolstoi đối với hình phạt này nhằm “tước vũ khí của chính phủ”. Đến lượt mình, đám phóng viên theo phe tự do (nhiều người trong số họ là Do Thái) đã chỉ ra chính phủ và nhà thờ là những kẻ chủ mưu chính trong câu chuyện này. Những cuộc bút chiến ồn ào đã biến đám tang của Tolstoi trở thành một trong những đấu trường truyền thông huyên náo nhất của thập niên đầu của thế kỷ hai mươi.
Phải chăng đó là điều đã có trong mái đầu đầy châm biếm của Anton Chekhov trong cuộc trò chuyện với Ivan Bunin (sẽ trở thành người Nga đầu tiên được nhận Giải Nobel Văn chương) từ rất lâu trước khi Tolstoi mất? “Ngay sau khi Tolstoi qua đời, mọi thứ sẽ lộn nhào cả!” ** Tuy nhiên, Tolstoi đã sống lâu hơn sáu năm so với Chekhov ẩn dật, và cái chết cùng đám tang của Chekhov tháng 6/1904 là một tương phản mạnh mẽ đối với cảnh từ giã cõi đời của Tolstoi. Theo ý Bunin, cái chết của Tolstoi khiến “mọi người hoá xa lạ với ông, chỉ còn thán phục những chỉ trích của ông với nhà thờ và chính quyền và có người thậm chí còn cảm thấy hạnh phúc trong đám tang ông: trạng thái ngây ngất phô trương đó luôn tràn ngập đám đông ‘tiến bộ’ tại mọi tang lễ ‘quần chúng’ ”. ***
* Novoe vremia, số ngày 16/11/1910.
** I. A. Bunin, Sobranie sochinenii [Tuyển tập tác phẩm], chín tập, tập 9 (Moscow, 1967), tr. 207.
*** I. A. Bunin, Sobranie sochinenii [Tuyển tập tác phẩm], chín tập, tập 9 (Moscow, 1967), tr. 63
|