Không một học sinh nào có đủ sức tới trường học bị chết, nhưng nhiều thầy cô đã không còn. Phần cuối của cuốn “Sổ lưu bút về Nạn đói” có một trang tiêu đề vẽ chiếc bình đựng tro cốt bằng màu nước tím, do hiệu trưởng Tikhomirov viết. Đó là một chuỗi những lời cáo phó các giáo viên hy sinh trên chiến trường hoặc vì nạn đói. Người trợ lý hiệu trưởng “hy sinh trên chiến trường”. Một người khác “hy sinh tại Kingisepp”, trong trận đánh khủng khiếp ở Kingisepp đó bọn Đức đã chọc được tới Leningrad từ phía Estonia. Thầy giáo dạy toán “chết vì đói”, thầy dạy địa cũng vậy. Đồng chí Nemirov, giáo viên văn học, “thuộc số những nạn nhân của cuộc phong tỏa”, còn Akimov, giáo viên môn sử, chết vì loạn dưỡng và kiệt sức mặc dù đã được nghỉ dưỡng một thời gian lâu ở Viện điều dưỡng sau khi được đưa tới đấy từ tháng Giêng. Tikhomirov viết về một giáo viên khác: “Anh đã lao động tận tình cho tới khi nhận ra mình không còn đủ sức lê bước nữa. Anh xin phép tôi được cho nghỉ vài ngày để hy vọng sức khỏe anh sẽ khá hơn. Anh ở lại nhà, soạn bài giảng cho học kỳ sau. Anh vẫn tiếp tục đọc sách. Anh đã làm việc như vậy cho tới ngày 8 tháng Giêng. Ngày 9 tháng Giêng anh lặng lẽ qua đời”. Một câu chuyện cảm động biết bao đằng sau những lời văn giản dị ấy!
Tôi đã mô tả tình hình ở Leningrad mà mình đã chứng kiến vào tháng Chín 1943, giữa lúc thành phố vẫn nằm dưới làn pháo kích thường xuyên và dữ dội. Việc pháo kích vẫn tiếp diễn cho tới hết năm đó, mãi tận tháng Giêng 1944 thì cơn thử thách của Leningrad mới chấm dứt. Trong những tuần đầu tiên một lực lượng lớn quân Nga được di chuyển ban đêm để tới “đầu cầu Oranienbaum” ở bờ nam của Vịnh Phần Lan; lực lượng này, dưới sự chỉ huy của tướng Feduyninsky, đã đột phá tới Ropsha, ở đấy nó gặp các chiến sĩ của Phương diện quân Leningrad đang tiến công về phía tây nam. Trong ngày đầu tiên của cuộc đột phá của quân Nga, có không dưới 500.000 quả đạn pháo đã được bắn để phá vụn phòng tuyến quân Đức. Cùng lúc đó, cụm tập đoàn quân Volkhov cũng tham gia chiến dịch và sau vài ngày quân Đức đã phải bỏ chạy trên mọi hướng từ Pskov tới Estonia. Ngày 27 tháng Giêng 1944, cuộc phong tỏa hoàn toàn chấm dứt.
Tất cả các công trình lịch sử nổi tiếng quanh Leningrad – cung Pavlovsk, hoàng cung Tsarskoie-Selo, cung Peterhof – đều đã bị phá hủy.
|