Hai thế kỷ và ba phần lịch sử của Thánh đường Kazan
Tư liệu của đài Tiếng nói nước Nga
Đan Thi Moscow dịch
© Photo: ru.wikipedia.org
Lễ trọng phụng vụ do Đại giáo chủ Matxcơva và tòan Nga Kirill chủ trì hoàn thành hôm 21 tháng Chín tại Saint-Peterburg đã khai mạc kỳ hội kỷ niệm 200 năm tuổi của Giáo đường Kazan - một trong những nhà thờ Chính thống giáo lớn nhất tại thủ đô phương Bắc và là nhà thờ độc đáo ghi dấu niềm vinh quang quân sự của nước Nga.
Mốc bắt đầu lễ hội kỷ niệm trọng đại đã được lựa chọn hòan tòan không phải là ngẫu nhiên. Ngày 21 tháng Chín, toàn thế giới Chính thống giáo đón mừng Sinh nhật Thánh mẫu Đồng trinh. Ở Nga, một trong những biểu tượng được tôn kính nhất là bức tranh thánh Đức Mẹ Kazan. Tương truyền, biểu tượng của Mẹ Thiên Chúa đã hiển linh làm phép lành tại Kazan hồi thế kỷ 16. Ngày nay Kazan là thủ đô của nước Cộng hòa Tatarstan thuộc Liên bang Nga, còn thời xa xưa ấy, vùng này là trung tâm của Hãn quốc Tatar đã qui phục Sa hoàng Ivan Lôi đế. Như là nhà thờ chính của Nga, trong giáo đường Kazan Saint-Peterburg còn bảo lưu danh sách những biểu hiện kỳ diệu của tranh thánh Đức Mẹ mà tòa giáo đường hùng vĩ này được dựng lên để tụng ca ân điển.
Nhắc về lịch sử của Nhà thờ Kazan, cha Chánh tư tế đương nhiệm Pavel Krasnotsvetov kể: “Tòa giáo đường này được xây dựng dành riêng thờ phụng Đức Mẹ Kazan, dành cho hình ảnh thiêng liêng đã hiển linh ở đây dưới thời cai trị của người sáng lập kinh thành là Sa hoàng Piotr Đại đế. Ngoài ra, Nhà thờ Kazan còn là giáo đường của niềm vinh quang quân sự: đây là nơi mai táng nguyên soái Mikhail Kutuzov, người chiến thắng quân ngoại bang, đập tan uy lực của hòang đế Pháp Napoleon. Nhà thờ đã phồn thịnh suốt từ năm 1811 cho đến tận năm 1930. Sau đó là quãng thời gian chịu sự nhục mạ và tàn phá, thậm chí người ta đã tổ chức ở đây Viện bảo tàng của chủ nghĩa vô thần... Đến thập niên 90, giáo đường hồi sinh, và bây giờ lại bắt đầu sùng thịnh. Lễ hội mừng nhà thờ 200 năm tuổi là dịp tưởng nhớ những người đã tạo lập nên tòa giáo đường bề thế và những người cai quản xứ Nga thời đó. Tất cả những họat động thú vị và quan trọng này là cần thiết, để giúp mọi người hiểu rằng, lịch sử không chỉ đơn thuần là quãng thời gian đã trôi qua, mà tất cả chúng ta luôn học hỏi được rất nhiều từ câu chuyện của quá khứ”.
Lịch sử của Nhà thờ Kazan quả thực rất đáng chiêm nghiệm, do đó mấy lời tổng quan ngắn ngủi của vị cha xứ cần được lý giải thêm. Giáo đường này vốn là hậu duệ kế thừa ngôi nhà thờ nhỏ, nơi gìn giữ bức tranh thánh chủ yếu sau này. Công trình bắt đầu được kiến thiết vào năm 1801 theo lệnh của Sa hòang Pavel I, người muốn rằng nhà thờ mới ở kinh thành Nga tái hiện được những đường nét của nhà thờ Chính tòa Thánh Phêrô ở Roma. Hệ quả của ý nguyện vương giả cầu kỳ khác đời này đã là sự xuất hiện một di tích với vẻ đẹp kiến trúc đáng kinh ngạc, được tạo dựng không thua kém phong cách của những kiến trúc sư kỳ tài người Ý thời Phục Hưng. Ngôi giáo đường có mái vòm cao hơn 70 mét được dựng trong hình dạng một cây thánh giá Latinh và mặt tiền trang trí bằng những bức pano chạm hình nổi cùng vô số tác phẩm điêu khắc. Trước lối vào chính, giống như vòng tay Đức Mẹ bao dung rộng mở, có hai hàng cột với 135 trụ đứng xếp thành hình bán nguyệt. Nhưng đáng chú ý là điều rất khác thường so với những nhà thờ Nga đương thời, tòa giáo đường này được tạo ra và trang hòang thuần túy bởi các nghệ sĩ kiến trúc Nga, không giống như nhiều tòa nhà khác ở Saint-Peterburg theo lối Âu châu. Tác giả của công trình là kiến trúc sư tài ba Andrei Voronikhin. Nhân tiện xin nói thêm, trong khi chỉ huy xây dựng mái vòm ông đã phát minh ra một phương pháp độc đáo và lần đầu tiên trên thế giới, cấu trúc kim loại được sử dụng trong xây dựng. Đặc điểm thuần túy Nga còn là những nguyên liệu được dùng trang trí nội thất và phía ngoài các gian phòng của nhà thờ. Đó là đá granit xám trắng và cẩm thạch phớt hồng, đá phiến sét đen lấp lánh và son ngọc màu thổ hoàng, đá đỏ thẫm ... – tòa nhà này thực sự là một viện bảo tàng khổng lồ, tập hợp các loại đá quí của thiên nhiên xứ Nga!
Năm 1812, ngay khi còn chưa kịp thành giáo đường trọn vẹn vì chỉ mới một năm sau khi làm phép thánh, nhà thờ Kazan đã bắt đầu có thêm tính năng của một bảo tàng chiến tích quân sự Nga. Người ta đã đưa về đây những chiến lợi phẩm ghi dấu ấn cuộc giao tranh ác liệt giữa xứ Nga và đế chế Pháp Napoleon 1812 – 1814, khoảng thời gian mà quân đội Nga đã giành chiến thắng vẻ vang. Đó là biểu trưng và cờ lệnh của các trung đoàn quốc gia, những cây quyền trượng nguyên soái và phù hiệu quân sự, chìa khóa các pháo đài Pháp mà binh sĩ Nga đã đánh chiếm. Đưa về Nhà thờ Kazan còn có hơn 40 put bạc tịch thu của quân Pháp, sau đó được dùng vào việc đúc bệ tranh thánh bằng bạc nặng nửa tấn. Cũng ở đây, trong hầm mộ của nhà thờ vào năm 1813 đã mai táng thi hài vị thống lĩnh tổng chỉ huy quân đội Nga, nguyên soái Mikhail Kutuzov - người chiến thắng Napoleon. Có chi tiết ngẫu nhiên đáng lưu ý là chính Napoleon sau đó cũng yên nghỉ dưới những phiến đá Nga: dành để lát bề mặt chiếc quách chôn Napoleon, chính phủ Nga đã tặng cho nước Pháp chính những phiến đá màu đỏ thẫm, cùng loại đá dùng trần thiết nhà thờ Kazan. Có những khúc quanh bất ngờ như vậy của lịch sử…
Trong thế kỷ 20, nhà thờ Kazan trải qua giai đọan khó khăn. Sự trấn áp tôn giáo đã không dành cho tòa giáo đường này cơ may nào để được họat động như là một nhà thờ. Sau bao lần bị cướp phá vào đầu những năm 1920, rồi trong Thế chiến II phải chịu ngàn rưởi vết thương bởi những trận ném bom và pháo kích, thì thứ ơn huệ cao nhất mà chính quyền xô-viết dành cho tòa giáo đường này lại là bố trí trong khuôn viên thiêng liêng của nhà thờ Kazan một Viện Bảo tàng Lịch sử tôn giáo và chủ thuyết vô thần. Mãi đến năm 1990, nếp sống thờ phụng của giáo đường mới trở lại nơi này, rồi sau đó người ta bắt đầu công cuộc phục chế trùng tu quy mô lớn với tòa nhà. Ngay cả bây giờ vẫn còn rất nhiều việc cần làm. Tiến tới dịp kỷ niệm sinh nhật chẵn 200 năm, những hàng cột trụ trứ danh được gột rửa cẩn thận, xóa đi bao dấu vết bụi bặm và bùn đất tích tụ qua hai thế kỷ thăng trầm của đời sống đô thị. Công việc nặng nhọc nhưng làm hoàn tòan bằng tay, mỗi cây cột đều được lau rửa kỹ lưỡng bằng thứ xà-phòng vô hại dành cho trẻ em, rồi sau đó nhờ hỗ trợ của thiết bị laze đắp lại những chỗ hư hại nhẹ và bao phủ bề mặt bằng đá vôi mịn. Ngoài ra, các mặt tiền đã phục hồi bây giờ được tô điểm bằng cấu trúc ánh sáng nghệ thuật, với sự đảm bảo của 47 dàn đèn soi công suất mạnh. Toàn bộ công cuộc đại trùng tu cần thiết dự kiến hoàn thành vào dịp công trình huyền thoại này kỷ niệm 205 năm.
Lễ hội kỷ niệm của Thánh đường Kazan, hiển nhiên không chỉ là một dấu mốc tôn giáo biệt lập. Sinh nhật lần thứ 200 của tòa nhà kỳ vĩ được đón mừng trong hình thức hoàn toàn thế tục. Chẳng hạn, trong chương trình kỷ niệm bốn ngày bao gồm cuộc triển lãm về công lao của những người tạo lập nhà thờ, tập hợp tác phẩm của 11 bộ sưu tập nghệ thuật Nga, trong số đó có hiện vật từ Hermitage Saint-Peterburg và Gallery Tretyakov Matxcơva. Dự kiến tổ chức cả các hội nghị khoa học quốc tế và buổi hòa nhạc, diễu hành và trình tấu của dàn quân nhạc thuộc lực lượng vũ trang Nga trên quảng trường trước mặt nhà thờ Kazan. Và thậm chí có cả lời chào thanh khiết với vô vàn hoa cúc trắng do máy bay trực thăng rắc xuống mái vòm thánh đường trong ngày kết thúc lễ hội vào 24 tháng Chín.