Chính sức mạnh to lớn đó đã dẫn Lenin tới lời mô tả nổi tiếng của ông về Tolstoi năm 1908 như “tấm gương của cách mạng Nga”. Với Lenin, Tolstoi là một nhà cách mạng bởi ông “chỉ trích không thương xót sự bóc lột tư bản chủ nghĩa, ông lột trần sự áp bức của chính quyền và trò hài kịch của tòa án và quan chức chính phủ, ông căm ghét những mâu thuẫn tẻ ngắt giữa sự gia tăng làm giàu và sự gia tăng nghèo đói”. *
Nhưng với Tolstoi, quyền lực và tầm ảnh hưởng trần thế là chưa đủ. Thậm chí từ khi mới hai bảy tuổi, Tolstoi đã hướng tới một tín ngưỡng mới (ông có ghi trong nhật ký của mình), và ông dành đời mình để mài sắc nó, từng bước từng bước xây dựng hình ảnh mình như một vị á thánh. Trong sắp xếp của ông, Chúa Kitô và Phật Tổ đơn thuần là những thày giảng về sự thông thái của loài người, những vị mà rất tự nhiên hình ảnh “như vị thánh” (dùng lời của Gorky) của văn hào sẽ thế chỗ.
Gorky cũng chua cay quan sát thấy Tolstoi “xem Chúa là ngây thơ và đáng thương hại”. Đúng là Tolstoi cảm thấy ông thực sự có vị trí tốt hơn để hiểu lời giảng của Kitô hơn cả chính Kitô. Ngạc nhiên thay, sự đảm đương đầy kiêu ngạo và khá khiếm nhã ấy được hăm hở chia sẻ vào đầu thế kỷ hai mươi bởi nhiều con người sáng tuệ trên khắp thế giới – từ nước Pháp, nơi Romain Rolland trở thành một người gánh vác nhiệt tình đúng nghĩa chủ nghĩa xã hội Cơ đốc của Tolstoi, từ Ấn Độ, nơi Mahatma Gandhi theo đuổi thành công khái niệm của Tolstoi về phản kháng bất bạo động. Tại nước Mỹ, cả William Jennings Bryan và Clarence Darrow, một người là công tố viên và người kia là luật sư bào chữa trong vụ án Scopes nổi tiếng năm 1925, là các môn đồ nhiệt thành với những thuyết giảng đạo đức của Tolstoi.
Danh tiếng của Tolstoi lan truyền và phát tán bởi truyền thông thế giới, thèm khát tin giật gân. Tolstoi, người chỉ vờ làm nhà ẩn dật tại điền trang Yasnaya Polyana của mình và trong thực tế rất thích thực hiện các phỏng vấn, thành thạo lôi kéo giới báo chí. Bởi thế, chưa từng có nhà văn Nga nào được hưởng danh tiếng quốc tế đến như vậy khi đang còn sống (sự nổi tiếng của Alexander Herzen và Ivan Turgenev, những người thực ra sống tại Tây Âu, là khiêm tốn hơn nhiều). Người ta kể rằng Herzen in các cuốn sách bỏ túi chống chính phủ của mình tại Châu Âu bằng tiền riêng của mình, trong khi Tolstoi được in đi in lại không ngớt khắp thế giới trước hết bởi sách của ông là thứ bán chạy quốc tế, đặc biệt là những sách mới của ông về chủ đề tôn giáo.
Mặc dù Herzen nằm trong số những người đầu tiên phát hành “tamizdat” (những tác phẩm dành cho độc giả người Nga nhưng xuất bản trước tiên ở phương Tây) và “samizdat” (cũng những tác phẩm đó phát hành bất hợp pháp trong nước Nga, dưới dạng bản chép tay), không nghi ngờ gì Tolstoi đã đưa hiện tượng này lên một cấp độ mới. Các bài báo, đơn thỉnh cầu, và thư mở của ông, bị kiểm duyệt Nga cấm nhưng được in tại phương Tây, đã lưu truyền đồng thời khắp nơi, và sự quan tâm của phương Tây đã giúp rất nhiều cho danh tiếng của ông tại quê nhà. (Tình thế của Solzhenitsyn sau này cũng tương tự). Do đó Tolstoi về mặt ảnh hưởng đã thoát khỏi kiểm duyệt chính thức.
* Lenin o literature, tr. 104.
|